BrBIVlU'
SCKiPT
TT
t-Xi^itkiVXI
'^Uukxmn in kt §amnx^xflnnk.
(Sin ^itd^ fiir bte Sngenb r)on Dr. '^. i^mt]it[x\U ^O^it 3etdi=
mmgen t)on D. ©d)lDinbrajI)etnt. 2. ^{uflage. 1901. 3n
DrtginaI=Seintt)anbBanb «/^ 3.20.
2)a§ Tictrltcl^c SBer! eiflnet ficfi nic^t nur borjiiglic^ al§ (Sefdjcnl fur Begabte,
j-iniBere irna6en, fonbern aud^ al§ ^ilfSmittel fiir ben 2el)rer jnr SJorfiereitung auf
hcn noturlunbtidjen Itnterrid^t. (*Satirifd)e Sefjreraeitung. 15. gZobemlier 1901.)
^(iint\Mm im 4><^xUn.
$l(xnkxmn mx ^onnk^ ^ac^miffasj.
@in Su^ fiir bie gugenb Don Dr. ^. ^xatl^tim. mt 3ei^=
itungen ton D. @c^lt)inbra§I)eiin. 1901. 3n Driginal=
SeinlranbBanb Jl. 3.60.
Saii bie getDal)Ite i^orm be§ S)ioIoge§ in ber bon ^aejjclin gegeljenen 3{u§»
iiii)rung fe:^r loo^l geeignet ift, filr ^noDen eine feffelnbe Settiire gu tiilbeu, fann ber
33eric^terft., ber be§ a?erf- erften SSanb bcr 9^aturftubien luieberljolt al§ ^JSramie gegeben
I)at, botlouf teftiitigen. 'Siefe 9{aturftubien eignen fid^ oortrep(!^ jn ©efd^enlen feiten§
ber (5ct)ule, Bei beren SSorfcfilag ber 23ioIoge megen ber meift p I)oI)en ^often mirtlid)
tjrou^tiarer SJBerle Iei(|t in aSerlegen^eit gerot. (9iaturn)iffenfc^aft, xm, ©. 15.)
j^ (tijtr|ltt5iffl in ^(Xl^ m^ fi^U.
^pa^uxpnpS^ankxmt
(Sin ^uc^ fur bie Sugenb i^on Dr. €♦ to^^W^Itlt* Mit Sddy^
nungen i^on D. ©d^n)inbra§I)eim. 1901. Sn gefdimadt^ollem
Drigiital^Seintnanbbanb J6 3.60.
2)le Siaturftublen in SBoIb unb ?5elb rei^en fici^ ben frii^eren JBonben e6en=
Biirtig on unb iefifeen gleii^faUS eincn fclbftonbigen g^oralter. ©§ mirb leine fie»
fc^reibenbe 9iatnrgefd)id)te getricBeit, fonbem mir ttjcrbcn uielme^^t in ben ©eift ber
iRatur, in bie ©cfege be§ aBerben* unb SSerge^en§ uttb in bie lulturene Sebcutung
einselncr Sefierticfcrt unb gonser ©emeinf^often einoefiifirt, njobei oud) nic^t uutcr'
laffcn tt)trb, ^in nnb »piebcr auf bic off^ctifd^e Scite bet yloturfreubc t^injuroeifen. . . .
2)te gcfd&irfte aSerrocnbung ber biologifd&ctt Set)rfonn jcrtcgt bie SBctrad^tungen iit
flcincre Slbfcfinitte unb bietct G5eleflcitf)eit, folfd^e Sluffoffungen unb eintraube, bie
fcitcnS ber itinbcr, je nad§ ber 3lltergftufe mit getingerem ober grSfecrem aSerftdnbni§,
ouSgefproc^en uierbcn, t)Ott sornficrcin au3 bem 9Bcge gu toumen, tt)oI)renb bie ©r»
3at)Iuno uon vcrfonticfien C5rlebtti)fen beS SJaterS boS ©efptfidfi belebt. . . . 2!a3 fiorsiig'
lii^e aSuc^ toirb aUen iRaturfrcnnben ijom 13. gfo^rc on rei^c Slnteflung unb interefiante
Ginblide bieten. (^pabagoflifa^e Sicform, 18. SJcsember I90i.)
4)ireif5ii$«J 5ui:^ ftaC^ utt6 ^lm.
^ (5ine Meitiing 3ur ^ScoBaditung ber I}einiif(^en ^iatuc
iu ^mouat^bilberu. giir ©au^3 uub ^djule bearbettet tion
Dberrcfjrer jGOTljxtrti j^mx^Bbttg. Xritte 5luf(age. mii
84 gituftratioueu uadj Drigiuat5ei(i)uuugeu t>ou grau ^.^anh^''
berg. 1902. 3u Crigiual=2eiun)aubbaub A 5.—
Seber geile be§ Sucf)e§ mettt inan e§ an, baB ber SSerfaijcr tieieelt tft tion
eiuer 9liif)enbetv £ie"6c jur 3^atur unb bau er fid^ jelDft niit tiolffter ^ingalje ber Sc
oDac^tung bc3 pflanaUd)en unb ticrifc^en £e5en§ nilbmet. %a% ein Unterri^t itt ber
iRaturt)eic^reiI)ung , n^ettn er im Sinne ber „@trcif5itge" tjon einem fiir feinc 3tufGaIie
tieseifterten £el)rer erteilt mirb, ganj auBerotbentlid) frudftbtingcnb fein muB, barf
njol)! aI3 felfeftoerftonbltc^ :^ingeftettt hjerben. (^^^abagogifc^eS 5trc^io 1895.. ^eft 0.)
Ste 3Irt ber SarftellnnG ift feffelnb unb auregenb im t)o*ften (^rab, ^n
Suinma ein fc^oneS unb torsiigli^eS aSud), ba§ itjir fjreunben bcr 9tatur fiir fic^ unb
iljre t)erantiiac^fcnben S^inbcr auf^ uiarmfte empTcf)Icn. (S^meiser Se^rerseitung.)
G^
%iix jung unb att au^gewcifjtt uon ©$rar J)fl|juljarJJt»
2Jlit S3ucf)jd)muc! mi ^i^bni (^nsi$*
I. 2tu§ max\d) unb §cibe. Titebcvbeut{d;c ©ebic^tc unb grsa^Iungen.
II. 2tu§ giebenflur unb SSalbeSgvunb. ^tttctbeutfc^e ©cbid^te u. erjafitungcn
III. 5>tuS ^od)tanb unb Sc^neegcOirg. Cbetbcutfcfic ©ebtc^te unb eTsa^Iungcn
^n fiinitlcrif(^em Umfditag get^eftct jc 2 m., gebunben 2 mt. 60 ?Pfg.
. . . m ift ein rec^te§ Solfstmc^ unb lann unb n)irb mlt^elfcn, ein neuc3 58aub
IjeraufteCen smifd^en ben oftnod^ bur^ bie eigenart gctrennten ©tammen ©crmanienS;
tie ©igcnart fotl bleiben; fie toerlei{)t bet @efamtl)eit einc unbercd^euDare gtarfe; a&cr
bic raumlid) ®efdjiebcuen erfa^ren l}iet toon einanbcr, mie fie im Senlen unb (rm^j.
fitiben bod^ sufammcnge^oren al3 ^inbcr ettter ?)hittcr. ©? tft meift „t)au§badene",
„^attetlid)e" ^oefic, bie un§ f)ier gebotcn tt)irb, aber „Iemgefunb", in ben ^eifen eitt.
ftanben, bic unfcre „2lttaclcntcitcr" unb „@c|atffd)ufcen" fteCfcn unb bte — Hi nidit ju
tiergeffen — auc^ in bie SRci^cn bct „mittet t)om Octfte" immet n^iebet fttfc^eS Slnt
btingeit. (Sad^fifc^e-Sdiulicittmg, Sitcrar. «eilage, C ^ejemljet ISOl.)
f>ei-Igfl Iron B. @. gLgubneg in f ety|ig.
Bum Buffai^-TJintgrrtifti
aufyefit^rten unb anbeveix ^uc&ern
£>e&anbettex\ '^^exnen:
JBiniJcl, ^ig^oftttonen gubcutfrf)en
9tuf ja^en fitr bie S^ertia :^of)erer
Se^ranftolten. 3*^^^ SSanbctien.
gcf). Ji!: 4.—, geb. ci^. 5.—
(E^oletiiug, 2)i§^ofttionen unb
ajJateriatien ju beutf(^en 9tuf=
fo^en. 3.^icr ^eftc. 11., Begtt?.
9. ^luflogc. get). je Jil 1.— ,
geb. je c/^ 1.50.
^roftifd)C 5(nlcitung %nx
5(bfoffung beutfc^er Stuffo^c.
G. Slufloge. ge^. M. 2.40,
geb. c^. 2.90.
@c(bc, Stilorbcitcn. gcl). o€ 2 . 40.
©offcl, piam\6)t mtffo^fc^ulc.
gc^. JC. 3.—, geb. JC. 3.50.
§cnfc, beutfd^e Sluffo^c fiir bic
obcrcn ^laffcn l^Sljcrer Mbrficns
fc^ulcn. 2. 5IufI. gel). JCS. 20,
gcb. c^3.60. SnSTOcilungen:
gc^. JC 1.—, 1.60, 1.—
^offtttonn, 502:^cmota5Ubeutfd)Ctt
Sluffd^cn. gc^. JC 1. — , geb.
oiC 1.40.
^a|)|ic§, Seitfoben fiir ben Unter-
ric^t in ber beutfc^cn ©tilifti!.
5. 5(ufl. !ort. JC —.80.
^runiBa^, beutfc^e 9Iuffo|e. S)rei
S3onbd^en. gel). je JC 1.60,
geb. jc .^^ 2.—
^u^nctsS^an, :|)ra!tifrf)e Slnlcitung
gur SScrmeibung bcr :^oupt=
fcic^Iic^ften ^e^^Icr iu 5(nIoge
unb ^u§fiil)rung beutfd^er 5(ttf=
fo^c. 3. Slufl. !art. .h:. 1.—
9Wo0cngcI, beutfd)c Sluffo^c im
9(nfc^Iu| on ben beutfc^en Scfc^
ftoff. gcb. JC 1.40.
9?eue f^olgc JC 1.80.
jKaumann , t^eorcttf (^ = :pro!tif c^e
Wfilettung aur 9(bf offung beutf d^er
3(uffd^c. 7. 2(ufl. gcb. ./^. 4.40.
^n 3 Slbtcilungen: J.!: 1.50,
1.50, 2.—
UUtii^, beutfd^c aJiuftcrauffd^c.
2. ^ufl. geb. .'/«^ 2.80.
SBcifc, ^rof. Dr. O., 9Kufterbei--
\pkU gur bcutfc^en ©tillc^rc.
gel). JC —.30.
gJroflieftc ttnentgeltfi^ ttnb ^oflfrci bon bcr JBcrlao&Bttil^ottblttng
S. @. Xcttbncr in Sci|isi9.
LL
AELI DONATI
QVOD FERTVR
COMMENTVM TERENTI
ACCEDVNT
EVGRAPHI COmENTVM
ET
SCHOLIA BEMBINA
RECENSVIT
PAVLVS WESSNER
VOLVMEN I
S^-
pn
LIPSIAE
IN AEDIBVS B. G. TEVBNERI
MCMn
lipsiae: typis b. u. tevbneri
'Nec dubitamus multa esse quae et nos praeterierint:
homines enim sumus et occupati officiis.'
Plinius N. H. praef. 18.
Praefatio.
Donati commentum edituro pietatis mihi videtur esse,
ut primo loco commemorem viros doctissimos, qui huius
editionis quasi fundamenta posuerunt. Atque Ludovicus
Schopen, qui a. 1821 dissertationem 'De Terentio et
Donato eius interprete' (Bonn.) scripserat, primus novae
editionis consilium cepit, ut apparet ex programmate Bon-
nensi a, 1826, quod inscripsit "^Specimen emendationis in
Ael. Donati commentarios Terentianos ad novam totius
operis editionem indicendam propositum'. Rem incohatam
usque eo perduxit, ut pars commenti (usque ad Andr. I
2, 34) typis exprimeretur; cuius editionis hunc voluit esse
titulum ^Aelii Donati commentarii in Terentium. Textum
edd. vett. collatis recensuit, scholia spuria notavit et
animadversiones criticas adiecit L. S. Accedit Eugraphius
cum scholiis Bembinis et Mediolanensibus [ab Ang. Mai
editis Mediol. 1815]'. Quibus de causis conatu destiterit,
mihi non satis constat: fortasse editiones Stallbaumii et
Klotzii, quae annis 1830 — 31 et 1838 — 40 prodierant,
eum moverunt, ut coeptum omitteret; nisi forte intellexit
ea subsidia, quae habebat, infirmiora esse quam quibus
Donati commentum in integrum restitui posset. Itaque
anno 1851 Lutetiam Parisiorum se contulit ibique codices
7920, 7921, 7899 contulit. Paulo post Vahleno mandavit,
ut sibi codices Leidensem et Dresdensem excuteret, simulque
IV PRAEFATIO.
aliorum libroruin mss. notitiam sibi paravit. Sed quominus rem
absolveret, fata iniqua impediverunt. — Anno 1860 ^Suetonii
Tranquilli praeter Caesarum libros reliquiae' prodierunt, quas
coUegerat A.Keifferscheid: Suetoni vitam Terenti, quaeDonati
commento praefixa est, ediditFridericusRitschl(p. 26sqq.
et 481 sqq. = Opusc. III 204 sqq.) atque hanc editionem
egregio illo commentario instruxit, in quo non modo de
ipsa vita et de sermone Suetoniano, verum etiam de Do-
nati codicibus veteribusque editionibus disseruit. Qui
quam praeclare de hac commenti parte meritus sit, non est
quod praedicem. — Schopeno a. 1867 mortuo heredes illius
schedas Augusto Reifferscheid tradiderant, qui anno
1868 universitati Bonnensi semisaecularia celebranti spe-
cimen novae editionis dedicavit, quod in publicum non
prodiit. Huius titulus est ^Aeli Donati et aliorum com-
menta in Terentium. Ludovicus Schopenus apparatu critico
instruxit, Augustus Reifferscheid recensuit'; continet autem
vitam Terenti et Euanthii tractatum usque ad II 7 (^Te-
rentique est. de qua cum'). In apparatu critico lectiones
codicis Parisini A et editionis principis enotatae sunt. Tum
a. 1874 et 1875 Reifferscheid indicibus scholarum Vratis-
laviensibus duos libellos adiunxit, quorum altero ^Euanthius
et Donati commentum de comoedia', altero ^Donati in
commenta Terentiana praefationes' continentur. De sub-
sidiis suis pauca praefatus est prioris opusculi p. 1 — 2;
erant autem eadem quae Schopen congesserat. Paulo post
(a. 1876) Reifferscheid Parisinum A iterum contulit et
a. 1879 Georgium Wissowa operae socium sibi assum-
psit, qui annis 1882 et 1883 libros manuscriptos qui in
Italiae bibliothecis asservantur perlustravit partemque eorum
(jB Vdq) excussit. Sed ne Reifferscheidio quidem contigit,
ut quam incohaverat Donati editionem ad finem perduceret:
a. 1887 praematura morte absumptus est (cf. Annal. biogr.
XII [1889] 39sqq.) — Eodem fere tempore quo Reiffer-
scheid etiam Carolus Dziatzko, vir de Terentio optime
meritus, ad Donati commentum accessit et primum in
Mus. Rhen. XXIX (1874) 445—62 et 511—12 ('Zum
PRAEFATIO. V
Terenzcommentar des Donat') antiquissimuni codicem Pari-
sinum A^ deinde in X Suppl. Ann. philol. (1879) 662 — 96
(^Zur Kritik des nach Aelius Donatus benannten Terenz-
koramentars') codicem Oxoniensem C accuratissime descripsit
eorumque librorum originem investigavit; simul Bentleii
coniecturas (quarum exiguam partem habes apud Stall-
baumium III 338—40) edidit (1. c. 662sqq.). Idem et
in Mus. Rhen. XXXI (1879) 370—80 ('Zur Kritik und
Exegese der griechischen und lateinischen Komikerfrag-
mente') corruptis quibusdam commenti locis medelam ad-
hibuit neque alia occasione oblata castigatoris officio de-
fuit (cf. editiones Terenti 1874, 1881, 1884). — lam
commemorandus est Remigius Sabbadini, cui hanc
editionem plurimum debere gratissimo profiteor animo. Is
enim postquam iam in ^Museo italiano di antichita classica'
III (1890) 381—476 ('Storia e critica di alcuni testi
latini: Donato Terenziano') operam studiumque in Donati
commentum contulit, paucis post annis totam quam dicunt
quaestionem Donateam diligentissime et sagacissime tracta-
vit in ^Studi italiani di filologia classica' II (1894) 1 — 134
(^Il commento di Donato a Terenzio'). Huius commen-
tationis quasi supplementum scholia Donatea ad Eun. I — II
apparatu critico observationibusque instructa edidit 1. c. III
(1895) 249—363 ("Gli scolii Donatiani ai due primi atti
dell' Eunuco di Terenzio'). Postremo emendationes ad Phoi-m.
I — II emisit 1. c. V (1897) 289 sqq. (^Biografi e commen-
tatori di Terenzio'). — Praeterea de commentariis Teren-
tianis pro sua quisque parte bene meriti sunt viri doctissimi
hi: Hermannus Usener (^Vier lat. Grammatiker' in Mus.
Rhen. XXIII [1868] 493sqq.), Guilelmus Hahn ('Zur
Entstehungsgeschichte der Scholien des Donat zum Terenz'
I 1870, II 1872), Augustus Teuber ('De auctoritate
coramentorum in Terentium quae sub Aelii Donati nomine
circumferuntur' 1881 et ^Zur Kritik der Terentiusscholien
des Donatus' in Ann. philol. 1891, 353 — 67), Fridericus
Leo (^Die Uberlieferung der terenzischen Koraodien und
der Coramentar des Donatus' in Mus. Rhen. XXXVIH
VI PRAEFATIO.
[1883] 317—47 et 'Euaiitliius de fabula, Donatus de
comoedia' in Fragm. Com. Graec. ed. Kaibel I 62 — 71),
Eduardus Scheidemantel (^Quaestiones Euanthianae'
Lips. 1883), Henricus Gerstenberg (^De Eugraphio
Terentii interprete' lenae 1886), I. I. Hartman (^De
Terentio et Donato' Lugd. Bat. 1895), Paulus Rabbow
(^De Donati commento in Terentium specimen observatio-
num primum' in Ann. philol. 1897, 305 — 42), Eduardus
Smutny (^De scholiorum Terentianorum quae sub Donati
nomine feruntur auctoribus et fontibus quaestiones selectae'
in Diss. philol. Vindob. VI [1898] 93—137). — Denique
addendum est me ipsum de Donati commento disputasse
in Mus. Rhen. LH (1897) 69—98 ('Die Uberlieferung von
Aeli Donati commentum Terenti') et in commentatione
gratulatoria philologis paedagogisque Germaniae a. 1899
Bremam conventuris dedicata (^Untersuchungen zur latei-
nischen Scholienlitteratur' p. 1 — 28).
§1.
Testimonia.
1) Hieron. chron. ad a. 353: 'Victorinus et Donatus gram-
maticus, praeceptor meus, Romae insignes habentur.'
2) idetn cornm. in eccles. 1: ''Hinc quid simile sententiae et
comicus ait (Ter. Eun. prol. 41) »nihil est dictum, quod
non sit dictum prius<<;, unde praeceptor meus Donatus
cum ipsum versiculum exponeret »pereant« inquit »qm
ante nos nostra dixerunt«.'
(De hoc loco recte interpretando v. 1. A. BecJcer in progr.
gymn. Magunt. 1870 p. 18.)
i\) idem apol. adv. Bufinum 1, 16: 'Puto quod puer legeris
Aspri in Vergilium et Salhistium commentarios ... et in
Terentii comoedias praeceptoris mei Donati,
aeque in Vergilium et aliorum in alios.'
4) Priscianus instit. gramm. 18,162—63 (Gr. L. III 281,7):
'Ausculto tibi et te: . . . Terentius in Andria . . . in
eadem (III 3, 4) »ausculta pauca : et quid ego te velim et
tu quod quaeris scies« — nec enim aliter stat iambus, qui
est quaternarius — , quod etiam Donati commentum
approbat.'
PRAEFATIO. VII
5) idem 1. c. 18, 225 (Gr. L. III 320, 7): 'Nostri audio quidem
accusativo adiungunt, ausculto vero tam dativo quam
accusativo. Terentius in Andria . . . idem in eadem
(III 3, 4) »ausculta pauca : et quid ego te velim et tu
quod quaeris scies«: sic enim habent antiqui codices teste
Donato commentatore eius.' (C/. schol. ad Andr.
III 3,4: AvscvLTA PAvcis et ''paucis' et 'pauca' legitur.)
6) Sergii explan. in art. Donati (Gr. L. IV 486,8): 'Hic enim
Donatus Y. C. D. Vergilianum carmen et [sic Bihheck;
velcorfrf.jTerenti comoedias mirifice commentavit.'
T) Cod. Bern. 83 s. X f. 2"^ (Anecd. Helv. ed. Hagen 175,18):
^Quando idem in pro super ponitur tunc tamen tantum-
modo, cum liber a quolibet exponitur, ut . . . Donatus
in Terentium.'
8) Siibscriptio artis grammaticae Donati (Gr. L. IV, XXXI sqq.) :
'ars donati grammatici vrbis romae.'
9) Subscriptio commenti Terentiani ex antiquissimis codicihus
petita: ''aeli donati vc oratoris vrbis romae commentv>i
TERKNTI.'
(He testimon. 8 et 9 cf. Sahhadini ^Studi italiani^
III 337 sqq.)
10) Servatus Lupus ahbas Ferrariensis in epistula ad papam
Benedictum III (a. 855—858) data (Bibl patr. III 674,
Paris. 1664; cf. Becker , Catal. 25, 14): Tari intentione
Donati commentum in Terentium flagitamus.'
11) Hieron. cJirmi. ad a. 358: ^Euanthius eruditissimus gram-
maticorum Constantinopoli diem obit.'
12) Eufin. comm. in metra Terent. (Gr. L. VI 854,4): 'Euan-
thius in commentario Terentii de fabula hoc est de
comoedia [hoc — comoedia secl. Keil] sic dicit »concinna
argumento, consuetudini congrua, utilis sententiis, grata
salibus, apta metro« et postea sic »ueteres etsi ipsi quo-
que in metris neglegentius * * iambici versus dumtaxat
in secundo et quarto loco, tamen a Terentio vincuntur re-
solutione huius metri quantum potest comminuti ad imagi-
nem prosae orationis«' (cf. Euantli. II 6 et III 3).
§2.
De libris manuscriptis.
I. Libri meliores.
l)CodexParisinus lat. 7920 (Colbert. 1712, Regius 6073,7) A
s. XI membranaceus foliorum 55, quae in septem quaterniones
numeris XXVI — XXXII signatos distributa sunt, unde apparet-
VIII PBAEFATIO.
codicem olim partem fuisse amplioris voluminis, cuius priores
25 quaterniones iam non exstant. Folium ultimum (56) excisum
est. Scriptus est ab una manu totus, nisi quod fol. 53'' versus
24—27 in pessima membrana ab alia manu coaeva videntur
esse confecti. Librarius ipse codicem, saepenumero cultello usus,
ex archetypo correxit, raro variam lectionem sine dubio ex eodem
fonte petitam supra versum addidit, paucissima in margine ad-
scripsit. Ab hac librarii manu facili opera discernitur alia
recens s. XVI, quam esse Petri Danielis Aureliani, ad quem
olim hic liber pertinebat, suo iure statuit Dziatzko; ille autem
saepe textum correxit, coniecturas nonnullas in margine ad-
spersit, hic illic variam lectionem ex editione quadam haustam
enotavit, Tertia praeterea manus atque eadem recentissima
(I. A. Thuani, ni fallor) numeros actuum et scaenarum, nomina
poetarum in commento laudatorum sim. addidit nec non
scholia et lemmata multis locis distinxit, hac in re librarium
secuta, qui in prioribus 13 paginis semper, deinde rarissime
ad distinguenda singula capita vel singulas scaenas paragra-
phum (f) posuit. Idem primo fere lemmatum vocabulo, quo
melius initium novi scholii cognosceretur, signum fe fe vel &
superscripsit, quo signo in aliis quoque scholiorum libris (velut
in cod. Horatii Dessaviensi A s. X) scholia distingui solent.
Quae signa ex eo libro, unde Parisinus propagatus est, esse
transcripta inde apparet, quod non semper suo loco posita
sunt. Praeterea in A distinguendi ve\ subdistinguendi signa
adhibita sunt haec: . ; c/ — Compluribus locis librarius
lacunam reliquit, sive quod eam in archetypo iam invenerat
sive quod quid in illo exaratum esset dignoscere non poterat.
Eum librum ex quo A descriptus est minusculis litteris scriptum
fuisse docent inter se commutatae litterae crr, ff, ol d, ci d;
eundem autem codicem ad librum maiusculis litteris exaratum
redire testimoniosunttalia: NMEICOM(\, ^n(jOCICOnCICU€L€A-
AIYIC, ^SINdeTOCeTeAACiy-jC, eyOh^»CMOC^NTIQUOrU
PROMChlL; NIHIL PRORSUS-, sim. Is enim qui archetypum
transcripsit non intellegens Latina vocabula Graecis admixta
esse omnia eis characteribus reddidit, quibus etiam in codici-
bus minusculae litteraturae vocabula Graeca tradi solebant. —
Quod ad orthographiam attinet, librarius minime sibi con-
stitit: etenim haucl et hauf, aimd et aput, maleuolus et mali-
uolus, uergi et uirgl, deinde aff'- et adf-, ass- et nds-, imp- et
inp-, nec non ae e e, oe e, i y, f ph sim. promiscue leguntur;
sollemnes scripturae sunt michi, nichii, hahundare, condempno,
aliae. — Valde dolendum est, quod cod. J., qui ut antiquissi-
mus ita optimus fere omnium est, non totum commentum sed
quartam tantummodo partem continet: fol. l"" — 2'' vitam Te-
renti, fol. 2'* — 6*tractatus de comoedia, fol. 6'' — 51** commentum
PRAEFATIO. IX
Andria^ (^PLI DONATI UC ORATORIS URBIS ROMe CO-
MeNTU TeRCNTII ^NDRIC eXPLICIT • INCIPIT SCCUNDUS
^DeFORtf • FeLICrreR •; in margine • ^DCLFe •); fol. 51'-— 55«^
commentum Adelphorum usque ad I 1, 40 ^modeste additum
mea\ quae verba v. 21 leguntur, reliqua pagina vacua, unde
Parisinum numquam pleniorem fuisse recte colligitur. Quod
Andriae commentum Adelphorum commento excipitur, hoc
Parisini proprium est, nam reliqui codices omnes alium ex-
hibent ordinem: qua de re infra (§ 3) dicendum est. —
Restat, ut de fatis libri A quae comperta habemus pro-
ferantur: quae maximam partem Dziatzkoni debentur (Mus.
Rhen. 29 [1874], 445—62; 511—12). Fuisse autem videtur
olim in "^amplissima fani Benedicti Floriacensis ad Ligerem
bibliotheca', quae a. 1562 disiecta atque dispersa est. Deinde
aut omnia me fallunt aut in Antonii Contii Biturigensis
bibliothecam translatus est, ubi Pithoei fratres eum contulerunt
(v, libellum meum ^Untersuchungen z. lat. Scholienlitt.'
p. 17sqq.). Certe ante a. 1571 in manus Petri Danielis Aureliani
venit (fol. l"": Tetri Danielis Aurel. • c.'; cf. H. Hagen, 'Der
Jurist und Philolog Peter Daniel aus Orleans', Bernae 1873 p.32),
qui vir doctus codicem, ut supra commemoravimus , plurimis
locis correxit et cum editione Veneta a. 1482 (quae nunc in
bibl. Bern. asservatur: Inc. III 28) contulit, cui non solum per-
multas Parisini lectiones adscripsit, verum etiam haud paucas
coniecturas commendavit. A Daniele Lindenbrogio Parisini
copia facta est, qui in observationibus ad Andr. I 2, 15
queritur ^tardius ad manus suas pervenisse Ms. cod. Danielis'
quam ut eo in editione conficienda uti posset. Sane in
observationibus suis ex 'schedis vett. Pet. Danielis Aure-
liani' (v. Lindenbr. praef.) sat multa enotavit. Anno 1603, quo
Daniel supremum diem obiit, codex in *'Iac. Aug. Thuani'
(sic fol. l"" legitur) et anno 1680 in Colberti bibliothecam
translatus est (fol. l^": 'Cod. Colb. 1712'; cf. Montfaucon, Bibl.
bibL man. nov. II 952*); anno 1732 in bibliothecam Regiam
migravit. —
Saeculi XIX multi viri docti Parisini copiis usi sunt:
contulerunt vel totum vel aliqua ex parte Schopen (1851),
Fritsch (v. Umpfenb. praef. XXXVIII), Hunziker et Meyncke
(v. Ritschelii op. III 215 sq.), Frohner (v. Philol. 18, 358),
Dziatzko (1873), Reifferscheid (1876). Ipse Parisinum a. 1894
lenam missum quam accuratissime descripsi et apographon cum
codice contuli, ut penitus exhaustum esse meo iure contendere
possim. — Cf. Catal. cod. manuscr. BibL Regiae (Paris. 1744)
in 4 p. 412^'.
2) Codex Vaticanus Regin. lat. 1595 miscellaneus 67 ,U
membranarum. Fol. 1 — 20 duo fragmenta commenti Donatei
X PRAEFATIO.
continent a manu s, XIII scripta: alterum (fol. l'" — 14") pertinet
ad Andr. II 1, 21 (^neque a. c. q. sum miser^) — Eun. III 2, 1
(^omnes sensus uisa dicuntur''), alterum (fol. 16'' — 20") ad Hec.
III 4, 16 (He e hene excepif) — V 2, 8 (^multa terentius feliciter
ausus esf). Sequitur fragmentum commenti in Lucanum
(11 690 — VIII 64) ab eadem ut videtur s. XIII manu scriptum,
quod desinit fol. 33", ubi in calce adscriptum est '"duo septerni
sequentes sunt de prima et secunda comoediis terentii'. Fol. 9^*
haec exstant 'CommeTu Texu and^e explliciT; fcip Eunuc9-', unde
elucet ordinem fabularum in Vaticani archetypo eundem fuisse,
quem in reliquis codicibus excepto uno Parisino A invenimus.
Post Eun. praef. c. I legitur ^hic argumentum notandum
quod alibi scripsimus' : omisit enim librarius alterum prae-
fationis caput, quod hodieque desideratur; scholia ad Eun.
1111,3—17 (^adiuta me — quoque regi^) post 19 transposita
sunt erroris signo 0 addito; scholia ad Eun. 113,22—74
omissa sunt neque quicquam adnotatum. — Etsi dubitari non
potest, quin Vaticanus B ex optimo fonte derivatus sit, quippe
qui in universum quam proxime ad Parisinum A accedat, tamen
cavendum est, ne temere eius memoriae credamus; nam red-
actoris operam expertus est, qui contrahendi studio adductus
saepenumero scholia mutilavit, commutavit, omisit, pro genuinis
alia lemmata substituit, scriptorum locos a commentatore
allatos non ita raro resecuit. Sed vel sic maximi pretii est,
praecipue in Hecyrae commento, ubi meliorum librorum auxilio
paene destituti sumus. —
Totum excussit a. 1883 Wissowa, cuius collatione usus sum,
praeterea magnam partem publici iuris fecit Sabbadini CStudi
italiani' II 91sqq., III 251 sqq.; cf. praeterea II 43; 68; III 332);
qui ubi diversa testantur, varias lectiones testium nominibus
appositis (t. Wiss., t. Sabb.) commemoravi. — Cf. Montfaucon,
Bibl. bibl. I 57^
3) Codex Vaticanus Regin. lat. 1496 s. XV membrana-
ceus 271 foliorum. Membranae optimae, nitidissima scriptura,
picta in prima pagina ornamenta itemque pictae litterae
initiales ex Vespasiani Florentini officina hunc librum prodisse
arguunt; in prima pagina pictus apparet clipeus, qui fortasse
ad papam Nicolaum V pertinet. Fol. l"" haec leguntur ""dgnati
GRAMMATICI EXCELLENTISSIMI IN PRIMA COMOEDIA AFRI TERENTII
incipit', fol. 128^' haec 'explicit evnvchvs. incipit adelphe
coMOEDiA QVARTA deest Eautontumcrumenon' . Continet Donati
commentum integrum hoc ordine: vita, tractatus, Andria,
Eunuchus, Adelphoe, Hecyra, Phormio. Vocabula Graeca,
quorum V amplissimus fons est, fere omnia ab eadem
manu scripta sunt quae codicem exaravit, unde apparet
ea ex archetypo derivata esse , in quo ni fallor maius-
PRAEFATIO. XI
culis litteris scripta erant (cf. Eun. I 2,87; Phorm. I 2,18);
ubi desunt, plerumque spatium relictum est, sicut in aliis eius
aetatis codicibus factum videmus. Praeterea notanda haec
sunt: ad Andr. III 2, 1 pro eo quod desideratur ^fuprjftatra'
inter ^dicuntur'' et ^adhuc^ signum positum est: in margine
adscriptum 'spatium hic in medio duorum verborum'; in Hec.
commento aliquot lacunae reperiuntur: V 3, 1 desunt verba
Hnducitur — sua^ et in margine adnotatum est 'deletum
propter vetustatem', V 4, 19 desiderantur verba Hnter — locus^
et V 4, 22 — 23 ^est — uideram ut\ In Phormionis commento
scholia quae pertinent ad II 3 in duos ordines distributa sunt,
ita ut scholia ad v. 1 — 93 excipiantur scholiis ad v. 5 — 93, qua
de re mox fusius disputetur necesse est; ad v. 3 prioris ordinis
librarius adnotavit 'Error in exemplari • A\ idem ad v. 7 ad-
scripsit 'uerte usque ad tale signum', tum initio alterius
ordinis in margine haec adiecta sunt ^haec sequentia prae-
cedunt ea quae praecesserunt ante in tali signo • J.' et iterum
ad V. 11 '"dupplicata sunt et tamen aliter dici videntur quam
antea dicta sint'. Hinc apparet iam in eo exemplari ex quo V
descriptus est duos ad hanc scaenam exstitisse scholiorum
ordines. — lam commemoranda est res maximi momenti: in V^
priore enim commenti parte codex V sescenties manum cor-
rectricem expertus est, quam Sabbadini f ''Studi italiani' II 44 sq.)
eandem atque librarii esse sibi persuasit, at Wissowa et Grae-
ven ab hac diversam putant, etsi illi et simillima et certe
coaeva sit. Haec correctoris manus — appello eam F-, quam-
quam certis de causis in Sabbadinii sententiam propensior
sum — primum satis multa partim in textu partim in margine
supplevit, quae librarius omiserat (fortasse quia iam in arche-
typo deerant); deinde saepissime pristinam scripturam delevit
aliamque lectionem substituit, vel etiam additis signis " ' ordi-
nem verborum mutavit. Quae correcturae tam frequentes et
tam violentae quin ex alio exemplari longe diverso petitae
sint, dubium non est, praesertim cum facillime demonstrari
possit, cuius generis fuerit codex ille, quem corrector adhibuit.
Conferas velim inter se codicem L vel c vel -Y et ea quae V-
intrusit: en habes omnem rem! Atque quo magis comprobetur
librum talem adhibitum esse, inspiciamus si placet alteram
Vaticani partem inde ab Ad. II 3, ubi correcturae subito de-
sinunt: ubique summam inter V et libros supra commemoratos
reperiemus consensum. Itaque hoc pro certo statui potest:
librarius qui Vaticanum exaravit cum pervenisset ad Ad. II 3,
aliud nactus exemplar quae adhuc scripserat eius auxilio
correxit, deinde cum jDergeret eiusdem exemplaris rationem
habuit quam plurimam. Hinc sequitur, ut quae in priore
parte correctori debentur et omnia quae in posteriore leguntur,
XII PRAEFATIO.
ubi consentiunt cum eis quae e. g. in L exstant, minime ei
libro tribuamus, quem primum secutus est librarius. Immo
ubi talis consensus agnoscitur, hanc legem servare debemus, ut
abiecta codicis V lectione a diversa reliquorum codicum me-
moria proficiscamur. —
Denique admonendum est in Vaticano hic illic quaedam
inveniri, quae ad Donati commentum non pertineant: velut ad
Eun. II 3, 34 pro ^et Phrygiae molimur m. J.' (= Verg. Aen.
III 6) leguntur haec ^et Phrygiam Ascanio chlamydem'' (= Verg.
Aen. III 484); ad Hec. IV 4,16 '^quia liheri patrem sequuntur''
in margine additum est ^contra in iure partus sequitur
ventrem'.
Primus hunc librum inspexit Ribbeck (v. 'Monatsber. d.
Berl, Acad.' 1854, 45), qui Ritschelii in usum vitam Terenti
contulit (v. Sueton. rell. ed. Reiffersch. p. 408); deinde Wachs-
muth, cum Ritschelii opuscula editurus esset, iterum Vaticanum
consuluit (Opusc. III 216, ubi per errorem numerus 1492 ex-
hibetur). Totum a. 1883 excussit Wissowa, qui collationem
suam benigne mihi commodavit; pauca Grraevenio debeo. Ad-
hibuit praeterea codicem V Sabbadini, cf. '"Studi italiani'
Il44sqq.; IIl332sqq.; ipse de eo disputavi in Mus. Rhen.
LII 81sqq. et in 'Unters. z. lat. Scholienlitt.' p. 26.
JK 4) Codex Riccardianus 669 s. XV ex. miscellaneus
foliorum 338. Quartum locura occupat Donati commentum
Phormionis, in 44 chartis (fol. 134^' — 177'') ab una manu
scriptum; inde ab fol. 152'' v. 9 librarius, quem Petrum
Philippum de Pandolfinis fuisse sibi persuasit Sabbadini
CStudi ital.' II 47), atramento paulo pallidiore usus est,
quo etiam in antecedentibus multa correcta vel in margine
addita sunt. Ante fol. 152 unum folium recisum est, sed
"■Nichil deficit', ut adnotavit librarius; idem fol. 162'\ quae
pagina vacua relicta est, adscripsit ^Niclail deficit sed iirosequi-
tur bene'. Subscriptio legitur fol. 177'' haec: '"explicit comentvm
PHORMIONIS EDITVM A DONATO CLARISSIMO GRAMATICO'. Hic ilHc
lacunae reperiuntur, ubi in archetypo '"consumpte erant littere
ob vetustatem' (praef. III 4) vel ''delete erant littere' (prol. 11).
Vocabula Graeca librarius partim ex archetypo statim tran-
scripsit partim postea supplevit eodem ni fallor exemplari usus.
Scholia ad Phorm. II 1, 4 ('esse credehaf) — 19 (^non potuit.
Habendae'') desunt; ad II 3 scholia eodem modo atque in V in
duos ordines distributa sunt. Ab omnibus reliquis codicibus It
eo diifert, quod solus in ultimo prologi scholio versum Ennianum
exhibet, fortasse ab ipso librario ex Ciceronis de senectute
libello (I 1) additum. Fol. 177'' nonnuUa de tragoedia et
comoedia leguntur nomine Donati praefixo, quae, quin ad
Papiae Elementarium redeant vix potest esse dubium (cf. 'Studi
PRAEFATIO. XIII
ital.' n 40; Mus. Elien. LII 80; 'Unters. z. 1. Scholienl' 12
adn.) —
Post Sabbadinium , qui uberius de Riccardiano egit in
'Museo ital.' III 405 sqq. et '"Studi ital.' II 468qq. (cf. etiam
V 290 sqq.), ipse codicem a. 1895 lenae excussi et in Mus.
Rhen. LII 79 sq. de eo disputavi. — Cf. Catalogo della libreria
Pandolfini, Firenze 1884, p. 45; Lami, Catal. bibl. Riccard. p. 141,
5) Codex Vaticanus lat. 2905 s. XV miscellaneus folio- T
rum 130. Secundo loco exstat fragmentum Donati, a manu
s. XV in 100 chartis (fol. 21 — 120) scriptum. Continebat olim
uitam, tractatus, commenta Andriae et Eunuchi, cuius extrema
pars interiit; nam post fol. 120 quinque recisorum foliorum
laciniae supersunt. Extrema verba nunc sunt ^missa h. f. q^
liec scilicef (= Eun. V 2, 23). Vocabula Graeca etsi plerumque
in lacuna omissa sunt, pauca tamen servata, ut Eun. IV 5, 6
'uidet refMIHONOMI^', IV 7, 46 ^RAT^cefTicof , quibus evin-
citur Vaticanum ad vetustiorem librum redire, qui Graeca
exhibebat. Ad Euanth. III 5 ^mimicam uilitatem^ hoc additum
est 'id est ystorionicam inde mimus id est histrio'. Fol. 76"^
haec legitur subscriptio '"AFri Donati oratoris Vrbis Conmetum
Terrentii Andrie explicit • Incipit Eunuchus'. Archetypi notas
a librario codicis T (vel eius libri ex quo Vaticanus descriptus
est) saepissime male explicatas esse iam Sabbadini monuit
('Studi ital.' III 332), velut -re pro -tur, -tis pro -te sim. : quae
in editione plerumque non curavi. — Collationes quibus usus
sum confecerunt H. Graeven (vita, tractatus), C. Hoeing (Andria),
Fr. Spiro (Eunuchus); praeterea ut par erat adhibui ea, quae
Sabbadini in 'Studi ital.' 1191—99 et III 251— 53, 290—329
publici iuris fecerat. Quod ad Andriae collationem pertinet,
C. Hoeing, qui Warreno intercedente eam mihi liberalissime
concessit, non esse eam plenissimam monuit, sed non nisi
levidensia desiderari mihi quidem persuasum est.
6) CodexOxoniensis Bodl. Canon. lat. Auct. class. 95 C
s. XV chartaceus foliorum olim 170, nunc 168; desunt
enim folium primum, quo vita Terenti et Euanthii pars
(usque ad I 2 Hragoedia dice') continebantur, et folium
ultimum scriptura vacuum. Codicem accurate descripsit
Dziatzko in X Suppl. Annal. philol. 1879 p. 675 sqq. Confectus
est a tribus librariis: primus fol. l'' — 106'' scripsit, alter foL
lO^"" — 144" V. 15, tertius reliquam partem. In 95 foliis priori-
bus scriptura in duas columnas divisa est. Correctorum item
tres manus distinguuntur, quarum prima librarii manus calami
menda sustulit, variam lectionem in margine adspersit, alia
pauca addidit; secunda manus ex alio codice ut videtur non-
nulla"correxit, tertia quae primae simillima est, in corrigendo
editionem quandam (Stephani?) adhibuit. Correcturas comme- ■
XIV PRAEFATIO.
moravi omnes ita, ut quae librarii esse videbantur, nota m. Jf,
quae aliorum, nota m. 2 significarem. Subscriptiones reperiun-
tur hae: fol. 71'' '"finis donati in evnvcvm'; fol. 138*^ "^donaxi com-
MENTVM HECHYRAE explicit' ; fol. 166'' ^AMEN. Douati gramatici
comentum in phormionis comedia feliciter explicit'; accedit
hic titulus fol. 139"^ ^donati grammatici in phormionen commentvm'.
— Voces Graecae maximam partem spatio relicto omissae, non-
nullis tamen locis casu quodam servatae sunt, qua de re cf.
Mus. Rhen. LII 75 sq. Additamenta repperi haec: ad Euanth.
III 5 in margine '• i • hystrionicam inde mimus • i • hystrio'
(cf. TF) ; ad Audr. IV 3, 13 ^Nota in testu solum iurandum
debere esse' ; ad Eun. IV 7, 13 ubi legitur ^ stragematum\ super-
scriptum est '• i • castramtari' ; ad Ad. II 1, 37 '"Vortunius nota
de Vortinio deo ouidium dicere in 4° metha' (immo XIV 642) ;
ad Phorm. II 3, 4 "^est ciceronis pro deiotaro'; ad II 3, 58 ""ff. de
legibus • I • pceps ff. de lego ^Po • I • ex impf co iusti qb^ mois
testa infer • § • fi.' Deinde commemorandum librarium simi-
liter atque in T vidimus compendia archetypi prave solvisse ;
quo factum est, ut saepenumero et et in (i I), et et quia (& 9^),
et et g (v. Hec. III 3, 45) inter se commutarentur. — In Phor-
mionis commento Ceandem lacunam habet quam B (II 1, 4 — 19),
eundem ad II 3 scholiorum ordinem atque MV. Summi autem
momenti ad originem codicis Bodleiani cognoscendam est
epistula illa Petri Candidi Decembrii ad Franciscum Pizolpassum
archiepiscopum Mediolanensem, quae epistula inter Hecyrae et
Phormionis commentum fol. 138" — 139'' inserta et primum a
Dziatzkone 1. s. 1. p. 692, deinde a Sabbadinio in '"Museo ital.'
III 406 — 7 (ex cod. Riccard. 827) edita est. Hac enim epistula,
quae anno 1436 scripta est, edocemur Candidum a Pizolpasso
esse rogatum, ut eius Donatum transcriberet, illum autem pri-
mum Phormionis commentum transcripsisse. Simul Candidus
quod non omnia perfecte traduxisset id est emendasset, ^cariem
vetusti operis' atque ""barbariem veteris scripturae' excusat.
Quaerentibus deinde, unde archiepiscopus vetustum illud Do-
nati exemplar acceperit, ipse nobis respondet in epistulis ad
Candidum datis ; scribit enim ^vir iste peritus Theutonicus . . .
Is est a quo Donatum in Terentium tuleramus in patriam' et
'Abest autem Nicolaus noster de Cusa, ad quem spectabat
codex Donati Terentiani, unde tu multa pervigilique lucubra-
tione Phormionem extorsisti' ('Museo ital.' III 411 et 415).
Itaque iam dubium non est, quin ex Germania ille Donati
codex in Italiam translatus sit. Porro si meminerimus paulo
ante (a. 1433) Aurispam in Maguntina ecclesiae metropolitanae
bibliotheca Donati commentum invenisse (v. Keil, Ind. schol.
Hal. 1870 VIII; Sabbadini, Biografia di Giov. Aurispa 65),
eundem autem Aurispam et Nicolaum Cusanum nec non Pizol-
I
PRAEFATIO. XV
passum concilio Basileensi interfuisse (cf, Voigt, Wiederbel. d.
class. Altert.^ I 257 adn. 1), iam audacior non videbitur Sabba-
dinii coniectura (a qua neque Keil neque Dziatzko multum
aberant) Pizolpassi codicem eundem esse atque Donatum
Maguntinum. Ad hunc ergo revocandus est etsi intercedentibus
aliquot apographis codex Bodleianus. —
Excussit totum a. 1879 Dziatzko Vratislaviae , ipse iterum
contuli lenae a. 1895—96. — Cf. H. 0. Coxe, Catalogi codd.
man. bibl. Bodl. III 149; 'Studi ital.' II 66sq.; Mus. Rhen.
m 74 sqq.
7) Codex Florentinus Marucellianus C 224 s. XV ex. F
chartaceus 205 foliorum. Fol. 2" incipit Donati commentum
nec titulis nec subscriptionibus instructum. Conscriptus est
codex ab una manu totus, sed inde a fol. 146"^ scriptura artior
fit, unde Sabbadini hanc alteram partem ab alio librario
scriptam esse sibi persuasit. Praeterea manus recens actuum
et scaenarum numeros adiecit. Cohaeret autem Marucellianus
artissime cum Bodleiano C, nam sicut hic exhibet Petri
Candidi epistulam, eandem habet in Phormionis commento
lacunam (II 1,4 — 19), eandem scholiorum ad II 3 distributionem.
Differt autem eo, quod multo mendosior est illo et duobus
locis iacturam fecit, ita ut in Hecyrae commento scholia ad
rV 1, 26 — IV 3, 11 (^mensibus prins olfecissem^ — 'pro miims
discordibus ) et ad V 1, 19 — V 4, 1 Csibi uelit praeberi' —
'tardius credamus effectum^) desiderentur. Quae cum ita sint,
satis habeo variam lectionem ad Terenti vitam tractatusque de
comoedia attulisse, quam humanissime mecum communicavit
E. Rostagno, qui et de codicis natura atque condicione per
litteras me edocuit. Praeterea Sabbadini Marucelliano usus
est, cf. 'Studi ital.' III 251 sqq., 331 sq., V 290 sqq.
Hic non alienum videtur mentionem facere libromm Code.r
manuscriptorum, quos Stephanus, Lindenbrog, Westerhov ^teithani
adhibuerunt. Ac primum quidem Stephanus in praefatione
cum alia tum haec dicit: '"reposita sunt Graeca prope
omnia, pro quibus antehac excusi codices lacunis fere
scatebant. haec autem laboris pars operosissima fuit, cum in
vetusto exemplari manu scripto (quod nobis erat ex
dono lodoci Badii optimi soceri nostri . . . .) obscura tantum
restarent vestigia Graecarum literarum, quae nisi ab homine
perito divinari uon poterant. quae omnia . . . praestitit quidam
noster . . amicus Graece ac Latine doctissimus [Guilelmum
Budaeum significari suspicatus est Bernays], qui hanc suscepit
emendationem antiquo illo quem dixi potissimum fretus
archetypo. cuius fidem etsi in plerisque sequutus est, in
plurimis tamen usus est coniectura sua'. Ex his verbis satis
apparet Stephani librura rc vera vetustiorem fuisse, quippe
XVI PRAEFATIO.
qui voces Graecas continuerit atque eas ita comparatas, ut
saepissime emendatione indigerent; unde haud scio an recte
codicem illum siraillimum Parisino A vel Vaticano B nobis
mente fingamus. Deinde consentaneum est Stephanum ipsum,
quamquam hoc expressis verbis non affirmat, in reliquis quoque
commenti partibus antiquo illo codice saepenumero usum esse,
sed valde dolendum est quod nusquam indicavit, unde textum
correxerit, ut difficillimum sit ad diiudicandum, quid suo ipsius
vel amici ingenio fretus quidve nisus vetusto exemplari novaverit
(cf. Dziatzko in Mus. Rhen. XXIX 452 sq. et in X Suppl. Ann.
philol. 676). Hoc tamen optimo iure contendi potest permultas
optimas lectiones editionis Stephanianae vetusto illi exemplari
deberi, quod necessitudine quadam cum Vaticano B coniunctum
fuisse videtur. Eis quae Sabbadini ^Studi ital.' II 85) protulit
unum addam exemplum: ad Hec. IV 1,21 illud distringi, quod
apud Stephanum legitur, solus exhibet cod. J5, cum reliqui
omnes obstringi, editiones vetustiores ahstringi habeant.
Lindenbrog in praefatione editionis Francofurt. (a. 1628)
haec adnotat: ""Donati duo exemplaria habuimus et illa Pithoe-
orum accurata diligentia ad Mss. codd. Antonii Contii et
lacobi Cuiacii Antecessorum Bituricensium collata; quorum
auxilio in hoc commentario plurimae lacunae suppletae alia-
que infinita errata integritati suae restituta sunt'. Exstat
autem in bibliotheca Leidensi editio Lindenbrogiana (Gronov,
nr. 6) cum adnotationibus I. F. Gronovii, quas ex Pithoeorum
collationibus transcriptas esse facillime demonstrari potest.
Etenim ad Ad. I 1, 40 apud Gronovium legitur 'et huc usque
habet vetus exemplar Ant. Contii. P.'; deinde Gronovii excerptis
saepius additum est T.' vel Tit.'; postremo quae in Leidensi
exemplari exhibentur, fere semper consentiunt cum eis, quae
ex ^Ms. Pith.' in observationibus protulit Lindenbrog. lam
cum veri sit simillimum Contii codicem eundem fuisse atque
nostrum Parisinum A (cf. supra), quae praeterea a Gronovio
Codea^ adnotantur ad Cuiacii exemplar referamus necesse est. Hic
CttiacU autera Cuiacii codex quin optimorum librorum numero ad-
scribendus sit, dubitari non potest; nam primum voces
Graecas continebat (quarum multas ex hoc fonte Linden-
brog hausit); deinde neque in Hecyrae neque in Phormionis
commento lacunis scatebat, quin etiam solus scholion ad
Phorm. II 1, 7 servavit; denique semper ad optimorum codi-
cum (i?C, 0) memoriam accedit, quae res praesertim in ea
commenti parte, ubi vetustiores libri deficiunt, summi momenti
est. Subscriptionem Phoi-mionis hanc fuisse testatur Gronov:
'"aELII DONATI V • C • ORATORIS VRBIS ROMAE COMJIENTVM TERENTI
PHORMioNis explicit' : quae quam prope ad eam accedat, quam
Parisinus A servavit, nemo non videt. —
liuMi
PRAEFATIO. XVII
Huius 'exemplaris longe optimi' mentionem fecit L. Carrio
in epistula ad Petrum Danielem a. 1580 scripta, v. Hagen, ^Der
Jurist und Philolog Peter Daniel' p. 31. Cf. praeterea Sab-
badini "^Studi ital.' II 86 et libellus meus ^Untersuch. z. lat.
Scholienlitt.' p. 16sqq.
Restat, ut de Westerhovii codice, olim Samuelis Hulsii Cp^f-^T.
Hagani, pauca addam. Ex hoc libro Westerhov haud parvum
numerum lectionum enotavit simulque hanc servavit sub-
scriptionem : ^donati in andriam commentvm explicit felicitek'.
lu libello meo supra commemorato p. 24 sqq. exeniplis sat
multis allatis demonstravi codicem Hulsianum artissimo vinculo
coniunctum fuisse cum codicibus i?TCJ^; eundem non integrum
fuisse ipse Westerhov testatur: deerant enim scholia ad Ad.
in 3, 84— lY 5, 30 et ad Hec. IV 1, 27— IV 4, 1 (cf. quae de
codicibus F et D exposui). Fortasse etiam in Phormionis
commento lacunam exstitisse inde colligere possumus, quod
Westerhov ad II 1, 4 — 19 codicem in testimonium non vocat.
II. Libri deteriores.
8) CodexLeidensis Voss. lat. Q. 24 s. XV membrana-
ceus foliorum 239 (cf. Catal. codd. Leidens. p. 378). Hunc in
Italia scriptum esse iam olim animadverterat Ritschl; quin
ex Vespasiani Florentini officina prodierit, dubium esse vix
potest. Excussit totum a. 1854 I. Vahlen in Schopeni usum,
quam coUationem Reifferscheid adhibuit. Terenti vitam
Ritschelio contulit E. Mehler; praeterea Dziatzko Leidensi usus
est. Ipse a. 1894 lenae collationem feci. — Cf. 'Studi italiani'
II 65 ; 70 ; Mus. Rhen. LII 84 sq.
9) Codex Laurentianus S. Crucis 22,6 s. XV, In folio
praefixo legitur '"Iste liber fuit ad usum fratris Sebastiani de
Bucellis (t 1466). qui pertinet armario conventus Sanctae
Crucis de florentia ordinis fratrum Minorum'. — Cf. ^Studi
italiani' II 73; ^Museo italiano' III 423 sq.
10) Codex Laurentianus Faesul. 175 s. XV membrana-
ceus. In Phormionis commento parva lacuna exstat II 3, 79 — II 3, 9.
— Cf. 'Studi italiani' E 53 cum adnot. 2.
11) Codex Neapolitanus V B 17 (olim 411) s. XV
membranaceus foliorum 113 fcf. lannelli, Catal. Bibl. lat. Mus.
Borbon. p. 274; 'Mus. ital.' III 383 adn). Ad Phorm. 113,8—10
adnotatum est 'quod est reliquum in hac scena est de loco
superiori signato hoc signo ]/'; idem signum ad II 3, 93
appositum est. Vitam Terenti contulerunt (i. Thilo (cf. Ritschl
in Reifferscheidii Suetonio p. 482) et H. Motz (cf. Ritschelii
opusc. m216). — Cf. 'Studi italiani' II 54; 62; 70sq.
Donati comm. rec. "Wesan er. b
XVIII PRAEFATIO.
P 12) Codex Parisinus lat. 7921 (olim Blaesensis 701) s. XV
chartaceus foliorum 132 (cf. Catal. cod. manuscr. Biblioth.
Regiae a. 1744 III 4 p. 412^). Hunc in Germania scriptum
esse contendit W. Frohner in Philol. XVIII 357, argumentis non
probavit. Continet Donati commentum usque ad Ad. III 4, 34
^neque iners getha an captus^ (in imo margine ^estquemad-
modum''). Exaratus est a duobus librariis; altera manus in-
cipit fol. 31^'. Terenti vitam contulerunt J. Hunziker (cf. Roth in
Mus. Rhen. XII 174), C. B. Hase (cf. Ritschl in Suetonio
Reiffersch. 481), 6. Meyncke (v. Ritschelii opusc. III 216),
W. Frohner (1. 1.); post Schopenum, qui a. 1851 Parisiis codicem
contulit, ipse a. 1894 totum excussi. — Cf. Mus. Rhen. LII 85.
s 13) Codex Ambrosianus D 70 sup. s. XV chartaceus
foliorum nunc 209, olim 252. Fol. 43, in quo initium vitae
Terenti scriptum erat, deest; incipit fol. ^^'^' his verbis
^tempus qui agitahant'' (= Vita c. 6) et desinit fol. 252 his
'omnia desperantis tu iam^ (Phorm. I 4, 42). Inter Eunuchi
et Adelphorum commenta librarius in margine adnotavit
•■heyto non inveni in exemplari'. — Cf. ^Museo italiano'
III 394 sq.; 'Studi italiani' II 56.
r^' 14) Codex Ambrosianus A 144 sup. s. XV chartaceus
foliorum 172. Donati commentum, quod legitur ff. 1 — 149 (v.
infra 22), alterum sequitur eiusdem commenti fragmentum
ff. 150 — 156'" a diversa manu scriptum, quod pertinet ad Eun.
V 7, 1 ^te amat et rursus"* — Ad. praef. II 3 Hnteruentum
egionis\ — Cf. *'Museo italiano' III 396 sq.; 'Studi italiani' II 55.
<i 15) Codex Ambrosianus T 114 sup. s. XV chartaceus
foliorum 213, quorum primum excisum est. Incipit fol. ^^"
verbis ^pro suis edere'' (Vita c. 5); post Eunuchi commentum
secuntur 4 folia vacua inlustrandaeHeautontimorumeno destinata
(f. 112 — 115); fol. 111'' adnotatum est 'hic deest una comedia'
et ab alia manu additum ^videlicet Eccvrovt£Liio)Qov}isvog\ In
ima pagina ultima legitur '1472 Ind • 5 pridie Idus aug theate
, descriptum (re- t. Sahb.) est. sit laus deo'. Praeter librarium
alia manus in corrigendo codice occupata fuit, quae permultas
editionis principis lectiones adscripsit; ad Hec. Ill 5, 8— V 1, 2,
quam commenti partem editio princeps omisit, nihil enotatum.
Huius libri partes quasdam contulerunt Sabbadini et Wissowa,
qui Ambrosianum editionis Mediolanensis fontem fuisse suspi-
catur. — Cf. 'Museo italiano' III 393; '"Studi italiani' II 57;
* in 330.
/ 16) Codex Ferrarensis 173 NA 6 s. XV chartaceus
foliorum 293. Exhibet subscriptionem hanc ''A Ludovico Car-
bone in diamantino recognitus 1477 mense Novembri'; in mar-
^
PRAEFATIO. XIX
gine adnotationes Carbonis leguntur. — Cf. Zachariae Iter
litter. per Italiam p. 158; 'Studi italiani' 11 59; III 330 adn.
17) Codex Londiniensis Burn. 267 plut. 161 E s. XV fc
hartaceus foliorum 221 (cf. Catal. of Manuscr. in the Brit.
Mus. I p. 68). Nonnulla excei*pta H. Hilgenfeld et W. M. Lindsay
mecum communicaverunt.
18) Codex Dresdensis Regius Dc 132 (olim Bononiensis) D
s. XV chartaceus (nisi quod priorum 5 fasciculorum folium exte-
nim membranaceum est) foliorum 126 (cf. Katal. d. Handschr.
d. konigl. off. Bibl. in Dresden I p. 318). Scriptus est ab una
manu totus, quae multis locis coiTecturas intulit; alia deinde
manus cum hic illic textum emendavit, tum in margine varias
adnotationes adspersit; praeterea a diversa manu fol. 1" ad-
scriptum est ^\elivs doxatvs de p • terentit vita deq3 tragoedia
KT COMOEDIA' et fol. 4:^ 'aEL • DON • COMMENT • IN • QVINQVE TERENT •
coMMED.' De patria codicis edocemur hac adnotatione 'Ex
Bibliotheca Reverendiss. Amedei Canonici Regularis Bononiensis
Clodius Bibliothecae Regiae adquisivit'. Codex, ex quo Dres-
densis descriptus est, in Hecyrae commento magnam illam
lacunam habebat III 5, 8 — Vl,2; quae lacuna expleta est
adhibito codice quodam, qui Marucelliano F (vel Hulsiano)
simillimus erat. Hoc comprobatur et consensu lectionis et
lacuna quadam inde ab IV 1,26 usque ad IV 4,1 pertinente;
deinde ad IV 4, 1 — 77 non nisi excerpta satis exigua exhiben-
tur, ad IV 4, 78 — 104 scholia omnino desunt. Scholia ad Phorm.
n 3 ita ordinata sunt, ut in universum numeri versuum Te-
rentianorum recte procedant; tamen non est difficile ad in-
tellegendum habuisse librarium ante oculos codicem, in quo
duae scholiorum series eodem modo quo in VCFB separatae
erant. Librarius autem — non ipsius Dresdensis, sed arche-
typi — cum ad versum 25 pervenisset, alterius ordinis scholia
prorsus abiecit, sicut et in antecedentibus non pauca omisit.
Voces Graecae spatiis amplissimis relictis desunt. — Dresdensem
a. 1854 I. Vahlen Schopeni in usum contulit, qua collatione
Ritschl in vita Terenti edenda usus est; iterum vitam excusse-
runt E. Jungmann et L. Jeep (cf. Ritschelii opusc. III 216), sed
eorum quae aliter atque Vahlen enotaverunt nihil fere in
lodice scriptum est (cf. R. Biittner in Annal. philol. 1894, 73 sq.).
Tum Dziatzko codicem totum excussit, ipse a. 1894 et 1895
maiorem partem contuli; in iis, quae praetermiseram, Vahleni
accuratissiraa collatioue usus sum. — Cf. '"Studi italiani' II 56;
•'.3: Mus. Rhen. LII 97.
b*
XX PRAEFATIO.
h 19) Codex Laurentianus 53, 31 s. XV claartaceus 157
foliorum. Fol. 1"' haec leguntur ^Ad usum Conventus sante
mari^ magdalene monacliorum Cisterciensis ordinis'. Con-
tinet integrum Donati commentum exceptis scholiis ad Hec.
III 5,8 — V 1,2; Graeca omissa sunt. Cohaeret autem hic liber
tam arte cum editione principe, ut ex eodem quo illam fonte
eum fluxisse facile possit comprobari (v. '"Studi italiani' II 79;
III 333). Idem valet de proximo libro qui est
E 20) Codex Perusinus 396 (F. 7) s.XY membranaceus folio-
rum 98, quorum 77 priora continent ^doxati gramatici • comen-
TVM • iN • EVNVCHVM • TEKENTii.' lu hoc quoque Graeca desi-
derantur. — Cf. Blume, Bibl. libr. msc. Italica 122; '"Studi
italiani' V 289 — 90. — Laurentianum h aliqua ex parte con-
tulit Sabbadini, ipse lenae inspexi.
cc 21) Codex Vaticanus Palat. lat. 1630 s. XV chartaceus.
Scholia quae pertinent ad Eun, I 2, 31 — II 2, 32 per errorem
suo loco omissa et in ff. 1 — S"" suppleta sunt; ad Eun. I 2,31
librarius adscripsit ''notandus error'. Vita Terenti fol. 13'"
incipit, Scholia ad Hec. III 5, 8 — V 1, 2 desunt, qua de causa
ff. 165*^ — 168^^ scriptura vacant. Voces Graecae in lacunis
omissae sunt, exceptis paucissimis in priore commenti parte
(Tract. de com. — Andr. I 1, 18), quas H. Graeven excerpsit. —
Cf. 'Studi italiani' II 49; 65 sq.
r^ 22) Codex Ambrosianus A 144 sup. s. XV chartaceus
foliorum 172. Continet fol. l"" — 149^* Donati commentum usque
ad Phorm. praef II yalso duplici eius amore^ ; Adelphorum com-
mentum inde ab 1 1, 15 'ex me^ (fol. 118"^) deest neque quicquam
adnotatum. In Hecyrae commento eadem quae in Vaticano
X desiderantur. — Cf. 'Museo italiano' III 396 sq.; 'Studi
italiani' II 55; v. etiam supra 14.
z 23) Codex Vaticanus lat. 1513 s. XV chartaceus 184
foliorum, Titulus fol. 1'' exstat hic 'Andria Donati Grammatici
in Publii Terrentii Aphricani Kartaginensis comoediis ex-
positio' ; Eunuchi commento praepositum est hoc '"Donati Gram-
matici in Eunucum Terrentii expositio'; similiter deinceps.
Subscriptio fol. l^^"" legitur haec: '^^xovta ycccl yQa^ovra xQiGth
liE oaiaov tiloa -^ Ad Hec. III 5, 8, ubi in aliis maximus
hiatus incijDit, in margine adnotatum est "Igtsov oti aitb idib
(l. d:i8t) ho)? t6 tiXog ccvtfig tfig yicouodlag i^ allov aQ-i§oiliov
{l. alXov avti§oUov) ^yQaipev 6 ^aQtivog'' ; recte hinc Sabbadini
('Studi italiani' II 50) conclusit Martinum quendam lacunam,
quam in archetypo invenerat, alio codice adhibito explevisse,
Vaticanum autem ex Martini libro descriptum esse.
f 24) Codex Vaticanus Ottobon. lat. 2023 s. XV charta-
ceus. Subscriptio 'L • Anconae MCCCCLXIIII pridie Kalendas
7.
PRAEFATIO. XXI
ianuarias B • scripsit'. Hecjrae commentum lacunosum non est,
sed ex summa quae inter hunc et reliquos eiusdem prosapiae
libros intercedit necessitudine in archetypo lacunam illam fuisse
haud scio an iure concludatur. Continet pauca Graeca (usque
ad Andr. I 1, 91), quae H. Graeven meum in usum excerpsit. —
"f. 'Studi italiani' II 55; 71—73.
25) Codex Malatestianus XXII. 11. V s. XV membrana- M
iceus foliorum 163 (cf. Muccioli. Catal. codd. mss. Malat. II 149;
Zazzexi, Codici e libri della bibl. Malat. 1887 p. 431; 438).
Sabbadinio teste in hoc libro conficiendo tres manus occu-
patae fuerunt: Man. 1 scripsit Eunuchum, Adelphos, Hecyram
usque ad III 5, 8 '^quae volumus dicere'' (=fasc.V — XIII [a — i]);
tum spatio duorum foliorum et dimidii vacuo relicto Phor-
mionis commentum transcripsit (= fasc. XVI — XVIII [k — m]).
Eidem librario tribuit Sabbadini eam partem codicis, quae
vitam Terenti, tractatus de comoedia, Andriae commentum
continet; haec olim in fine addita fuisse constat (fasc. I — IV
[n — q]). Vocabula Graeca, plerumque relicta lacuna, omissa
sunt, nisi quod initio pauca (atramento scripta) leguntur
atque eadem fere, quae in Vaticanis t et x reperiuntur. Man. 2
Hecyrae commentum ab III 5, 8 usque ad IV 1, 20 ^sed ne tuum^
supplevit (= fasc. XIII extr.) et quae a man. 1 scripta erant,
multifariam correxit saepeque variam lectionem adiecit. Man. 3
reliquam Hecyrae partem (inc. 'sed ne tantum'') scripsit (= fasc.
XIV et XV). Praeterea tres manus ab illis diversae codicem
suppleverunt vel correxerunt: 3Ian. 4 magnam partem voca-J£^
bulorum Graecorum, quae librarius omiserat, partim in con-
textu partim in margine minio supplevit; Man. 6 quae ad
Andr. ni 1,6 deerant {'suscijn — toUere^) addidit; 3Ian. (J Phorm.
11 1, 22 ^socratis'' in ^isocratis' correxit. Codicem, in quantum
quidem a manu prima profectus est, ante a. 1457 scriptum esse
testimonio est epistula Malatestae Novelli (f 1465; de epistula
cf. 'Museo italiano' III 423; "^Studi italiani' II 52), qua hic
Cosimo Mediceo petenti se codicem missurum promittit, simul
autem codicem mendosissimum esse seque Aurispam adiisse
scribit, ut eius librorum auxilio menda toUere liceret. Unde
Sabbadini conclusit correcturas et supplementa a man. 2 et 3
Malatestiano illata ad Maguntini codicis apographum Aurispae
referenda esse, Malatestianum ipsum (man. 1) aliquo modo ad
eiusdem apographum libri Camotensis redire. Simul ille vir
doctissimus eum codicem, cuius ope M emendatus atque auctus
est, Vaticano t simillimum fuisse monuit. Partem codicis M
contulit Sabbadini, Graeca mihi exscripsit I. Kuith. — Cf,
'Museo italiano' III 423 sq.; 'Studi italiani' II 50; 65 sq.
XXII PRAEFATIO.
O 26) Codex Oxoniensis Lincoln. lat. 45 s. XV membrana-
ceus foliorum 217 (cf. Catal. codd. Oxon. I 31). In folii praefixi
pagina auersa legitur 'Vespasianus Librarius Florentinus fecit
scribi florentie'. Titulus hic est: ^clavdii • donati • honora-
TISSIMI • GRAMATICI • PREFATIO • SVPER TERENTIO • ET PRIO • IN ANDRIA •
iNCiPiT feliciter'; Pnormionis commento subscriptum est ''Ex-
plicit phormio Donati clarissimi' ; reliquos singulorum commen-
torum titulos subscriptionesque hic commemorare opus non est.
Post Andriae prologum fol. 9"^ — 10*^ legitur magna illa inter-
polatio ^Sunt qui habent et versus — redeamus ad Donati
commentum', quam exscripsi in Mus. Rhen. LII 87, ubi et
aliorum interpolationum mentionem feci. Insignis est duabus
lacunis ad Hec. III 5, 8— V 1, 2 et ad Phorm. II 1, 4—19 (nuUo
spatio relicto); in Phorm. 11 3 scholiorum ordines nondum
confusi sunt. Graeca vocabula in lacunis omissa sunt. In
tractatu supra commemorato Ormannus quidam appellatur, qui
quis fuerit mihi non constat; fortasse idem fuit atque Ormannus
Erfordensis, qui scripsit codicem Farfensem 8 eiusdem saeculi,
glossas et Pauli differentias continentem, sed ne de huius
quidem persona quicquam notum est. Contuli quasdam codicis 0
partes lenae a. 1895. — Cf. Dziatzko, Ann. philol. suppl. X 663,
qui Bentleium hoc libro usum esse ostendit; ^Studi italiani'
II 49 ; 65 ; 69 ; Mus. Rhen. LII 86 sq.
a 27) Codex Laurentianus 53, 9 s. XV membranaceus 127
foliorum (cf. Bandini, CataL BibL Medic. Laur. II 604). Est
hic liber Oxoniensi 0 tam similis, ut dubium esse non possit,
quin in eadem Vespasiani officina ex eodem archetypo descriptus
sit; quamquam non desunt, quibus inter se differant, qua de
re mox dicendum erit. Fol. 217"* adscriptum est ''liber petri
DE MEDJcis cos • F •', undc apparct codicem ante a. 1469, quo
ille diem supremum obiit, esse scriptum. Laurentianum a. 1895
lenae inspexi atque nonnulla enotavi. — Cf. ^Studi italiani' et
Mus. Rhen. 1. s. 1.; eiusdem libri mentionem fecit Lindenbrog
Observat. 631.
m 28) Codex Laurentianus 53,8 s. XV chartaceus folio-
rumll8 (cf. Bandini, CataL etc. II 604). In calce haec legitur
subscriptio 'Mathias lupius • plebanus areolensis scripsit pro
bibliotheca sua geminianensi • M» quadringentesimo quinqua-
gesimo nono • die VII aprelis'. In Hec}a-ae commento post
verba ^quae uolumus dicere'' (III 5, 8) tria folia vacua relicta
sunt a librario, in quibus alia manus s. XVI vel XVII scholia
usque ad finem huius scaenae supplevit. Tum in proximo folio
ad V 1, 1 adnotatio exstat a Donati commento aliena; sequitur
genuinus textus inde ab V 1, 2 ^Nec pol me multum fallif. In
Phonnionis commento scholia ad II 1,4 — 19 non desiderantur;
scholiorum ad II 3 ordines confusi sunt. Post Andriae prologum
PRAEFATIO. XXIII
eandem exhibet interpolationem quam in 0 et a invenimus.
— Cf. 'Museo italiano' III 423; 'Studi italiani' II 57; Mus.
Rhen. LII 91.
29) Codex Vaticanus Ottobon. 2070 s. XV. In prima/»
huius libri charta legitur 'Ex codicibus loannis Angeli ducis
ab Altaemps' (f 1681). Post Hec. III 5, 8 sequitur spatium
folii unius et dimidii, tum ad V 1, 1 eadem quae in m inter-
polatio; ultimo huius comoediae scholio addita sunt haec:
^textus tamen talis habetur • sequor equidem plus hodie boni
feci impudens quam sciens ante hunc diem umquam. Vos
valete et plaudite. Calliopius recensui'. In Phormionis com-
mento hic cum codice m prorsus consentit; idem valet de inter-
polatione, quae post Andriae prologum inserta est. — Cf. ^Studi
italiani' II 58.
Praeter eos quos supra enumeravi atque descripsi nonnulli
commemorandi sunt codices, qui nullius omnino pretii ad crisin
factitandam aut sunt aut esse videntur; ex parte enim minus
mihi innotuerunt, quam ut certam de eis proferam sententiam.
30) Codex Vaticanus Regin. lat. 1673 s. XV charta- G^
ceus 215 foliorum. Titulum ^Donati grammatici in sex P. Te-
rentii Afri comoedias examinata interpretatio' ex Calphurnii
editione sublatum manus recentior praeposuit. Hic codex
propter duas res memorabilis est: primum quod in Phor-
mionis commento ad H 3 scholia similiter atque in D in
ordinem redacta sunt, qua in re certum vestigium pristinae
formae relictum est; deinde quod duae manus a librarii manu fr-
diversae haud paucas voces Graecas, quas man. 1 solito more
in lacuna omiserat, suppleverant atque eas ex optimae notae
codice ut videtur desumptas (ad tractatus, Andr., Eun. , Ad.,
Hec). Has partim Fr. Spiro partim G. Wissowa exscripserunt,
— Cf. 'Studi italiani' E 56; 62.
31) Codex Vaticanus Urbin. lat. 354 s. XV membrana-
ceus foliorum 211. Post Andriae praefationem legitur hic titulus
(fol. 6'') : ' Aelii Donati Grammatici Clarissimi in sex P. Terentii
Afri Comoedias examinata interpretatio'; fol. SS"" post Eunuchi
commentum inserta est ''lo. Calphurnii Brixiensis Heautontimo-
rumenon examinata interpretatio' ; ordo fabularum sic procedit:
Andria Eunuchus Heautont. Adelphoe Phormio Hecyra; denique
post Phormionis commentum legitur (fol. 210'" — 211"") Calphurnii
epistula ''Constat antiquos scriptores — Vale decus Litterarum'
(v. Loeffler, De Calphurnio Ter. interpr. 40). Haec omnia satis
declarant Vaticanum editioni Calphurnianae coniunctissimura
esse, id quod nec Ritschelium fugit (v. Sueton. Reiff. 483) et
Sabbadini sic explicuit, ut Vaticanum ex Calphuraii autographo
descriptum esse diceret; sed rectius cum Wissowa codicem ex
XXIV PRAEFATIO.
ipsa editione derivatum esse sumemus, nam et subscriptio ad
Terentium e t Donatum spectat et didascalias Adelphorum Phor-
mionisque, quas exhibet, in Calphurnii autographo commenti
Donatei exstitisse vix est credibile. Ritschelio variam lectionem
ad Terenti vitam exscripsit Ribbeck.
32) Codex Matritensis Reg. 2 B 4 s. XV/XVI. Titulus
idem est qui Urbinatis codicis, ut facile nascatur suspicio hunc
quoque ex Calphurnii editione transcriptum esse. — V. Loewe,
Bibl. patr. lat. Hispan. 465; Mus. Rhen. LII 98.
33) Codex Escurialensis E III 3 s. XV. Cf. Dziatzko,
Ann. philoL suppl X 695 adn. 1 ; 'Studi italiani' III 330 adn. 1.
34) Codex Londiniensis Burn. 171 plut. 162 D s. XV
chartaceus foliorum 205 (cf. CataL of Manuscr. in the Brit.
Mus. I p. 54). Continet Hecyrae commentum integrum; in
archetypo scholiorum series ad Phorm. II 3 nondum fuisse con-
fusas sunt quae doceant. Textus forma ei quam Dresdensis
exhibet similis,
35) Codex Londiniensis Add. 21083 plut. 227 A s. XV
chartaceus 85 foliorum (cf. CataL of Add. to the Manuscr. in
the Brit. Mus. [1875] p. 319). Continet Eunuchi et Phormionis
commenta. Ex iis quae H. Hilgenfeld et I. P. Gilson mecum
communicaverunt hunc codicem in Eunucho saepius ad melioris
notae libros accedere, in Phormione saepenumero misere inter-
polatum esse mihi persuasi.
36) Codex Londiniensis Add. 11906 plut. 276 G s. XV
membranaceus foliorum 85 (cf. CataL of Add. etc. [1850] p, 17).
Continet Terenti fabulas et ab eadem manu Donati commentum
in marginibus adscriptum. FoL l'* legitur 'Jeronimus minato
est 1471'.
§ 3.
De codicum inter se rationibus.
Omnium qui ad nostram aetatem pervenerunt librorum
manuscriptorum antiquissimi sunt codices A et B. Qui
etsi non desunt quibus diiferant, tamen in universum tam
arte coniuncti sunt (v. app, crit, ad Andr. II 1, 23sqq.), ut
non temerarium esse videatur eos ad communem fontem
referre, praesertim cum archetypum ad Andr. II 1, 24 — 29
lacunosum fuisse uterque testetur, Sed quominus hos
libros recta via ex illo archetypo prodiisse sumamus, ob-
stat inter alia diversus commentorum ordo, nam in A
Andriam sequitur Adelphoe, at in B Andriam excipit
PRAEFATIO. XXV
Eunuchus. Qua in re uter genuinum exhibeat ordinem^
difficile est ad diiudicandum; verumtamen ut contra
Umpfenbachium (praef. XL) et Leonem (Mus. Rhen. 38,324)
in codicc B communis archetypi ordinem esse servatum
putarem, cum consensus reliquorum librorum tum illud effecit,
quod Rabbow (p. 331) argute observavit eum qui ante sae-
culum nonum vitam Terenti Ambrosianam confecit ordi-
nem fabularum exhibere hunc: Andria Eunuchus Adelphoe
Heautontimorumenos Hecyra Phormio. Quem ordinem
quin ex Donati commento repetiverit grammaticus ille
nescio quis, vix potest esse dubium, quippe qui totus ex
illo commento pendeat. Itaque in eo quo usus est exem-
plari post Andriam invenit Eunuchum, Heautontimorumenon
autem, cuius commentum iam deperierat, ipse in enume-
ratione sua superaddidit. Huic testimonio alterum fortasse
accedit, quod petitur ex scholiis codicis Victoriani s. X
scripti, quo de v. infra § 5. Hinc sequitur in libro quo-
dam, qui codicem A aetate aliquantum superabat, eundem
exstitisse ordinem quem codex B testatur; unde in eo
exemplari quod inter A et communem librorum A B fontem
intercedit ordinem commentorum commutatum esse colli-
gamus necesse est (cf. Mus. Rhen. LII 9-4). Ex iis autem
de quibus modo disputavi codicibus A &t B reliquorum
omnium derivatum esse nuUum vel inde manifestum est,
quod uterque non nisi partem commenti satis exiguam
continet. — Codices CF ad codicem Maguntinum redire
supra iam vidimus; ad eundem autem fontem propter
summam quae apparet congruentiam revocandi sunt libri
T et i?; quorum ille quidem ex eodem quo CF apographo
(Decembrii?) pendere videtur (cf. ad Euanth. III 5), hic
ni fallor ex ipso Maguntino transcriptus est. Cui opinioni
vix obstat, quod in B nonnullae lacunae reperiuntur, quia
in archetypo quid scriptum esset dignosci iam non poterat
(Phoi-m. praef. III 4; prol. 11). Nam et ipse Candidus
^cariem vetusti operis' queritur et Riccardianum aliquanto
post illius apographum constat esse descriptum; sic evenire
potuit, ut quae iam ante dignosci vix potuissent, spatio
XXVI PRAEFATIO.
dimidii fere saeculi interposito prorsus evanuerint. Sed
sive hoc sive alio modo res explicanda est, hoc quidem
vel ex ipsis libris CF dilucide apparet codicis Maguntini
propriam fuisse lacunam illam ad Phorm. II 1, 4 — 19,
quam idem exhibet cod. Ri quam lacunam ad iacturam
unius folii vel duorum in ipso Maguntino vel in eius
archetypo factam recte revocavit Sabbadini (^Studi ital.'
II 74 sq.). Eandem autem lacunam reperimus in eo codice,
ex quo libri Oa(mn) propagati sunt, ubi tamen altera
aecedit, qua scholia ad Hec. III 5,8 — V 1,2 hausta sunt:
quae quin ex simili iactura, duorum scilicet vel quattuor
quaternionum, repetenda sit, dubitari non potest. lam
videas quaeso Laurentium Vallam ad loannem Arretinum
(qui vulgo Tortelli audit) a. 1447 haec scribentem (^Museo
ital.' III 387): ^non aliud scribo quam quod ab amico ut
scriberem iniunctum est, ut quaeras a domino Columnensi
sive quis alius est qui Donatum super Terentium habet,
numquid integer Donatus reperiatur et an super omnes
comoedias scripserit. Nam hic amicus meus apud Car-
nutum vidit hunc auctorem sed sine tertia comoedia
^EuvxovxL^uiQOV^iv(p et non integra quinta ^E%vQa
itemque cum defectu in sexta, quae dicitur ^oq-
^Lcov\ Nonne isdem verbis archetypus librorum Oa optime
describitur? Poito audiamus Aurispam (1. c. 388), qui
a. 1451 Antonio Panormitae scribit: 'Tamdiu scieram Car-
nuti in Gallia Donatum in Terentium in bibliotheca ec-
clesiae maioris esse. Eum curavi ut transcriberetur mihi-
que huc Romam transmitteretur, quod iam factum est et
eum codicem [i. e. apographum] hic habeo et dedi operam
ut transcriberetur; quod cum erit factum, et cito fiet,
originalem ad te mittam non dono sed ut et alii copiam
habeant' et paulo post ^Superiore hebdomada item ad te
scripsi me iam commentum Donati in Terentium habuisse,
quod Carnoti ut rescriberetur curavi. Facio item transcribi,
ut ipsius copiam secure amicis facere possim, ne forte
denuo mihi eveniret quod Guarinus [VeronensisJ, Carolus
[Marsuppini] et tu mihi fecistis'. En habes apographum
PRAEFATIO. XXVII
oodicis Carnotensis in Italiam translatum, habes arche-
tjpum librorum Oainn (=0), qui ut aliis de causis verisimile
fit, non ex altera transcriptione, verum ex ipso apographo
derivati sunt. lam nascitur quaestio, quae inter Magunti-
num et Carnotensem intercedat ratio; nam eos artissime
cohaerere vel summus inter TCFB et Oa, in quantum
quidem hi pristinam scripturam servaverunt, docet con-
sensus (cf. Mus. Rhen. LII 90). Atque rem iterum iterum-
que reputanti hoc mihi quam proxime ad verum accedere
visum est: in ipso codice Carnotensi fasciculorum com-
pages laxata erat, quo factum est, ut primum folia, qui-
bus scholia ad Phorm. II 1, 4 — 19 continebantur, excide-
rent. Quibus amissis ex codice iam mutilato (x^) descriptus
est codex Maguntinus. Deinde sive paulo sive multo post
illi quoque fasciculi interierunt, in quibus ea commenti pars
scripta erat, quae pertinet ad Hec. III 5, 8 — V 1, 2. Hinc
factum est, ut Vallae amicus cum Carnotensem (jc^) perlu-
straret, primo statim obtutu et in Hecyra et in Phormione
librum illum non esse integrum animadverteret. Minime igitur
Sabbadinio assentiri possum, qui contendit (^Studi ital.'
II 53) observasse illum Yallae amicum inde a Phorm. III 1
scholia paulatim rarescere. Hic alia res commemoranda
est atque ea summi momenti ad codicum inter se rationes
melius perspiciendas. Quattuor illos libros manuscriptos
Oamn ad eundem redire fontem (co) cum aliae interpolationes
omnibus communes docent, tum qui post Andriae pro-
logum in omnibus legitur tractatus, quem in Mus. Rhen.
LII 88 sq. transcripsi. Quamquam si hos codices inter se
comparamus, mira quaedam cognoscitur dissensio: ac pri-
mum quidem in codicem 0 haud paucae lectiones irrepse-
runt peculiares ei librorum generi, cui assignandi sunt e. g.
codices LcdN {cp)-^ deinde in a iam multo maiorem talium
lectionum numerum invenimus; postremo codices mn prope
toti in illam recensionem abierunt, nam non solum Phor-
mionis lacuna illius auxilio expleta est, sed etiam in eodem
commento ad II 3 idem atque in LcdN exstat scholiorum
ordo, cum in Oa adhuc distinctae sint series adnotationum,
XXVIII PRAEFATIO.
sicut in libris Maguntinae prosapiae. Hinc efficitur exstitisse
iam tum cum 0 describeretur recensionem illam cuius testes
sunt codicesXcc^iV, tantamque fuisse illis temporibus auctori-
tatem eius, ut pristinam textus formam paulatim submo-
verit. Quod comprobatur exemplo codicis J). Hic quoque,
cum in eius archetypo et Hecyrae commentum lacunosum
— quam lacunam adhibito codice quodam qualis est F
expletam esse facile apparet — et scholia ad Phorm. H 3
nondum in unum confusa fuerint, ad eundem fontem revo-
candus est, ex quo Oamn fluxerunt. Idem D quamquam
in universum cum libris LcdN sim. consentit, tamen non
ita raro ab isdem dissentit et ad codicum TCFR memo-
riam se applicat (cf. etiam ad Phorm. V 8, 53). Idem fere
valet de communi fonte codicum hE et editionis principis;
in quibus Hecyrae lacuna adhuc exstat (^E hic deest), in
Phormionis vero commento ad II 3 ordo scholiorum quem
exhibent LcdN iam receptus est.
Quod ad codices xr^ztM attinet, simillime res se
habet; in aliis enim (xr^) Hecyrae lacima etiam nunc
cognoscitur, in aliis (ztM) partim in ipsis partim in
proximo fonte expleta est atque expleta quidem ex libro
eiusdem recensionis, cuius sunt JjCdN. Itaque dubium
esse non potest, quin hi omnes ad Carnotensis apogi'aphum
redeant ; unde necessario sequitur scholia ad Phorm. II 1 , 4 — 1 9
in communi archetypo ex illa recensione cuius saepius men-
tionem fecimus esse restituta. Atque hoc ni fallor comprobatur
eo, quod et in LcdN et in Dh ed. pr. xt^ztM desideratur
scholion ad Phorm. II 1, 7, quod in codice quodam propter
o^oiOTiXevxov (^causam tradere^) videtur intercidisse. Quae
cimi ita sint, haud scio an nostro iure sumamus in hanc
quoque Carnotensis stirpem similiter atque in Oamn gra-
datim illatam esse deteriorem recensionem. Cuius rei in-
itium fortasse factum est in illa transcriptione, cuius
Aurispa 1. s. c. meminit. — lam ad quaestionem difficilli-
mam pervenimus, unde oriunda sit recensio illa saepius
commemorata. Qua in re primum statuendum est factam
esse eam ante a. 1451, quo anno Aurispa Carnotensis
PRAEFATIO. XXrX
apographum transcribendum curavit; simul iis quae
supra exposuimus convincitur quod Sabbadini ex consensu
qui est e. g. inter N et 0 conclusit: ut xztM, . sic et
LcdN ad archetypum in Hecjo-ae commento lacunosum
redire, cuius rei nec vola nec vestigium apparet. Itaque
cum Carnotensis exclusus sit, restant qui in censum veniant
codices Maguntinus et F; uterque Hecjram habet integram,
at in Phormionis commento scholia ad II 1, 4 — 19 in illo
desiderantur, in hoc exstant, sicut in libris LcdN sim.
Qua de causa facile sibi persuaserit quispiam Vaticanuin vel
eius archetjpnm fundamentum praebuisse, praesertim cum
aliae res accedant; nam primum et in V et in LcdN
scholion ad Phorm. 11 1, 7 deest; tum ad Hec. V 3, 1 in
utrisque pauca verba desiderantur, ubi in V librarius ad-
notavit '^deletum propter vetustatem'; postremo in Phorra.
praef. III 5 sine dubio Y eandem praebet perturbationem,
quam in LcdN invenimus. At contra non desunt, quae
illi opinioni adversentur; ex eis quae supra de codice T"
enarravimus apparet librario huius libri iam praesto fuisse
exemplar illius recensionis eundemque ante oculos habuisse
confusos scholiorum ad Phorm. II 3 ordines. Hinc enim
explicatur, quod prioris ordinis scholium ad Phorm. II 3, 29
in posteriore repetitum est, nam in libris qui confusam
exhibent recensionem scholion 29 A legitur post 28^ B;
hinc porro explicandum, quod in V sicut in LcdN post
schol. 12 A additum est ^insimulo genetivo iungitur', quae
verba codices JiCF non agnoscunt (eadem adnotatio legi-
tur in J), simillima in Oa in altero scholiorum ordine,
sed hos tres libros ex recensione LcdN pendere supra
vidiraus). Denique si addimus lectiones illius recensionis
a correctore in codicis V partem priorera interdura negle-
genter esse translatas, iam haec opinor sufficiant, quibus
V ipsum librorum LcdN sim. fontem non fuisse demon-
stretur; sed quominus ex archetypo codicis V recensionera
illara derivatam esse sumaraus, nihil videtur obstare. —
lara pergaraus ad Maguntinura, quera a. 1433 ab Aurispa
repertura esse commemoraviraus. Eundera Aurispam sibi
XXX PRAEFATIO.
apographum confecisse cognoscitur et ex ipsius et aliorum
epistulis, de quibus cf. Sabbadini, ^Biogr. di Aurispa'
p. 83—85, 'Museo ital.' III 385 sqq., 'Studi ital.' II 17sq.
Simul edocemur Aurispam apographum suum Carolo Mar-
suppini tunc Florentino tradidisse, qui illud transcriberet
id est "^emendaret et in digniorem aspectum' redigeret (cf.
'Mus. ital.' III 418); quod fere intra annos 1439 et 1446
videtur esse factum. Ex Vespasiani autem Florentini ofti-
cina prodiit F, prodierunt sine dubio LcdN^ prodierunt
denique Oa; eundem porro Vespasianum familiarissime
usum esse hominibus doctis litteratisque, quos Medice-
orum eximia liberalitas Florentiam convocaverat , res est
notissima. Itaque non prorsus a veritatis specie videtur
recedere coniectura ipsi Marsuppinio deberi eam de qua
nunc agitur recensionem {(p). Quae si ita sunt, e codice V
Phormionis lacunam, quam ut ipse Maguntinus ita Aurispae
apographum habebat, expletam esse sumamus necesse est;
cui opinioni fortasse favet omissum ad Phorm. II 1, 7
scholium, quod unus servavit Cuiacii codex, qui, ut hoc
statim addam, quam proxime accedit ad lihYorMmRTCFiOa)
memoriam.
Restat ut doceam quae inter meliores et deteriores
codices intercedat ratio. Atque ne longus sim, pauca
aflferam exempla insigniora, quorum numerum nullo ne-
gotio augere licet.
Meliorcs libri: Detcriores lihri:
Andr.prol. 12 ergo et poema ergo in poemate oratio est.
oratio,
„ J75,i.9maior et ad raaior — pariliter et com-
summam aeta- paratiue et similitudi-
tis refertur et n a r i e (!) positum (cf. ArcJi .
ad comparatio- lexicogr. lat. XII 284;
nem pariliter 400).
positum.
PRAEFATIO.
XXXI
Eim. III 1, 34 ideo quia scor-
ta sunt dura
coria. a parte
ergo sui mere-
trices scorta
dicuntur.
„ IV 0, 2 sed ut hoc ip-
sum iam erro-
ris esset ac
uinolentiae.
„ /F7. 6' proprie mani-
pulus milites
centum Roma-
nietLatinisub
uno centuri-
one, ex mani-
pulo herbae,
quemprosigno
sequebantur.
„ IV7,39 ei miles de his
officiis, quae
suo nomine
contumeliosa
sunt.
Ad. 1113,35 sic et in Eu-
nucho: et no-
minatiuus et
septimus casus
potest esse.
.. 1114,47 idonea causa
aduersus uiuos
faciendo pro
mortuo scili-
cet.
et dicitur scortum quia tunc
aperiuntui* dura coria dicta
scorta. meretrices ergo sui
scorta dicuntur.
sed — uinolentiae accumu-
latio.
proprie manipulus est mili-
tis: cum Romani et Latini
sub uno centurione bellum
aggi^essuri deputabantur,
sibi illi sertam uel coro-
nam ex manipulo vel alio
huius modi conficiebant,
quae pro signo seque-
bantur.
miles contumeliose dixit. ab
his enim officiis, qui suo
nomine uocandi sunt, data
uocabula contumeliosa cen-
sentur.
sic et in Eunucho '^eum se
intendit esse, ut est de-
mentia' (!). et nominatiuus
casus potest esse et abla-
tiuus.
idonea — uiuos querimoniam
faciendo — scilicet.
XXXII
PRAEFATIO.
Ad. IV 5, 61 quam niliil im-
periose ac pro
auctoritatepa-
tris!
„ „ non ^ne sis so-
cors'.
„ IV 7, 18 nihil aliud uo-
lebat Demea
nisiutsaeuiret
Micio.
„ IV 7, 34 equus durius.
„ V3,10 putareestfalsa
et cassa a ueris
et utilibus re-
secare.
Hec. J^, 75 uigilanterquod
est '^integram
ut accepi a
suis' : potuit
enim et uitia-
tam accepisse.
„ 1112,21 et ro 'dic mihi'
curiosius in-
terrogantis est.
Phorm.prol. 2 Hransdere' ue-
teres sonan-
tius, quod nos
lenius Hra-
dere'.
tertia persona.
12,1
„ 12,3 ordine.
„ 111,23 quam pacato
ore.
quam — patris fiat.
non dixit "^ne sis socors'.
nihil — Demea quam ut —
Micio.
equus ligneus.
putare — falsa et infructi-
fera(!) — resecare (cf.
Arch. lex. laf. l. c).
uigilanter quod est^integram'
specificat(!),idesttalem
qualem accepi a suis: po-
tuit etc. (cf. Arcli. lex.
laf. I. c).
et ■ — mihi: dic uerbum est
instantis audire et curio-
sius interrogantis.
^transdere' — lenius enuntia-
mus Hradere'.
tertia persona de se loquens
usus est.
ordinem seruauit.
quam miti pectore.
Quae qui consideraverit, facile intelleget, quam bene
in hanc Italorum recensionem quadrent, quae apud Voigtium
PRAEFATIO.
XXXIII
(^Wiederbelebung d. class. Altert.' II^ 385) legimus: ^lhr
Resultat war ohne Zweifel eine Ausbesserung und Ebenung
des Textes durch eine Fiille von bunten, aus dem allge-
meinen Sprachgefiihl entsprossenen Conjectm^en' !
A s.xr
». xv^
LcdNPrhqs/
§4.
De editionibus.
Quamquam Donati commentum ciixiter quinquagies
typis mandatum est — cf. Westerhovii edit. I, LXXIXsqq.,
Ritschl in Suetonio Reiff. p. 483 sqq. (= Opusc. III 218) — ,
tamen hic rem paucis absolvere licet, nam editiones,' quae
alicuius momenti videantur, admodum paucae sunt.
Donati comm. rec. Wessner. C
XXXIV PRAEFATIO.
ed.pr. 1) Editio princeps ex eadem officina prodiit, cui Italia
primum librum typis descriptum, eiusdem scilicet Donati artem
grammaticam, debet: nam foras eam dederunt Conradus Sweyn-
heym et Arnoldus Pannartz Romae a. 1472. Cum hac de
principatu contendit editio Veneta Vindelini Spirensis quam
procuravit Raphael Zovenzoni. Quae quo anno facta atque
emissa sit etsi prorsus ignoramus, tamen omnium qui harum
rerum periti sunt consensu ad Romanam quam proxime accedit,
nisi forte ut bonitate ita etiam aetate eam superat. Ab hac
Veneta totam pendere editionem anonymam, quae Mentelino
Argoratensi assignari solet, vel ipsi versus subscriptionis loco
additi produnt (cf. ^Studi italiani' II 76 sq.). Romana autem et
Veneta ut inter se quam maxime consentiunt, ita neque haec
ex illa neque illa ex hac fluxerunt, sed ad eundem librum
manuscriptum redeunt, ad quem codices h et E. Codex ille,
ex quo derivatae sunt, ad deteriorum librorum genus per-
tinebat et in Hecyrae commento magna illa lacuna (III 5, 8
— V 1, 2) laborabat; ad Phorm. II 3 scholia eodem modo confusa
erant atque in reliquis eiusdem condicionis libris. Eo autem
editiones a recentioribus libris manuscriptis diflferunt, quod
satis multas voces Graecas continent, quas tamen magnam
partem interpolatori deberi luculente demonstravit Sabbadini
(^Studi ital.' III 333). Quod cum etiam de multis aliis lectioni-
bus harum editionum propriis valeret, rectissime Dziatzko ^prin-
cipi editioni non plus fidei deberi quam cuipiam noviciorum
codici' statuit (edit. Terent., Lipsiae 1884 praef. p. X adnot. 6).
ed. JUediol. 2) Editio Mediolanensis Autonii Zaroti a. 1476. Haec
cum aliis rebus tum eo a principe differt, quod prima Hecyrae
commentum integrum exhibet: unde sequitur eam ad diversum
fontem redire. Sabbadini C^Studi ital.' II 80) consensum quen-
dam inter Mediolanensem et codicem Vaticanum G indicavit,
sed illam ex hoc derivatam esse ipse negavit; editorem codice
Ambrosiano q usum esse fortasse recte Wissowa suspicatus est.
falpti. 3) Editio Veneta a. 1476 et Tarvisiana a. 1477 loannis
Calphurnii Brixiensis (v. Loeffler, De Calphurnio Terentii
interprete, Diss. Argent. 1882). Haec editio in universum nititur
editione principe, cuius lacunam in Hecyrae commento Cal-
phurnius explevit adhibito quodam libro manuscripto, qui cum
codicibus t3I artissime cohaeret (v. ^Studi ital.' II 82). Praeterea
ordinem comoediarum editor mutavit, ut sic procederet: Andria
Eunuchus Heautontim. Adelphoe Phormio Hecyra, sicut etiam
in Terenti editione, quacum Donati commentum coniunctum est.
Ad Heautontimorumenon cum Donati interj^retationes iam non
exstarent, Calphurnius ipse commentarium composuit, quem
maximam partem ex reliquis Donati commentis compilavit; cf.
Loeffler 1. c. 47 sqq. Itaque editioni subscriptum est ,hoc:
PRAEFATIO. XXXV
^P. Sexti Terentii Afri cum Aelii Donati grammatici examinata
interpretatione finis. Insuper addita est Calphurnii in Heau-
tontimorumenon Terentii accurata expositio'. Denique editioni
epistula praefixa est Tali)hurnius Brixiensis Marco Aurelio viro
praeclarissimo salutem' etc, quam edidit Loeffler p. 40 — 45.
Ab hac Calphurnii editione pendere codicem Vatic.Urbin.354
iam supra commemoravimus ; idem valet de codice Boender-
makeri, quo Westerhov usus est (v. ^Unters. z. lat. Scholienlitt.'
p. 24) et de codice quodam Gandaviensi nunc ut videtur deper-
dito, cuius collatio a Gronovio facta (cf. "^Unters.' etc. j). 27)
exstat in editione Lindenbrogiana Leidensi (Gronov. nr. 12).
Hoc autem propter Ribbeckium moneo, qui in edendis comico-
rum Romanorum fragmentis hac Gandaviensis collatione usus
est. Relinquitur ut addam Matritensem quoque Donati codicem
videri ex Calphurnii editione esse derivatum (v. supra § 2, 32).
4) Editio Parisina a. 1529 (1536, 1541) Roberti Ste- Steph^
phani. De subsidiis suis editor in praefatione pauca indicat,
cum loquitur de '^codicibus antehac excusis' et de ''vetusto
exemplari manuscripto'; illarum in numero sine dubio fuerunt
editio princeps et Mediolanensis , de hoc quid iudicandum sit
supra (§ 2) exposuimus. His igitur subsidiis nisus et adhibitis
Terenti aliorumque scriptorum operibus Donati commentum ita
in integrum restituere conatus est Stephanus, ut scholia secun-
dum ipsius Terenti verba in ordinem redigeret, lemmata in-
stauraret, interpretamenta emendaret atque suppleret, Graeca
reponeret, sententias auctorum saepenumero singulis litteris
signatas integras redderet. Qua in re etsi Sabbadinio (1. c.
81 sq.) concedendum est saepenumero Stephanum errasse multis-
que locis vim potius quam medelam adhibuisse, tamen negari
non potest, quin optime de hoc commento meritus sit; ut alia
mittam, vel hoc ei laudi vertendum est, quod saepissime
abiectis pravis superiorum editionum lectionibus ex optimo ni
fallor codice suo genuinum textum exhibuit, quo factum est, ut
Parisina editio omnes quae ante id tempus virorum doctorum
manibus versabantur editiones longe superaret.
5)Editio Parisina a. 1602 et Francofurtensis a. 1623 Itindenbr.
Friderici Lindenbrog. Quod ad ipsum commenti textum
attinet, haec Lindenbrogii editio in universum non ita multum
differt a Stephaniana, nisi quod hic illic haud pauca ex novis
subsidiis manuscriptis emendata vel suppleta sunt. Sed Linden-
brog non sohim quibus usus sit codicibus accuratius indicavit,
Terum etiam primus satis multas lectiones librorum suorum in
observationibus enotavit, unde qualia ei manuscripta subsidia
praesto fuerint aliquo modo statuere possimus. Ipse in prae-
fatione haec exponit: ''Donati duo exemplaria habuimus et illa
Pithoeorum accurata dilisentia ad Mss. codd. Antonii Contii
XXXVI PRAEFATIO.
et lacobi Cuiacii Antecessomm Bituricensium collata, quorum
auxilio in hoc commentario plurimae lacunae suppletae aliaque
infinita errata integritati suae restituta sunt. luverunt etiam
nonnihil coUectanea quaedam quae in bibliotheca regia Pa-
risiensi, et schedae vett. Pet. Danielis Aureliani viri huma-
nissimi.' De Pithoeorum collatione iam supra verba fecimus;
schedis autem Petri Danielis cod. Parisinum A significari
rectissime demonstravit Dziatzko (Mus. Rhen. XIX 450 sq.). Sed
in hoc errasse mihi videtur vir doctissimus, quod de Linden-
brogii coUectaneis protulit: ''sie waren eine gedruckte Donat-
ausgabe mit handschriftlichen Varianten, wahrscheinlich auf
Grundlage des cod. 7920, und mit Conjecturen.' Nam cum
Lindenbrog, ut ipse in praefatione docet, cod. Paris. 7899
Terenti ad emendandas comoedias adhibuerit, in hoc autem
codice, quem editor in observationibus Ms. R(egium) appellat,
permulta Donati scholia (usque ad Andr. I 5, 10) exhibeantur
(cf. Umpfenb. praef. XXVI; Schlee, Scholia Terent. 38; Chatelain,
Taleogr. des class. Lat.' ad tab. VII), mihi quidem veri videtur
esse simillimum his excerptis cod. Parisini 7899 usum esse
Lindenbrogium (v. ^Unters. z. lat. Scholienlitt.' 22 sq.; cf. etiam,
quae in observ. p. 640* de Sulpicii periocha ex Ms. R. aifert
Lindenbrog et Umpfenbachii adnotationem de codice P p. 430).
De altero Cuiacii codice Lindenbrogio permisso v. Hagen, 'Der
J. u. Ph. Peter DanieP p. 31.
\Vesterh. 6) Editio Hagana a. 1726 Henrici Westerhov. Praeter
duos libros manuscriptos, alterum Hulsii alterum Boendermakeri,
de quibus v. supra (§ 2 et § 4, 3), editor nonnuUas editiones
vetustiores, in his unam de principibus ut videtur (cf. praef.
p. LXXXX), adiit, quarum lectiones in observationibus enotavit;
ibidem multas coniecturas protulit, quarum partem Wielingio
amico debebat. Textum qualem ex Lindenbrogiana recepit,
rarius immutavit. — Hanc Westerhovii editionem repetiit
G. Stallbaum additis Bentleii et Schopeni in Donatum
observationibus (Lipsiae a. 1830 — 31).
Hlolz. 7) Editio Lipsiensis a. 1838 — 40 Reinholdi Klotz.
Hic quomodo rem absolverit, ipse indicat in praefatione p. V:
•■adnotationes nonnullae Aeli Donati quae in vetustioribus
editionibus leguntur . . . ex editionibus volgatis exciderunt . . .
denique editores . . . multa secus ac leguntur in veteribus
editionibus constituerant. . . . His ego incommodis quom libros
manu scriptos . . . nunc quidem nancisci non potuissem, sic
mederi studui, ut duas editiones antiquissumas, principem unam
quae fertur sine loco et anno [i. e. Argoratensem , v. supra
sub 1)], alteram Venetam anni 1485 [a Calphurniana pendet] . . .
potissumum . . , sequerer'. Hinc satis apparet, quam fallaci
nitatur fundamento haec editio. Attamen ne iniqui simus, hoc
PRAEFATIO. XXXVII
profitendum est Klotzium, ut ipse I. c. monuit, veterem ordinem
adnotationum — in universum quidem — revocasse et hic illic
textum in integrum restituisse.
§5.
De scholiis Terentianis
ex Donati commento excerptis.
1) Scholia Bembina. In antiquissimo Terenti libro
manuscripto, quem viri docti intra IV et V saeculum coUocant,
margines oppleti sunt scholiis, quae pertinent ad Andr.
IV 5, 8— V 5, 8, Eun., Heaut. in. — III 2, 39, Phorm., Adelph.
Horum scholiorum exiguam partem ex P. Victorii apographo
Schopen a. 1832 (Progr. gymn. Bonn.) publici iuris fecit, fere
omnia Dmpfenbach in Hermae vol. II 341 — 402 edidit, sic tamen,
ut satis multa vel corrigenda vel supplenda reliquerit, ut do-
cent ea, quae Studemund in Annal. philol. 1868, 546—71 et
1882, 51 — 63 congessit. Octavo saeculo scholia tribuit Umpfen-
bach, qui idem animadvertit a duobus librariis ea scripta
esse; propius ad ipsius codicis aetatem accedere scholiastas
sibi persuasit Studemund, de s. VI — VII cogitat Hauler; at
Zangemeister-Wattenbach, Sickel, Kauer pro certo affirmant
omnia scholia, et prioris et recentioris manus, sexto saeculo
codici Bembino esse adscripta (cf. Ter. Phormio ed. Dziatzko-
Hauler p. 185; Stud. Vindob. XX 255 sqq.). Atque primum quae
ad Andriam adnotata sunt, nuUa omnino ratione cum Donati
commento coniuncta sunt; in eis deinde quae ad Eunuchum
et Adelphos pertinent inveniuntur sane nonnulla, quae cum
Donato consentiunt, sed num ex huius commentO;, quale quidem
ad nos pervenit, desumpta sint, res est admodum dubia; nam
ille qui cognoscitur consensus ad communem fortasse fontem
velut Terenti codicem variis scholiis instructum referendus est.
Idem valet de parte scholiorum ad Heautontimorumenon et
Phormionem. Rem autem ita se habere nescio an comprobetur
illo ad Eun. II 3,45 scholio Bembino, ubi legimus 'sed quan-
tum Donatus commentator Vergilii refert'! Contra si ea
scholia quae Phormionis prologo et primo actui adscripta sunt
cum nostro commento comparamus, fieri non potest, quin illa
ex hoc deprompta esse statuamus; habemus enim utroque
loco eandem scholiorum farraginem (cf. inprimis ad I 1, 1) nec
non comphiribus locis singula commenti scholia in Bembino
conglutinata videmus. Hinc sequitur ut sub finem sexti saeculi
Donati commentum iam tale exstitisse putemus, quale ad
XXXVin PRAEFATIO.
nostram aetatem pervenit. Quod etiam alia ratione comprobari
potest: nam scholiorum ad Heaut. facile duo discernuntur
genera, quorum alterum arto quodam vinculo cum nostro
commento cohaeret. Hoc non ita explicandum est, ut excerpta
ex deperdito Donati ad illam fabulam commento nobis praesto
esse sumanus, sed — id quod luculentissime demonstravit
Gerstenberg (De Eugraphio 108 sqq. ; cf. etiam Smutny in
Dissert. Vindob. VI 134 adn. 3) — ex quinque Donati commen-
tariis nobis servatis similiter compilata sunt, atque Calphurnii
in eandem comoediam interpretationes. Cuius rei "^una inveniri
potest causa haec: quia scholiasta ille commentarium Donati
in eam fabulam non iam habuit' (Gerstenberg 111). Aut igitur
a compilatore corporis nostri Donatei omissum est illud com-
mentum aut, quod a vero jDropius abesse videtur^ post illum
excidit (cf. Rabbow p. 332). Sic non solum cognoscimus qua
aetate archetjpus omnium codicum nostrorum confectus sit,
verum etiam testem spectatae vetustatis nacti sumus, quam-
quam excerptorem interdum satis libere commenti textum
tractasse neglegendum non est.
2) Scholia Victoriana. Exstant in codice Terenti
Laurentiano 38, 24 s. X frustula Donatea ad Andr. III 2, 24
— V 5, 7 et Eun. prol. 5 — II 2, 43. Horum scholiorum primus
mentionem fecit Umpfenbach in Herm. H 338; idem in edit.
Ter. partem excerpsit (praef. XX adn. 2). Post illum ediderunt
Sabbadini in 'Studi ital.' II 24—25 et Schlee, Scholia Te-
rentiana G8 — 69. — His igitur scholiis vel potius glossis semper
adscriptum est ''secundum d(onatum)'. Quae quin ex eiusmodi
commento, quale nobis praesto est, excerpta sint, dubitari vix
potest (cf. e. g. ad Eun. II 1,5, ubi codd. Donati '^Quod mihi
carior pro qui milii suin carior\ scholiasta ^pro qui mihi sum
carior ; aliter quod mihi carior scd. d.'' : in utrisque eadem lem-
niatis corruptela); sed eundem qui scholia Victoriano addidit,
ea ex Donato exscripsisse minime certum est. Immo non abest
suspicio frustula illa ex alio codice Terentiano in Victoriani
margines esse translata (cf. Umpf. Herm. II 338 ; velut ad Andr.
V 1, 20 exstat ^pixiesenseram] aliter nt secundum d.\ quod ni
fallor corruptum est ex "aliter rit s. d.% nam ^seoiserif testatur
Donati commentum); qui cuius generis fuerit etsi certo diiudi-
cari nequit, tamen de libro familiae y (PC) cogitari posse non
omittam. Etenim ad Andr. HI 2, 24 legitur "occepi] vel occoepi
secundum donatam\ hic autem habet "occejii] occepi melius quam
incepi {fort. quam coepi cx cod. A)\ unde non absurdum vide-
tur credere in libro quodam ad Terenti "^coepi' adnotatum
fuisse S^el occ(epi) s. d.'; '^coepi' vero est lectio codicum PC.
Deinde ad Andr. IV 4, 45 in Victoriano scriptum est hiha
necdum omnia] aliter an haec tu omnia scilicet audisti secun-
PKAEFATIO. XXXIX
diim d.\ in Donati commento duo exstant scholia '1) ah nec
rv oifNiA 2) xEc Tv oMNiA audisU subauditur\ lam apparet
illam Victoriani adnotationem ad secundum scholium pertinere;
sed neque in hoc neque in illo apud Donatum ^an haec tu
omnia' legitur, quae contra lectio est librorum PC. Fortasse
igitur Victoriani scholium desumptum est ex codice quodam,
in quo ad verba ''an haec tu omnia' supra versum additum
erat ^scilicet audisti s. d.' Sed haec sufficiant, In Victoriano
ordo fabularum est: Andria Adelphoe Eunuchus etc, itaque
Sabbadini, quod frustula Donatea ad Andriam et Eunuchum
pertinent, sagacissime conclusit derivata esse excerpta illa ex
libro, in quo Andriam Eunuchus excipiebat; sed hinc eundem
ordinem ex Donati aliquo codice profectum esse mea quidem
sententia non necessario colligitur, cum et in libris PC Eu-
nuchus sequatur Andriam.
3) Scholia Riccardiana. De Riccardino (nr. 528 s. XI)
Umpfenbach in praefatione p. XXXIII ita refert: ^praeter
secundam manum in initio Hecyrae et in Phormione tertia
quaedam eiusdem aetatis atramento nigriore et ductibus sub-
tilioribus excerpta ex scholiis Donatianis aspersit'; ibidem
(adn. 1) quae partim ipse partim Studemund descripserant ex-
hibet. Pertinent autem scholia Riccardiana, quae etiam Schlee
syllogae suae inseruit (p. 69 — 75), ad Hec. prol. I 1 — 12, 84 et
ad Phorm. prol. 1 — III 2, 1; Donati nomen nusquam adscriptum
est. Plerumque haec excerpta consentiunt cum optimis Donati
codicibus; itaque quoniam in hac commenti parte nisi saeculi XV
libri manuscripti nobis praesto non sunt, multo vetustiorem
testem servatum esse gaudemus. Tametsi hic quoque sicut
in Bembinis scholiis cautione opus est, ne Donati commento
adscribamus, quod soli excerptoris arbitrio debetur, velut
ad Phorm. 112,24 versus luvenalis, quem codices nostri non
agnoscunt.
4) Scholia Vaticana. Perexiguus est numerus scholio-
rum Donateorum in cod. Vaticano 3868 s. IX/X, cf. Umpfen-
bach in praefat. p. XXVII et Schlee 1. c. p. 67—68.
5) Scholia Parisina. lam apud Umpfenbachium in
praef. p. XXVI haec legimus: 'scholia refert [sc. Fritschius]
in f. duodecim prioribus [codicis Parisini 7899 s. IX /X] per-
multa esse, deinde rarescere, nonnullis locis plane deesse'; tum
Chatelain Taleogr. des class. Lat.' ad tabulam VII de eodem
codice ita refert: '"Dans le Paris. 7899, le texte de Terence est
accompagn^, au moins dans la premiere partie du volume, de
gloses abondantes empruntees gen^ralement au commentaire
de Donat'; denique Schlee p. 38 mentionem facit, cum dicit
'in P libro priora folia duodecim multis Donatianis scholiis
obsita sunt'. Haec scholia exceptis eis., quae Chatelain 1. c.
XL PRAEFATIO.
transcripsit (ad Andr. I 5, 1 — 10), adhuc edita non sunt; mag-
nam vero partem Schopen, cum a. 1851 Parisiis versaretur, de-
scripsit simulque adnotavit pertinere illa excerpta ad tractatus
de comoedia (Euanth. IV 5 sq.) et Andriam usque ad I 5, 10.
Accedunt autem haec scholia Parisina quam proxime ad eam
commenti formam, quae in optimis Donati codicibus nobis
tradita est; ex ipso Parisino A Donati ea esse descripta iam
contendere non ausim, cum sine dubio ex vetustiore libro
fluxerint. De ratione quae inter Lindenbrogii ''collectanea' vel
'excerpta Ms. R.' et scholia codicis Paris. 7899 intercedat, v.
supra § 4, 5.
De Eugraphio fusius disputavit Gerstenberg 1. c. j). 33sqq.
Hic monuisse sufficiat inesse in nostra scholiorum farragine
permulta, quae ex illius commento derivata esse videantur
neque apud Eugraphium deesse, quae originem Donateam
aperte prae se ferant. Certiorem sententiam tum demum pro-
ferre licebit, cum quae sit Eugraphiani commenti indoles
atque natura melius perspexerimus.
Quod ad scholia recentiora pertinet, quorum partem
Schlee edidit, viro doctissimo adstipulor, qui p, 44 haec pro-
tulit: "^cum Donatianis magna multitudo brevium scholiorum
congruit, quae utrum ex ipso Donato an ex eodem, quo ille
hauserit, fonte petita sint, non liquet'. Nam sicut fieri potuit,
ut breves illae adnotationes ex genuino Donati commento ex-
cerperentur, ita non alienum est credere ex codice quodam
Terenti glossis instructo permulta in nostram commentorum
compilationem irrepsisse. Fortasse autem accurata scholiorum
Donateorum, Bembinorum, Eugraphianorum, recentiorum com-
paratione instituta melius apparebit, quid in hac re statuen-
dum sit.
§6.
De novae editionis subsidiis manuscriptis.
Ex eis quae supra (§ 3) exposuiinus satis apparet, quos
potissimum in constituendo Donati textu sequi debeamus
libros manuscriptos: ubique proficiscendum est a codicibus,
qui immunes sunt ab Italorum saeculi XV retractatione,
id est ABV^ Cuiac. liTCF. Qua in re neglegendum
non est, quod iam supra monui, in adhibendo codice B
cautione quadam opus esse; deinde codicis F testimoniis
earere possumus excepta prima commenti parte, ubi G
PRAEFATIO. XLI
deest. lam si apparatum criticum ad Andr. II 1,31 — fin.,
ubi praesto sunt codd. ABV^TC perlustramus, has affini-
tates reperimus:
AB V^—TC: II 1, 31 uel — et; II 3, 29 dixit — osten-
dit; 1X6,16 celanda — occultanda; 24 reprehendo —
uitupero; 1112,31 enim — ante; 46 adiunxerunt —
affixerunt; III 4, 18 commotus — prouocatus; 19 caute
— hanc; 22 palam — manifestum; 1115,4 et sapi-
entia — pretium pro stultitia; IV 1, 9 id est quia —
tamquam; 13 promiserunt — prouiderent; IV 5, 8
sequebatur — perseuerat; V 2, 13 precatorem — prae-
ceptorem; V 3,25 potest incusare — accusare potest;
V 4, 12 esse — chritonem; V 5, 1 duas res — duo.
AB—TCV^: II 3, 9 a principio — ab initio; III 3, 10
mutabant — uitabant; IV 3, 18 sagittariis — sagittis;
V 6, 14 plurimis — pluribus.
AV^—BTC: IV 3,18 captandas — capiendas; IV 4,47
in cruciatum — cruciatum; V 2,14 uolunt — uelint;
V3,27 sufferre — ferre; V 4,11 tuam — tuiam; 34 con-
suetudine magis — m. c; 47 uel — et; V 5,4 sint —
sunt.
ATC—BV^: V 1, 9 hic — haec; V 2, 3 et aduentum --
aduentum; V 3, 8 mos — • mox.
In reliquis commenti partibus res eadem est. Diffe-
rentiarum autem quae apparent pars casui tribuenda est,
pars inde repetenda, quod codices TC non recta via ex
antiquo libro propagati sunt, sed intercedente hominis
docti transcriptione; quae restant, ex glossematis vel variis
lectionibus adscriptis originem traxisse videntur, cf. e. g.
Andr. I 1,9: dominabatur J.F^, dominatu I', dominatu, in
mg. al. dominabatur (7; 116,8: omnibus uel nominibus
AB^ omnibus TC, nominibus F(c/e/f.); V 1,5: criminis uel
criminationis -4, criminis rell.\ V3, 25: peccato, sscr. uel
re A^ peccare rell,'^ V 6, 3: dixerit, sscr. uel sci^, dixerit
ut vid. F^, scierit reU.
Accedit quod librarii saepius ad libidinem pristinum
verborum ordinem immutaverunt, cuius rei luculenta ex-
XLII PRAEFATIO.
empla sunt haec: Ad. II 2, 17 demonstratmus (sic V^ dett.y]
demonstrat huius ut vid. F^, huius demonstrat C; Ad. IV
5, 33 dixit sed miser amet] dixit sed miseram et • C, sed
miseram dixit et V (deit.):, Ad. V 9, 16 qui amari conabatur]
quia mori conabatur C, quia conabatur amari V (dett?) ;
Hec. III 1, 8 aut enim soluunt nos curae] autem insoluunt
nos cure C, aut enim nos curae insoluunt Y (dett?) ; cf. etiam
supra ad Andr. V3,25; 4,34.
Si originem atque indolem singulorum librorum respi-
cimus, in universum dici potest praestantiorem esse fidem
codicum ABV^. Quo magis dolendum est in maxima
commenti parte his testibus nos esse destitutos, adeo ut
omnino ad Maguntini memoriam delegati simus. Sed hic
quoque perincommode accidit, quod duo codices — T et
li dico — non nisi exiguam totius operis partem conti-
nent, cum solus (7(-F) integrum exhibeat commentum. Cui
accedit codex F, quem inde ab Ad. II 3 testem esse incer-
tissimum saepius commemoravimus. Atque ut discernamus,
ubi V ex Italorum recensione pendeat, necesse est consula-
mus libros deteriores, qui ad eandem recensionem perti-
nent; ubi igitur V a codicis C memoria discedit et cum
deterioribus consentit, fieri non potest, quin illius scriptura
in summam vocetur suspicionem. Idem cadit in Phormio-
nis commentum, ubi praeter C codicem B Maguntinae
prosapiae testem habemus. Haec autem re vera ita se
habere optime comprobatur lectionibus codicis Cuiaciani,
quas Pithoeorum collationi debemus. Pauca afFeram ex-
empla. C {Cuiac.) — V (dett.): Ad. IV 2, 13 figurauit] figura
aut — figuratiue ut dicimus; IV 2, 43 mane deueni] man
deuani (manaeuam) — mande iram; IV 3, 2 fecerat (^faceret)
— peccatum fuisset; IV 4, 3 significat — significet; IV 4, 22
fuisse — esse; IV 5, 59 subaccusatur hoc (hic) — per hoc
subaccusetur; IV 7, 5 mitigare sibi acriorem fieri ira-
cundiam (-dum) demeam — iracundiam demeae acriorem
fieri possibilem sibi mitigare queat; Hec. prol. II 1 dum
(dicit) — memoratur; prol. II 23 at ubi cum (a iudicum)
persona — primo cum persona; I 1,17 semper suasisse (se
I
PRAEFATIO. XLIII
persuasisse) — eam persuasisse ; I 2,,56 a nomine in • e &
(a nomine cet) — antonomasice ; II 1,41 coniunctia (-tiua)
— coniunctione. B C (Cuiac.) — V {dett.)i IV 3, 15 nomina-
uit apposita sunt (nomina ut posita sunt) — nominauit;
IV 4,8 socrum sed — sostratam et. RC (Cuiac.) — V(dett.):
Phorm. 11,1 grecisque (gregisque) — generisque (sic et R
in mg.)] I 1, 7 pro uero (puero) — pro uere scio; I 2, 52
liortatus (-tor) — hortari; I 2, 97 nam — iam; I 4, 34 uide
satin — et quid commacliinetur; 113,8 sexu — sensu;
18 ociosa — odiosa. — In tanta integrorum testium penuria
facere non poteram, quin interdum deteriorum librorum
lectiones afferrem, praesertim iis locis, ubi velut ad Phonn.
n 1,4 — -19 V solus commenti textum servavit. Quod ex
magno deteriorum codicum numero L et D (quibus in
priore parte accedit P) selegi, hoc post ea, quae de libris
manuscriptis exposui, comprobationis indigere non puto;
his interdum addidi scripturam codicis 0, quippe qui hic
illic bonam lectionem exhiberet. lam quibus subsidiis in
singulis commenti partibus nitatur nova editio, haec doceat
laouia:
A
Meliores
Deteriores
Vita Terenti
F^
T F LP
7- D
Tractatus de comoedia
A
71
T
C
LP
72 D
Andria — II 1, 23
A
71
T
C
LP
72 D
„ 111,23— fin.
A
B
71
T
c
LP
72 D
Eunuchus — III 2, 1
B
7^
T
c
LP
T^2 D
in2,l-V2,23
V
T
c
LP
72 D
V2,23— fin.
V
c
LP
72 D
Adelphoe — I 1, 40
A
71
c
LP
V^ D
I 1, 40—11 3
71
c
LP
72 D
„ II 3-fin.
(70
c
L
72 D
Hecyra — 1114,16
(70
c
L
72 D
1114,16— V 2,
8
B
(70
c
L
V'^(D)
V2,8-fin.
(7^)
c
L
72 D
Phorm. — II 1,4
(70
R
c
L
72 D (0)
„ 111,4—19
(70
L
72 D
III, 19— fin
(70
R C
L
72 7) (O^
XLIV PRAEFATIO.
Quod ad voces Graecas attinet, in iisdem paene versa-
mur angustiis, quippe cum in noviciis libris fere desiderentur.
Omni suspicione carent, quae m AB Cuiac. traditae sunt;
idem valet de iis quae in F — tiuic plurimas debemus —
et R leguntur. Accedunt quae in 31 a manu 4., in (r a
manu 2. nescio quibus ex fontibus suppleta sunt; pau-
cissima ex codice quodam Caroli Strottii repetuntur (v.
'Studi ital.' II 89; 127). Praeterea in TC{F) quaedam
casu servata sunt, de quibus disputavi in Mus. Rben. LII 75 sq.
Nonnulla etiam in codicibus tx sed in prima dumtaxat
commenti parte (usque ad Andr. I 1, 98) exstant; haec
plerumque cum iis consentiunt, quae in M atramento scripta
sunt: minio enim manus 4. supplevit. Longe alia con-
dicio est vocabulorum Graecorum, quae editio princeps
exhibet; nam ea si non omnia at magnam partem inter-
polatori deberi demonstravit Sabbadini (^Studi ital.' III 333).
Quid de Stephani editione statuendum sit, docent ea quae
in praefatione cxponit; ubi librorum manuscriptorum testi-
monium accedit, suspicio nulla est, at ubi illi deficiunt,
quod imprimis in Adelphorum commento factum est, peri-
culum est, ne quae docti nescio cuius coniecturae debentur,
vetusto exemplari quo usus est editor imputemus. — Prae-
terea monendum librarios in perscribendis vocabulis Graecis,
— hoc potissimum ad terminos technicos quos vocant per-
tinet — sibi minime constitisse; unde factum est, ut in
codicibus modo Graecae modo Latinae litterae appareant.
Qua in re eam potissimum secutus sum rationem, ut omni-
bus locis Graecam restituerem formam, ubi aut optimi
libri eam exhibent aut in quibusdam lacuna exstat, cum
alii Latinam formam praebeant.
§7.
De eius quod ad nos pervenit commenti forma
atque origine.
Ad communem archetypum redire omnes codices nostros
non est quod pluribus demonstretur. De illo egit Sabba-
PRAEFATIO. XLV
(lini ('Stud. ital.' II 22 c. adn.; 73; III 335), cui id con-
cedo proximum fontem minusculis litteris scriptum, hunc
autem ipsum ex codice maiusculae litteraturae derivatum
fuisse (cf. quae § 2 de Parisino A indicavi). Quod autem
vir doctissimus contendit prototypon exemplar saeculo
VI — VTI confectum esse, paulum ab eo dissentio. Id
quidem recte animadvertit terminum quendam praeberi
scholiis Bembini codicis ad Phormionis partem priorem
spectantibus : quae saeculo VII attribuit, cum vix possit
esse dubium, quin sexto saeculo vetustissimo libro ad-
scripta sint (v. supra § 5, l). Sed quod Leonem secutus
dicit Prisciano pleniorem commenti Donatei formam praesto
fuisse, quam quae ad nos pervenerit, id probare minime
possum: etenim si duos illos institutionis grammaticae
locos (v. § 1 testim.) comparamus, hoc solum efficitur de-
prompsisse grammaticum ex Donati commento variam ad
Andr. III 3, 4 lectionem ^paucis' et ^pauca', quam nostrum
quoque commentum testatur. NuUa igitur re impedimur,
quin medio fere saeculo VI eam quae aetatem tulit scho-
liorum Terentianorum recensionem esse ortam sumamus.
lam vide quaeso, quantum spatium temporis inter
prototjpon illud exemplar et antiquissimum quem habemus
codicem — Parisinum A s. XI dico — intercedat: facillime
animo comprehendere poteris, quam lata omnis generis
corruptelis praesertim in huiusmodi opere patefacta sit via.
Quas si removerimus — quod ut fieret, enixe operam dedi:
quamquam permulta adhuc sospitatorem flagitare non
ignoro — , non ad ipsura Donati commentum perveniemus,
sed ad eam tantummodo quam saeculo sexto assignavunus
scholiorum compilationem, quam in hac editione quoad
fieri potuit exprimendam curavi, adeo ut etiam scholiorum
ordinem saepenumero perturbatum servaverim.
Cum non sit in animo totam hic pertractare quaestio-
nem Donateam, satis habeo indicasse, quomodo commentum
nostrum ortum esse videatur. lam inde ab saeculo XVI
viri docti animadverterunt hanc scholiorum farraginem a
Donato non esse profectam (v. 'Studi itaL' II 4sq.); ita-
XLVI PRAEFATIO.
que varia temptaverunt , ut rem explicarent, quae omnia
referre et longum est et supervacaneum, cum diligentissi-
mam habeamus Sabbadinii disputationem. Quem potissi-
mum secutus sic mihi rem composui: genuinum Donati
commentum in duorum excerptorum manus incidit, qui
servato auctoris nomine scholia maximam partem plus
minusve transformata in Terentianorum codicum margines
transtulerunt. Procedente tempore evenit, ut variae adno-
tationes diversae originis sive ab ipsis excerptoribus sive
ab aliis adicerentur. Tum sexto saeculo nescio quis duo
illa scholiormn corpora admodum aucta in unum cogere
studuit atque rem ita instituit, ut primum singulos scho-
liorum ordines binis columnis iuxta positis ex codicibus
transcriberet, deinde Terentianorum versuum ordinem secutus
confunderet; id quod ei non semper contigit. Simul com-
missuras quam maxime occultare conatus est, ut unius et
simplicis operis speciem efficeret; fortasse etiam alia non-
nulla de suo addidit. Compilator vero ^cum per quattuor
[vel quinque, scilicet Andr. Eun. Heaut. Ad. Hec; cf. supra
§ 5, 1] fabulas id egisset sedulo, ut duos commentarios in
unum concinnaret et contaminaret, in Phormionis H 3 ab-
iecta subito industria integros posuit, primum alterum a
V. 7 (nam huc usque contaminati sunt) ad v. 93, deinde
alterum a v. 5 ad v. 93; dehinc autem quae sequuntur
scholia usque ad finem fabulae, ea ita comparata sunt,
ut unum commentarium adhiberi intellegas. Quare certum
est Phormionis commentum fuisse ultimum, ad quod cum
pervenisset compilator, fastidio concepto destituerit quam
usque dederat operam' (Rabbow p. 331, qui quae in period.
phil. Berolin. 1895, 427 exposui, non recte intellexisse
videtur). Hinc igitur numerosissimae illae repetitiones,
hinc saepenumero perturbatus scholiorum ordo, hinc porro
mira illa ad Phorm. II 3 commenti forma^ hinc denique
rarescentia ad Phorm. HI — Y scholia!
lam si quaeritur, num fieri possit, ut aliqua ex parte
genuinum Donati commentum ex hac scholiorum farragine
eliciatur, equidem hoc non prorsum negaverim, sed res
PRAEFATIO. XLVn
mihi videtur esse admodum lubrica atque intricata. Quin
ipse qui periculum fecit Sabbadini confiteri coactus est
rem interdum esse meri arbitrii (^Stud. ital.' III 346; cf.
etiam Leo in Mus. Rhen. XXXVIII 333). Itaque ne alio-
rum praeoccuparem iudicium simulque ut aliquo modo
viam praestruerem, satis habui ea quam indicaverunt
Schopen, Teuber, Sabbadini ratione adhibita singulas ad-
notationum glebas in quantum iustum ac necessarium visum
est dissoluisse. Inclinatis autem litteris reddi ea inprimis
volui, quibus integrum scholium in duas vel plures partes
disiectum esse videbatur; hic illic etiam parva additamenta
(cf. Andr. prol. 6^; 16^; 24-, 25^; I 1,1^ 2^; al.) eodem
typorum genere exprimenda curavi.
De Euanthio eiusque commentario Terentiano, de quo
ambigunt viri doctissimi, v. commentatiunculam meam
^Unters. z. lat. Scholienlitt.' c. I; de altero tractatu v. ean-
dem et 'Studi ital.' V 303 sqq.; de praefationum singulai'i
condicione cf. Smutnj (Diss. Yindob. VI) p. 100 sqq., Eab-
bow p. 320 sqq.
Quod attinet ad ipsam Terentianarum fabularum me-
moriam, qualis exstat in commento nostro, rem esse iu-
certissimam ex eis, quae de commenti origine exposuimus,
facile quivis intelleget. Nam ut omittam scholiorum for-
mam saepenumero ab excerptoribus esse mutatam, hoc vix
credibile est etiam integra genuini commenti Donatei lem-
mata in Terentianorum codicum margines esse translata.
Immo veri est simillimum singula scholia variis notis
cum iis ad quae pertinebant poetae verbis coniuncta fuisse;
deinde eum qui scholia descripsit, ut unum corpus efficeret,
praefixisse ea comici verba, quibus eadem quae scholio
nota adscripta erat. Hinc factum, ut haud raro falsa
scholiis lemmata praeponerentur — quae additis f f signi-
fic-avi — ; hinc porro factum, ut lemmata modo hanc modo
hanc Terentiani textus recensionem sequerentur; hinc deni-
que factum, ut interdum aliam in leramate, aliam in ipso
scholio Terenti memoriam inveniremus (cf. 'Studi ital.'
in 335sq.; 341 sq.; 358sqq.). Quae si reputaverimus.
XLVIIl
PRAEFATIO.
facile concedemus ex lemmatis de ea quam ipse Donatus
secutus sit textus recensione nihil certi colligi posse,
quippe quae nihil indicent nisi quae fuerit in iis, quibus
olim scholia adscripta erant libris Terentianis textus con-
dicio; quos libros intra IV et VI saeculum collocandos
esse per se patet. Maiorem fidem habent ea, quae ex
ipsis scholiis eliciuntur, quamquam ne hic quidem de
Donatea origine satis constat; praeterea non neglegendum
ex memoria scholiastam afferre potuisse poetae verba.
Sed haec monuisse sufficiat, nam si ad singula nunc de-
scendere vellem, vereor ne terminos huius praefationis
longe excederem. Attamen pauca videntur esse addenda.
In codicibus enim Donatei commenti saepius singulis scaenis
personarum notae praepositae sunt, quae quin ex illis de
quibus supra dictum est libris Terentianis derivatae sint,
vix potest dubitari: quas integras referre e re visum est.
Andria
I 2 DAVVS SIMO A, SIMO T
3 DAvvs ATC
4 (Mysis? A)
5 Misis A
II 1 CARIN9 BIRRIA PAMPHILVS
AT
2 DAVVS CHARINVS PAPhlLVS
AT
3 Pamphilus dauus AT
4 Simo dauus • pamphilvs
AT
5 BVRRiA ET iDE • A^ (tres
add.) T
III 1 MISIS • DAVVS SIMO LESBIA ^4,
(m-s-d-l-) T
2 lesbia simo • davvs A
3 SIMOON • REMIS A
4 DAvvs Simo AT
5 Pamphilus • Dauus • AT
IV 1 CHARINVS PAMPhlLVS DAVVS
AT
2 MISIS pamphilvs charinvs
DAVVS AT
3 Misis A
4 chremes misis • davvs AT
5 crigo mysis • davvs ^-1,
(crito) T
V 1 siMO chremes ^, Chremes
Senex Simo Senex T
2 DAWS • chremes simo dro-
MO A
3 PAMPhlLVS • SIMO • CHRE-
MES A
4 CRITO SIMO PAPHILVS A
5 chARINgPAMPHILVSDAVVS^
6 DAVVS PAPHILVS CHREMES A^
dauus pan • cre • B, da-
uus panphilus carinus T
Eunuchus
I 1 Phaedria Parmeno T
2 Tais PZoh: (!) par • T
(II 1 — in 1 nihil apud Sabha-
dinium adnotatum , sed
quin exstent non duhium)
III 2 Tais Traso gnato Par-
meno Pythias T
3 Chremes Pithias T
4 Antipho T
o Cherea Anthifo T
PRAEFATIO. XLIX
Eunuchus
Phormio
IV 1 doris T
I 3 ANTIPHO PHEDRIA jR
•2 phedria T
4 GETA ANTIPHO PHEDRAA R
8 Phitias dorias phedria T
II 1 DEMIPHO SENEX R
4 phedria pithias T
2 PHORMIO B
5 Chremes pithias T
4 DEMIPHO i?
G Tais pithias Cremes T
III 1 ANTIpho B
7 Traso Gnato Cremes
2 phEDRIA B
Thais T
IV 1 DEMipho chrcMEs B
V 1 Tais Phitias T
3 ANTipho B
2 Chaerea phitias Thais T
V 1 SOpRONIA B
Adelphoe
3 DEMIPHO B
I 1 MICIO SENEX A
9 NASISTRATA B
Hecyra
I 1 philotis syrus parmeno C
E codice V neque a Wissowa
IV 1 mirrina phidippus B
neque a Sabbadinio quicquam
2 sostrata pamphilus B
enotatum est; cur deteriores
V 1 bachis laches B
libros neglexerim, non est quod
2 phidippuslachesbachis^
demonstrem.
Deinde alia res cominemoranda : interdum enim scaena-
rum distributio in codicibus commenti nostri diflfert ab
ea, quam Terenti libri testantur. Novae scaenae initium
apparet Andi'. IV 3, 7; Eun. V 4, 21; Hec. lU 1, 38; Phorm.
III 3,7; econtra nova scaena non indicata est Ad. V 5
(sic V deU)', Ad. V 8 {sic 0); Ad. V 9; Hec. IV 3 {sic C);
Phorm. m 3, 1; Phorm. IV 2; Phorm. V 7. Ad Phorm.
ni 3, 1 et 7 res ni fallor librario tribuenda est, qui a
QViD FACiAM vcrsus primi aberravit ad qvid faciam versus
septimi. Cf. etiam Rabbow p. 335.
lam cum ad finem pervenerim, restat ut gratias agam
inprimis Georgio Wissowa, qui cum me in Donati com-
mentum operam studiumque confen-e comperisset, non
modo quod olim ceperat novae editionis parandae con-
silium deposuit, verum etiam quas ipse confecerat colla-
tiones humanissime mihi concessit; eodem intercedente
factum est, ut Schopeni et Reifferscheidii schedae amplissi-
mae ab huius uxore comiter mihi traderentur. Deinde
gratissimo profiteor animo, quantum debeam liberalitati
Donati comm. rec, Wessner. d
L PRAEFATIO.
eorum, quorum curae commissae sunt bibliothecae Ber-
nensis, Dresdensis, Florentinae et Laurentiana et Ric-
cardiana, Gottingensis , lenensis, Leidensis, Oxonienses et
Bodleiana et Lincolniensis, Parisiensis. Nec possum reti-
cere, quantam apud me gratiam inierint qui et re et
consilio benigne me adiuverunt viri doctissimi H. Grraeven,
E. Hirzel, Ch. Hoeing, R. Kauer, I. Kurth, W. M. Lindsay,
P. Rabbow, E. Rostagno, R. Sabbadini, Fr. Spiro, M. Warren.
Quantum vero me obstrinxerint sibi viri humanissimi
semperque erga me benevolentissimi Georgius Goetz et
Fridericus Schoell, qui plagulas corrigendas susceperunt,
saepissime dubitationes aut moverunt aut removerunt, per-
multa felici coniectura restituerunt, vix possum proloqui.
Scr. ad Bremae portum KaL Febr.
P. w.
YITA TERENTI
)onati comm. rec. Wessner.
A = cod. Paris. lat. 7920 s. XI {correcturae , uhi nihil adnota-
tum, a man. 1).
J5 = cod. Vatic. Regin. lat. 1595 s. XIH {inc. Andria II 1, 21;
V. praef.).
r=cod. Vatic. lat. 2905 s. XV (y. praef.).
C = cod. Oxon. Bodleian. Canon. lat. 95 s. XV {inc. Euanth. I 2).
F=cod. Florent. Marucell. C 224 s. XV.
F= cod. Vatic. Regin. lat. 1496 s. XV {Utterae incUnatae =
man. 2 inrasura; v.praef).
D = cod. Dresd. Dc. 132 s. XV.
L = cod. Leid. Voss. lat. Q. 24 s. XV.
P = cod. Paris. lat. 7921 s. XV.
deU. = DLP.
M=coA. Cesen. Malatest. XXII. 11. V s. XV {man. 4 Graeca
suppl).
schol. B emb. = scholisi marginalia cod.Vatic. lat. 3226 Terenti.
„ Vatic. = „ „ „ Vatic. lat. 3868 „
„ Victor.= „ „ „ Laur.XXXVin24 „
„ Paris. = „ „ „ Paris. lat. 7899
ed. pr. = editio princeps Veneta s. a. (Vindelini Spirensis)
Calph. = „ Calphurnii Taruisiana 1477.
Steph.
Lindenbr. =
Westerh. =
Klotz =
Rob. Stephani Parisina 1536.
Frid. Lindenbrogii Francofurt. 1623.
A. H. "Westerhovii Hagana 1726.
R. Klotzii Lipsiensis 1838.
W. = Wessner.
i' * * * lacunam significat.
1 Publius Terentius Afer Carthagine natus seruiuit
Eomae Terentio Lucano senatori, a quo ob ingenium et
formam non institutus modo liberaliter, sed et mature
manu missus est. quidam captum esse existimant: quod
fieri nullo modo potuisse Fenestella docet, cum inter 5
finem secundi Punici belli et initium tertii <(et> natus sit
et mortuus: nec, si a Numidis uel Gaetulis captus sit, ad
ducem Romanum peruenire potuisse nuUo commercio inter
Italicos et Afros nisi post deletam Carthaginem coepto.
2 Hic cum multis nobilibus familiariter uixit, sed 10
maxime cum Scipione Africano et C. Laelio, quibus etiam
corporis gratia conciliatus existimatur: quod et ipsum
Fenestella arguit contendens utroque maiorem natu fuisse,
quamuis et Nepos aequales omnes fuisse tradat et Por-
cius suspicionem de consuetudine per haec faciat 15
1 Publius] P. V I terrentius T \ aifer A \ cartagine AT,
Kartagine F \ seruit A \\ 2 terretio T \ senatore A, senatori///
(i ex e corr.) T \ ob genium T \ non et formam F || 3 et]
etiam V \ matur^ A \\ 4 est om. T \ quidem A, quidam (a in
ras.) r|| 5 in fine rj^F|| 6 et initium tertii hic om. V \ tercii
A, tecii T | et add. Bitschl \ sit] est A TF || 7 et <initio ter-
iiiy mortuus F | ne si T, n .F | animidis A \ uel Schoell: et
codd. I getulis TF, gentulis F, geturis A \ sic F \ ad — po-
tuisse (adducere romanum potuisse peruenire F)] ad domi-
num Romanum peruenire potuisse Gronov (Mitschl, Fleckeisen,
Dziatzko), adduci Romam ibique uenire potuisse Schopen
{jReiffersch.) , adductum Romam uenire potuisse Mommsen ||
8 commertio T, comertio F \\ 9 italiquos A, italos F | carta-
ginem AT, Kartaginem F \ cepto codd. \\ 10 nobilibus ex no-
minibus corr. A \\ 11 C.] cum TFV \ lelio TF \\ 12 concilla-
tus F I et] ex A \\ 13 maiorem natus A, natu maiorem F ||
cor.
14 et] ex A, et (sscr. m. 2) V \ equales A T \ tradit TFV \ et
om. F I poi-tius AF, potius T || 15 faciet F
1*
4 DONATI COMMENTVM
^duin lasciuiam nobilium et laudes fucosas petit,
dum Africani uocem diuinam inhiat auidis auribus,
dum ad Philum se cenitare et Laelium pulchrum putat,
dum [se amari ab his credit] in Albanum crebro rapi-
tur ob florem aetatis suae: 5
suis postlatis rebus ad summam inopiam redactus est.
itaque ex conspectu omnium <(ubi> abit Graeciae in
terram ultimam,
mortuust Stymphali, Arcadiae <(in)> oppido. nil P<(ublio)>
Scipio <(tum)> profuit, nil Laelius, nil Furius, lo
tres per id tempus qui agitabant nobiles facillime:
eorum ille opera ne domum quidem habuit conducticiam,
saltem ut esset quo referret obitum domini seruulus.'
3 Scripsit comoedias sex, ex quibus primam Andriam
cum aedilibus daret, iussus ante Caecilio recitare ad ce- 15
nantem cum uenisset, dicitur initium quidem fabulae,
1 lasciuam A^ lasciuias T | fucosas (fuscosas V) laudes
TFV\\ 2 uocem diumsim. Miiretus : uoce diuina FV, (-na///) T,
uoce dum & A \ inhiat] inh///////// (inhyat suppl. m. rec.) T, in
huius & A I ///uidis (a suppl. m. rec.) auribus T, auribus aui-
dis V II 3 Philum Both: fixum A, furium TFV | se om. V \
centare A, coenitare V \ lelium A T, Lelius F \ putat pulchrum
(pulcrum T) TFV \\ 4 se — credit (credat A) secl. Mitschl \
crebro in albanum (-nis F) rapit^' (rapi TFV) codd., corr.
Ritschl p 5 ob] ad i^F || 6 suis postlatis Ritschl: post sublatis
A, ipsus sublatis TFV || 7 ex] e TV, om. F | ubi add. Bergk \
abit] abiit TFV \ Graeciae in terrara Bothe: greciam in ter-
ram codd.-, in Graeciam terram Scaliger {Bitschl) || 9 mortuus
est infalo J., mortuus est in phalo TFV, corr. Bergk; mor-
tuos Stymphalist Bitschl \ archadiae codd. \ in add. Both |
opido AT\ nichil A, nihil TFV J Publio Bitschl. P. codd. ||
10 tum add. Dziatzkc \ <^ei> profuit J., profuit in mg. F\ oyn.
TF I nil] nihil illi A, nihil ei TFV \ lelius ATF \ nihil
codd. I Furius tres] fimmiftrof (Furius Tres in mg. Daniel) A\\
11 id Wolf: idem codd. \ facillim§ A || 12 operam TFV \ ha-
buit] fi abuit A \ conducciciam A, conductuciam T, conducti-
tiam i^^F II 13 obitus F \ seruulo A \\ 14 comedias ATF \\
15 edilibus F, edibus T \ Caecilio Hieron.: caerio J., cerio
TFV I recitare — contemptiore] ore A \ coenantem F, cenante
T, (coen-) F || 16 dicitur Mommsen: dictus est F, dictum est
TF\ initium Calph.: initio TFV
I
VITA TERENTI 2—4. 5
quod erat contemptiore uestitu, subsellio iuxta lectulum
esidens legisse, post paucos uero uersus inuitatus ut ac-
cumberet cenasse una, dein cetera percucurrisse non sine
magna Caecilii admiratione. et hanc autem et quinque
reliquas aequaliter populo probauit, quamuis Volcatius 5
<]in^ dinumeratione omnium ita scribat
^sumetur Hecyra sexta, exilis fabula'.
Eunucbus quidem bis die acta est meruitque pretium,
quantum nulla antea cuiusquam comoedia, id est octo
milia nummorum. propterea summa quoque titulo ascri- 10
bitur. <^* * * * *^ nam Adelphorum principium Varro
etiam praefert principio Menandri.
4 Non obscura fama est adiutum Terentium in scriptis
a Laelio et Scipione, eamque ipse auxit numquam nisi
leuiter refutare conatus, ut in prologo Adelphorum (i5 15
"^nam quod isti dicunt maleuoli, homines nobiles
hunc adiutare assidueque una scribere:
quod illi maledictum uehemens esse existimant,
eam laudem hic ducit maximam, quom illis placet, 20
1 contemptio F \ lectum V 1| 2 uersus <^lac. 3 — 4 litt.y A \
inuitatus] incitauit A \ 3 c§nasse F., coenasse V \ deinde
TFV I caetera FY \ percurrisse i^F |1 4 magna om. F \ caerii
A, cerii TFV \ adminitione T |1 5 equaliter AT \ uolcatius
F, uulcatius ATF\ 6 in dinumeratione Schopen {JRitschT): de-
numeratione A, de enumeratione TV, de enunctiatione F \
ita scribit in mg. V \ 7 sumeretur T, sumeret F \ h§c ira
JL, hechirra TF \ exilis Bergk : ex his codd. \ 8 die] deinceps
Bitschl 1 precium A \ 9 quanta T \ cuiusque A TF \ comedia
ATF 1 id est del. Bitschl \ 11 lac. sign. Wolf \ 12 prefert
A., profert V \ menandri (i ex o corr.) A \ 14 lelio TF | ,ci-
pione A \ eamque Schopen: namque J., eandemque TFV ||
tu
15 refutare] se tutare TF, se ditari {corr. m. 2) V\ refutare
<eam> Dziatzko \ conatur TV \ 17 ipsi ATF \ maliuoli
TFV II 18 hunc] eum Terenti codd. et Don. Ad. prol. 16 \\
19 uehe mens (h ex r corr) A \ 20 hinc F \ duxit F, dux T \
quom] quod codc^. | placeat TF
6 DONATI COMMENTVM
qui uobis uniuersis et populo placent,
quorum opera in bello, in otio, in negotio
suo quisque tempore usus est sine superbia.'
uidetur autem leuius <^se)> defendisse, quia sciebat et
Laelio et Scipioni non ingratam esse hanc opinionem, 5
quae tum magis et usque ad posteriora tempora ualuit.
C. Memmius in oratione pro se ait ^P. Africanus, qui a
Terentio personam mutuatus, quae domi luserat ipse, no-
mine illius in scaenam detulit.' Nepos auctore certo com-
perisse se ait C. Laelium quondam in Puteolano kalendis 10
Martiis admonitum ab uxore, temperius ut discumberet,
petisse ab ea ne interpellaretur seroque tandem ingres-
sum triclinium dixisse non saepe in scribendo magis sibi
successisse, deinde rogatum ut scripta illa proferret, pro-
nuntiasse uersus, qui sunt in Heautontimorumeno (JF 4, l) 15
^satis pol proterue me Syri promissa huc induxerunt.'
Santra Terentium existimat, si modo in scribendo adiu-
toribus indiguerit, non tam Scipione et Laelio uti po-
1 qui] quid A, quod (?) F \ uobis ojn. TF || 2 ocio F '
3 quasque A \ tempore usus est] usus est tempore F, usus
est ^TjP II 4 leuius se Bitschl: se leuius in rds. F^, laelius
autem A, lelius TF \ solebat F \ et Laelio et Scipioni Fleck-
eisen: ex laeliio ex scipionis A, et lelii et scipionis TFV [|
6 que A \ tum Bitschl : tamen codd. \ et om. F\\7 C • memius
A, Q Memius T, Q. Memmius FV \ pro se ait] pro se A
{Schopen, Ritschl) \ qui a F, {ex quia corr.) F, quia AT; in-
quit a Schopen {Ritschl) \\ 8 terrentio T \ mutuans F \ qug
Aemulus erat ipse A \\ 9 cenam AT, coenam F, scoenam V \
c
cerio V \\ 10 C.] Q. TF, Q- {corr. m. 2) V \ lelium TF \ qdam
(d in ras.) T \ putetlano J., putelano TF \ kalendis] kt F,
Hijs jPjl 11 martis A \ temporius (0 ex e corr) F | ut] et T |
discumbere i^ || 12 petiisse TFV\ interpellaret J., interpelle-
retur JP, interpollaretur F | seroque] serius TFV \ ingressus
TFV II 13 sepe////// (ad eras.) T || 14 successisse {ex corr. F^)
sibi TFV 1 illi F \ <....> pronunctiasse F |1 15 ine autonti
monumeno A, in eutontum T, in eutontiam F, in eautentu-
merumenos F|| 16 siri TF \ huc (u ex u corr.) T || 17 Santra
Erasmus: satra AFV, sacra T \ terentius F, terrentium T \
exist (!) T I modo in ras. V^ \ auditoribus F \\ 18 lelio TF
i
I
VITA TERENTI 4. 5. 7
tuisse, qui tunc adulescentuli fuerint, quam C. Sulpicio
Gallo, homine docto et quo consule Megalensibus ludis
initium fabularum dandarum fecerit, uel Q. Fabio Labeone
et M. Popillio, consulari utroque ac poeta. ideo ipsum
non iuuenes designare, qui se adiuuare dicantur, sed ui- ,5
ros, quorum operam et in bello et in otio et in negotio
populus sit expertus.
5 Post editas <^sex> comoedias, nondum quintum at-
que uicesimum egressus annum, animi causa et uitandae
opinionis, qua uidebatur aliena pro suis edere, seu per- lo
cipiendi Graecorum instituta moresque, quos non perinde
exprimeret in scriptis, egressus <(ui'be> est neque amplius
rediit. de morte eius Volcatius sic tradit
^sed ut Afer populo sex dedit comoedias,
iter hinc in Asiam fecit. <(in)> nauem ut semel i5
conscendit, uisus numquam est: sic uita uacat.'
Q. Cosconius redeuntem e Graecia perisse in mari dicit
1 qui — fuere sscr. F' J adolescentuli F V \ fuerint Ritschl\\
fuef A, fuere TFV \ C.] Q. TF, Q. quam F \ sulpitio A TV :
2 homine T \ et quo consule Megalensibus Bitschl: et cuius
(qui F) consularibus (-laminibus F) codd. || 3 Cecerit(!) F \
uel] idem F \ Q.] quinto A \ labiene A, labione TF \\ 4 M.]
ma. F, m/ll T \ V o^iWio Muretus: popillo J., popilio TF, pom-
pilio F I ac] et F | ideo] deo J. || 5 designare sscr. F* | adiu-
uaret TF\ dicantur Bitschl: dicuntur AT, dicunt JP, diceren-
tur in ras. V^ \\ 6 ocio JP 1| 8 §ditas F \ sex add. Baehrens \ co-
medias A TF \ nondum] non iam F, lac. 6 litt. T, om. V || 9 in-
cesimum A^ uigesimum T, trigesimus JP, XXX F | ingressus
Bitschl I animi om. TFV \ et uitandae] ^ (= et) uitande A,
euitandae F, -de TF; seu uita.ndsie Dziatzko || 10 qua Hahus:
qui J., quia TFV\ aedere F \ percipiendi dett.: percipienda
ATF, ad percipienda F|| 11 grecorum AT \ institua T\ non
om. TFV II 12 urbe add. Muretus; an in Graeciam <^pro-
fectus^ est.? | amilius F \\ 13 redite A \ uulcatius ATF \\
14 dedit comedias TF, comedias ded. J. || 15 ite hinc in asia
faecit A, inte/// hinc in slsI/IIH fec (inter et asiam suppl. m.
rec.) T I <(in^ nauem ut Schoell: nauem (-im TFV) ut (cum V)
codd.; ut nauem Buecheler., nauem autem ut Bitschl || 16 coscen-
dit F I nusquam F j] 17 Quintus A \ cscontius T, is Contius F^
cossentius F | grecia TF \ periisse TF V \ mari] sinu Leuca-
diae hic ins. Fleckeisen; cf. infra \ dicitur JP, om. A
8 DONATI COMMENTVM
cum [C et VIII] fabulis conuersis a Menandro; ceteri
mortuum esse in Arcadia Stymphali "f siue Leucadiae f
tradunt Cn. Comelio Dolabella M. Fuluio Nobiliore con-
sulibus morbo implicitum aut ex dolore ac taedio amis- .
sarum sarcinarum, quas in naue praemiserat, ac simul 5
fabularum, quas nouas fecerat.
6 Fuisse dicitur mediocri statura, gracili corpore, co-
lore fusco. reliquit filiam, quae post equiti Romano nupsit,
item hortulos XX iugerum uia Appia ad Martis [uillam].
quo magis miror Porcium scribere 10
^Scipio nil profuit, nil Laelius, nil Furius,
tres per id tempus qui agitabant nobiles facillime:
eorum ille opera ne domum quidem habuit conducticiam,
saltem ut esset quo referret obitum domini seruulus.'
7 Hunc Afranius quidem omnibus comicis praefert 15
scribens in Compitalibus (Rihh. com} fr. 2)
^Terenti num similem dicetis quempiam?'
Volcatius autem non solum Naeuio et Plauto et Caecilio,
1 cu • C • & VIII- AV, cum centum et octo TF-^ cum (C
et VIII del) BitscU; cf. Gell XVII 4, 4 | a] e F | caeteri^FI
2 esse — Cornelio om. F \ archadia ATV \ <(in)> stymphali F |
siue leucadie A, sinu leucadie T, (-diae) F || 3 Cn.] c-n-^,
Q
gn. T I dolobella TF | M.] in- ^, et _M. {sscr. m. 2) V \ nobi-
lior F I cons F, consunts A || 4 implicitam A \ aut ex Schoell:
ac ex A, acri rell. \ tedio A TF \\ 5 sarcinarum] satirarum 1\
satyrarum FV \ quas {in quos corr. m. rec.) T \ nauem A., na-
uim T V, naui F, corr. Eitschl |1 7 corpore om. F \\ 8 reliquid
^l T I que -P I post om. TFV \ Romano] r. F 1| 9 ortulos TFV\
uillam secl. Schopen \\ 10 portium ATF \\ 11 nil 1. et 2.] ni-
chil A, nihil TF\ lelius TFV, ledius A | nil F, om.ATF'^
12 tres — facillime del. JRitschl \ idem codd. \ facilime 1 \\
13 operam Ti^F| ne"domum"quidem Fl conductitiam FV \
14 saltem — seruulus del. Bitschl \ esse F \ referet A, refert
F 1 domini om. F \\ 15 aframus A \ praeferri TFV \\ 16 com-
potalibus T II 17 terentii A, terrentio T, terentio F, om. F \
num Buecheler: non A, in mg. V^, om. TF \ dicetis JBuecheler:
dicens codd.\ dicent BihbecJc | quepiam A \\ 18 uulcatius TF,
uulcanus A \ neuio codd. \ ex plauto ex A \ cecilio F, ce-
lio AT
VITA TERENTI 5—9. 9
sed Licinio quoque et Atilio postponit {cf. Gellius XV ^4).
Cicero in Limone hactenus laudat
Hu quoque, qui solus lecto sermone, Terenti,
conuersum expressumque Latina uoce Menandrum
in medium nobis sedatis motibus effers,
quiddam come loquens atque onmia dulcia dicens/
item C. Caesar
^tu quoque, tu in summis, o dimidiate Menander,
poneris, et merito, puri sermonis amator.
lenibus atque utinam scriptis adiuncta foret uis,
comica ut aequato uirtus polleret honore
cum Graecis neue hac despectus parte iaceres!
unum hoc maceror ac doleo tibi deesse, Terenti.'
8 Haec Suetonius Tranquillus. nam duos Terentios
poetas fuisse scribit Maecius, quorum alter Fregellanus 15
fuerit Terentius Libo, alter libertinus Terentius, Afer
patria, de quo nunc loquimur.
9 Scipionis fabulas edidisse Terentium 'J^Vallegius in
actione ait
1 licimo] liuio TFV \ actilio TF, accilio V || 3 ter-
renti T \\ 4 conuersus expressus qu§ i^ || 5 in medium nobis]
in dium F^ medium T, in medium certe V \ motibus Barth:
uocibus codd. \ effert F \\ 6 qui^dam A, quid quod TFV | lo-
ques F \ ac TFV \ omnia] 6 F | dicens] miscens Ritschl \\
7 item om. TFV \ G. TF \ cesar AT \\ 8 tu in summisso.<^
dinudiate A, non tam summisso (dimisso T, submisso F) di-
midietate (dimed- jP) TFV, corr. Steph. \\ 9 ponderis (d in n
corr. ut uid. m. 1) A || 10 adiucta T || 11 ut om. T \ equato
ATl 12 grecis T \ neue Roth: neque codd. \ despectus Calph.:
despecta ex (ex V) codd. \ iacens jP |1 13 maceroy . audoleo A \
deesse TV, decesse F, dere A \ terrenti T || 14 hec T \ terren-
ios poetas T, terentias poetas A^ poetas terentios F 1| 15 mae-
tius J., metius TFV \ flagellanus AT, flegellanus F H 16 ter-
rentius libo T \ Terentius 2. om. T H 18 fabulas (s m. 2) F, fa-
bulis T I aedidisse F \ terentius F V, terrentius T \ uallegius
(le del. m. rec. in A) codd. ; Volcacius Buecheler {olim. Vagellius ;
sic etiam Bibbeck et Schanz) \ in actione] natione TFV
10 DONATI CQMMENTVM. VITA TERENTI 10.
Hnae, <(Terenti^, quae uocantur fabulae,
cuiae sunt? non has, iura qui populis dabat,
summo <^ille)> honore affectus fecit fabulas?'
10 Duae ab ApoIIodoro translatae esse dicuntur co-
mico, Phormio et Hecyra, quattuor reliquae a Menandro.
ex quibus magno successu et pretio stetit Eunuchus fa-
bula, Hecjra saepe exclusa uix acta est.
1 tuae Windischmann : hae AFV, he T \ Terenti add.
Fleckeisen i quae T || 2 cui§ A^ cuie F, cuiue F, siue T \ iura
qui Eitschl: qui iura codd. | populis Bitschl: populis retentibus
(u et retentibus del., in mg. terentius adscr. DanieT) A., popu-
lis recensentibus TF V \\ 3 ille add. Bitschl H 4 due T \ trans-
late A T \ dicuntur] * * * i^ j coniico] caricio {uel -tio) Vita
Ambros.; Carystio Havet \\ 5 formio T \ et hechirra F, et
echirra TF, ekyra A \ relique A \\ 6 successu magno F \ pre-
cio A I euimcus F \\ 7 haec ira A, hec echirra T, hec echira
F, haec hechirra F \ sepe A \ Sita, A
EVANTHIVS
DE FABVLA
EXCERPTA DE COMOEDIA
<EVANTHIVS DE FABVLA)
1 1 Initium tragoediae et comoediae a rebus diuinis
est incohatum, quibus pro fructibus uota soluentes opera-
bantur antiqui.
2 namque incensis iam altaribus et admoto hirco id
genus carminis, quod sacer chorus reddebat Libero patri, 5
tragoedia dicebatur: uel ccTtb tov tQccyov xat rijg w(5'^$,
hoc est ab hirco hoste uinearum et a cantilena — cuius
ipsius rei etiam apud Vergilium (Geo. II 380 sq.) plena
fit mentio — , uel quod hirco donabatur eius carminis
poeta, uel quod uter eius musti plenus sollemne prae- 10
mium cantatoribus fuerat, uel quod ora sua faecibus per-
linebant scaenici ante usum personarum ab Aeschjlo re-
pertum; faeces enim Graece dicuntur xQvysg. et his quidem
causis tragoediae nomen inuentum est.
3 at uero nondum coactis in urbem Atheniensibus, 15
cum Apollini Nofilu) uel ^AyvLuCo), id est pastorum uico-
1 Initium — 6 tragoedia desunt in C \ tragredie T | come-
di§ A II 2 est incoatum A, ex inchoatum T || 4 ammoto V \
hyrco A \\ 6 uel ^HO ■ TOY • TP^rOYKM • THC OAHC A, uel
ccTtb tov tqaayov F, ******** T, uel ****** 2^, unde
^anb tov tgdyov {in mg. xat trjg • Srig) nomen accepit^ {suppl.
m. 3)C\\7 est oin. A \ eius TFC \\ 8 etiam rei C, rei est F j
plena A \\ 9 sit TC \ hyrco A, <(ab> hyrco F || 10 quod
om. F I sollempne A, solenne F || 11 cantoribus V \ per-
linibant V \\ 12 signici A, senici T \ escilo J., eschilo rell. \
refertum T \\ 13 foeces A, feces (c ex r m. 2) C \ dicuntur
triges AF, dicuntur Iles T, iles dicuntur V, dicuntur C \ et]
ex? j his om. C \\ 14 <(de> causis Schopen \ est <-g- ****)>(7||
15 uera A \ athenirasibus A \\ 16 apollinis F \ nomio ATCV^
nomine F\ uel 'Ayviai(p Schopen: uel ^FY(\0G) J., om. rell. \
id est his A \ uicorumue Schopen: uiciaorum A, uicinorumue
(-que V) rell.
14 DONATI COMMENTVM
rumue praesidi deo, instructis aris in honorem diuinae rei
circum Atticae uicos uillas pagos et compita festiuum
carmen sollemniter cantaretur, ciTtb r&v %co^wv Tial ti]g
adrjg comoedia uocitata est, ut opinor, a pagis et canti-
lena composito nomine, uel anb tov ^cofid^eLv kcxI aSsLv, &
quod est comessatum ire cantantes. quod appotis sollemni
die uel amatorie lasciuientibus [clioris comicis] non ab-
surdum est.
4 itaque, ut rerum ita etiam temporum reperto ordine,
tragoedia prior prolata esse cognoscitur. nam ut ab in- lo
cultu ac feris moribus paulatim peruentum est ad man-
suetudinem urbesque sunt conditae et uita mitior atque
otiosa processit, ita res tragicae longe ante comicas in-
uentae.
5 quamuis igitur retro prisca uoluentibus reperiatur 15
Thespis tragoediae primus inuentor et comoediae ueteris
pater Eupolis cum Cratino Aristophaneque esse credatur,
Homerus tamen, qui fere omnis poeticae largissimus fons
est, etiam his carminibus exempla praebuit et uelut quan-
1 praesidi om. A \ constructis TFCV | acris F \ diuine ^||
2 circum] ut cum F \ actice TFC^, (attic^ C^) \ uices A \ contia
CF {corr. C^), contra T \ festiuium A, festum rell. \\ 3 sollempni-
ter A, so/// lemt^^ C, solenditur T, solenniter (soU- F) FV | can-
taret TFC, cantarent V \ ^nATCON • KCOMCON • Kd.1 • THCGOd.e
A, i- ******** TFCV II 4 comoedia — 5 ccSslv om. T
CF V I comedia A \\ 5 composcit nomine A \ ululCO • TOY;
KGOM^^eiN • Kd^lN^eiN • ^ || 6 comessatu (comessatu T) mire
(inire T, mirce F) codcl. \ appotis Leo: a potis TFV, apotis C,
a poetis A \ soUempni J., solenni F, sollenni JP, soUendi Tj| 7 cho-
ris (coris T) comicis secl. Leo || 10 prior] prioru A, om. rell.;
primo ed. pr., primum Leo \ ab om. A \ incultu at feris C, in
cultua conferes A \\ 11 prolatum est A \\ 12 urbeque T \ et oni.
TFCV I uita canitior C \\ 13 tragicie-4 | anteq^^C || 15 retio T |
uolentibus A \\ 16 Tespis TFC, thephis A \ tragoediae post
inuentor F | comedi^ -^ II 17 gratino A, Clatino {corr. m. 2) C \
aristofaneque A, Aristhophoneque 0, aristophoneque T \ esse
sscr. C I credantur V || 19 etiam] et C | his t (!) V \ quadam
(quedam TFC) suorum (suam A) operum (opererum C) lege
{om. T) codd., corr. Schopen
EYANTHIVS I 3— H 2. 15
dam suorum operum legem praescripsit: qui Iliadem ad
instar tragoediae, Odyssiam ad imaginem comoediae fecisse
monstratur. nam post illius tale tantumque documentum
ab ingeniosissimis imitatoribus et digesta sunt in ordinem
et diuisa cuncta, quae etiam tum temere scribebantur, ad- 5
huc impolita atque in ipsis rudimentis hautquaquam, ut
postea facta sunt, decora atque leuia.
6 postquam demonstrandae originis causa de utrius-
que generis initio diximus, quod necesse est iam dicamus,
adeo ut ea, quae proprie de tragoedia dicenda sunt, titulo lo
propositi nunc operis instantes in alia tempora differamus
et de his fabulis iam loquamur, quas Terentius imitatus est.
n 1 Comoedia fere uetus ut ipsa quoque olim tragoe-
dia simplex carmen, quemadmodum iam diximus, fuit, quod
chorus circa aras fumantes nunc spatiatus nunc consistens i5
nunc reuoluens gyros cum tibicine concinebat.
2 sed primo una persona est subducta cantatoribus, quae
respondens altemis id est <^* * *^ choro locupletauit uaria-
uitque rem musicam: tum altera, tum tertia, et ad postre-
mum crescente numero per auctores diuersos personae, 20
pallae, cotumi, socci et ceteri ornatus atque insignia scae-
1 perscripsit FCV \ idiadem A, yliadem C \ ad om. T
FCV \\ 2 istar F \ odissiam ATFC\ odisseam VC^ \ ad
sscr. C I comedie A || 3 monstrat F \ cantumque F, tantum
quod T I documentum om. T || 4 ab ingeniosissimii et mi-
tatoribus T \\ 5 cuncta quae Leo; sunt ea quae ATFC^ que
V II 6 radimentis F ; haud TFCV \ quamquam TFC\\
7 ac F I leuia dett.-. lenia ATFCV \\ 8 postquam — 9 dica-
mus post 12 imitatus est in codd., transp. Leo || 9 dissimus (sic
et 14) T II 10 adeo ut] atque V \ ea 07n. T | que/// T, om. F \
propria TC I de titulo {sscr. m. 2) F || 11 propositi {ex praep-
corr. C, praep- F) operisue instantis TFCV j in aii» tempora
{sscr. m. 2) V, in aliam horam i^ || 12 deis (ei in ras. m. rec.) T \
iam om. F \\ 13 feruetus A \ ut om. F \\ 14 fuit om. F || 15 fir-
mantes F \ spaciatur A \ nunc consistens om. TFCV^ 16 gi-
ros TFCV II 17 prim^ F \ subducta est TFCV\ cantoribus
AV \ 18 id est (^vnoyiQivofi^vr^y Schoell; aftoi^aico? id est alter-
nis ScJiopen \ coro T \ locuplectauit C \ uariantque A, uariat
utque T \\ 20 auctores F, autores C, actores ^ || 21 conturni A \
<i5 socchi T, om. F \ scenicet A
16 DONATI COMMENTYM
nicorum reperta et ad hoc unicuique suus habitus: et ad
ultimuin, qui primarum partium, qui secundarum tertia-
rumque, <^qui)> quarti loci atque quinti actores essent, distri-
butum et diuisa quinquepartito actu est tota fabula.
3 quae tamen in ipsis ortus sui uelut quibusdam in- 5
cunabulis et uixdum incipiens aQy^aict oicofimdla et stt' ovo-
fKXTog dicta est: aQyala idcirco, quia nobis pro nuper cognitis
uetus est, STt ovo^azog autem, quia inest in ea velut histo-
rica fides uerae narrationis et denominatio ciuium, de quibus
libere describebatur. 10
4 etenim per priscos poetas non ut nunc ficta penitus
argumenta, sed res gestae a ciuibus palam cum eorum
saepe qui gesserant nomine decantabantur, idque ipsum
suo tempore moribus multum profuit ciuitatis, cum unus
quisque caueret culpam, ne spectaculo ceteris exstitisset et 15
domestico probro. sed cum poetae licentius abuti stilo et
passim laedere ex libidine coepissent plures bonos, ne
quisquam in alterum carmen infame componeret lata lege
siluerunt.
5 et hinc deinde aliud genus fabulae id est satyra 20
1 reperta ed. pr. (-te dett.): repetita ATFCV | et om. F\\
2 qui 2. del. Leo \ secundarum Leo: secundarum partium (par-
tium F, * * * * F) codd. \\ 3 qui add. Beiff. \ atque] et ' F |
quinti Beiff. : quintarum codd. {Leo) \ auctores A \ distributa
TFCV 11 4 diuersa C \ quinquepartita TFCV \ actu Schoj^^en:
actu A, acta V^FC\ del. V\ om. TC^ \ est om. F || 5 <in>
quibusdam C \ incunabilis T, cunabulis A., amabilis F \\ 6 uix
dicem C, uix digne V \ ^PXM^KOaMOOIAI^ 67 ePONOM^-
TOC- A, ********** TFGV 11 7 archea ACV, archia T,
archa F \ idcirco (0 ex a corr.) A | pernuper TC, parumper
(in mg. uel per nuper m. 3) F H 8 uetus Dziatzko: uitiis (-ciis
T) codd. I est om. TFCV \ eronomatof autem J., ******
aut TFCV I in ea (7 1 uelu A | istorica A, ystoria T \\ 9 ci-
uium] omnium TFCV \ de sscr. C- \\ 11 per V \ nunc
ficta poenitus A., non penitus ficta TFC, penitiis non ficta V\\
13 id quod ipsa TFCV \\ 14 ciuitatibus (-tibus V) codd. ||
15 cauerit culpa TFC \ nec F \\ 17 ne quam A \\ 18 crimen
ATCVJ infamie TF, infami^ FC \ poneret TFCV \\
19 siluer 7I H 20 deinde in mg. C \ satira TC
EVANTmVS n 2—7. 17
sumpsit exordium, quae a satyris, quos in iocis semper
ac petulantiis deos scimus esse, uocitata est, etsi <(alii)>
aliunde nomen praue putant habere. haec satyra igitur
eiusmodi fuit, ut in ea quamuis duro et uelut agresti
ioco de uitiis ciuium, tamen sine ullo proprii nominis 5
titulo, carmen esset. quod idem genus comoediae multis
offuit poetis, cum in suspicionem potentibus ciuium uenissent,
illorum facta descripsisse in peius ac deformasse genus stilo
carminis. quod primus Lucilius nouo conscripsit modo, ut
poesin inde fecisset, id est unius carminis plurimos libros. lo
6 hoc igitur quod supra diximus malo coacti omittere
satyram aliud genus carminis viav K(0(i(odLccv, hoc est nouam
comoediam, repperere poetae, quae argumento communi
magis et generaliter ad omnes homines, qui mediocribus
fortunis agunt, pertineret et minus amaritudinis specta- i5
toribus et eadem opera multum delectationis afferret, con-
cinna argumento, consuetudini congrua, utilis sententiis,
grata salibus, apta metro.
7 ut igitur superiores illae suis quaeque celebrantur
auctoribus, ita haec vicc Kcoficodicc cum multorum ante ac 20
1 satiris TC \ in iocis] in locis CV^ in lotis T, in uocis
{in mg. al. inlotos Daniel) A || 2 <(agrestibus^ ac V \ petu-
lantes codd., corr. Leo \ uocitata (m mg. uel initiata m. 2) V \
et" C I alii post putant add. F {transp. W.), om. rell. \\ 3 ha-
bere F, om. rell. \ hoc i^, haec <(quae^ V \ satira TC \ igitur]
dicitur TFCV \\ 5 ioco] modo TFCV \ nomine TC \\ 6 esse
C I item {in mg. ipsum m. 2) F, ita F j multus A || 7 obfuit
TFCV I in om. F \ suspicationem F \ ciuium] ciuibus TF
CV {Beiff.) I uenisset T \\ 8 rescripsisse TCV., scripsisse F \
in
et C* I in — deformasse om. F |1 9 primo TFCV \ Lucil-
iius TC., Lutilius F || 10 poesim F, poesi T || 11 ammittere
F II 12 satiram ATC \ ■ nean • KOOMCjOIAId^N A, *******
TFCV I nouas comedias C |I 13 reperiere TF., reperiere C,
reperirentur A j| 14 generale F \ qui A., sscr. F-, om. TFC\\
15 pei-tinet^' A \\ 16 et o?w. T \ inultu A \ dilectationis F,
dilectionis OF, diltoTs T || 17 sententius A, smis T \\ 19 igitur]
dicitur TFCV : illa F \ celebrabantur CV, -bant F \\ 20 • ne-
^N ■ KWMCOIAId^ A, ****** FV, om. TC \ ante hac codd.,
corr. Schu^ien
Donati comm. rec. Wessner. "2
18 DONATI COMMENTVM
postea, tuin praecipue Menandri Terentique est. de qua
cum multa dicenda sint, sat erit tamen uelut admonendi
lectoris causa quod de arte comica in ueterum cartis reti-
netur exponere.
m 1 Comoedia uetus ab initio chorus fuit paulatim- 5
que personarum numero in quinque actus processit. ita
paulatim uelut attrito atque extenuato choro ad nouam
comoediam sic peruenit, ut in ea non modo non indu-
catur choms, sed ne locus quidem ullus iam relinquatur
choro. nam postquam otioso tempore fastidiosior spec- 10
tator effectus est et tum, cum ad cantatores ab actoribus
fabula transiebat, consurgere et abire coepit, res admonuit
poetas, ut primo quidem choros tollerent locimi eis relin-
quentes, ut Menander fecit hac de causa, non ut alii exi-
stimant alia. postremo ne locum quidem reliquerunt, quod 15
Latini fecerunt comici, unde apud illos dirimere actus
quinquepartitos difficile est.
2 tum etiam Graeci prologos non habent more nostro-
rum, quos Latini habent. deinde d^eovg ccTcb (iriiaviig, id est
deos argumentis narrandis machinatos, ceteri Latini ad 20
1 -que est om. F \\ 2 tamen] mihi TF \\ 3 quid TCF\
in om. TFCV | ueteris F | chartis F^ carnis A \ retinentur
A, etinetur T, rimentur C, timentur F, continetur in ras. V^\\
5 <^uty ab initio FC V, (albinito) T \\ 6 personarum — pau-
latim om. A \ quicunque F \\ 7 atrito A, actrito FC \ atquel
ac F, om. T \\ 8 non 2. om. TF || 9 iocus A \ quidem sscr. V^\
delinquatur F || 11 est et Leo-. et A, est F, esset TFC-, secl.
Goetz I tunc TFCV \ cantores A, actores TFCV \ acto-
ribus {sscr. m. 2) V ^ 12 transibat FC | adire TFC V | coepit,
res Leo: coepisset ATCV \ coepisset — eis ow. F \ amonuit
O, ammonuit T || 13 coros T \ tollerent om. TCV j eis Steph.:
eius codd. \\ 14 h§c A \\ 15 aliam (alias T) postremo TFC,
alii in p^oscaenio (r sscr., ii et scae in ras. m. 2) V \ relin-
b a
querit jT, relinquer ^ || 16 alios apud C \ diromere T |1 18 tum
Steph.: cum codd. \ nostrorum {praeced. lac. T)] oratorum
Schoell coll. Heaut. prol. 11, Hec prol. II 1; an eorum.^ ||
19 OeOYCdiNOMHX^NHC • ^, ******** TFCV
EVANTHIVS II 7— m 5. 19
instar Graecorum habent, Terentius non habet. ad hoc
TCQOtaxixcc TtQOGcoTta, id est personas extra argumentum
accersitas, non facile ceteri habent, quibus Terentius saepe
utitur, ut per harum inductiones facilius pateat argu-
mentum.
3 ueteres etsi ipsi quoque in metris neglegentius
egerunt, iambici uersus dumtaxat in secundo et quarto
loco, tamen a Terentio uincuntur resolutione huius metri
quantum potest comminuti ad imaginem prosae orationis.
4 tum personarum leges circa habitum, aetatem, offi- lo
cium, partes agendi nemo diligentius a Terentio custodiuit.
quin etiam solus ausus est, cum in fictis argumentis fidem
ueritatis assequeretur, etiam contra praescripta comica
meretrices interdum non malas introducere, quibus tamen
et causa, cur bonae sint, et uoluptas per ipsum non defit. i5
5 haec cum artificiosissima Terentius fecerit, tum illud
est admirandum, quod et morem retinuit, ut comoediam
scriberet, et temperauit affectum, ne in tragoediam transi-
liret. quod cum aliis rebus minime obtentum et a Plauto /
et ab Afranio et ''"appio et multis fere magnis comicis 20
2 protastica prosopa (prosapa C) A TFC, 7iQota6xiv.ug tiqo-
cconaG {m. -2?) F || 3 accerscitas T \ non om. F | caeteri F,
teneri jP, exteri T \ quibus om. V || 4 indictiones F (| 6 uete-
rus F II 7 eger A, om. TFC^ {codd. Hufini); usi sunt sscr. C*,
in ras. V^ (usi j^ost etsi Bufini ed. pr.) || 8 tamen a Terentio
om. F I inueniuntur F \\ 9 cominuti A \ optationis i^ || 10 legis
T I habitu A \ offusae F || 11 a J.r, om. FCV; cf. 'Arch.
f. lat. Lex? VII 125sq. \\ 12 solus sscr. C\ solius F | est
<8olu8> C I cum] eum C, tum F j cum fidem {sscr. m. 2) V ||
etiam
13 quam {sscr. m. 2) C \ praescriptura J., proscripta TFC \\
14 introproducere (pro del. V) TFCV || 15 et causa (-am A)
post ipsum codd., transp. Leo \ cum (?) T \ uoluptates F \ desit
codd., corr. Schopen \\ 16 artificiosissime F, tificiosissima (!) A \
cum TFC I illis A TFC \\ 17 et] in {in mg. et m. 2) C | morem]
me§ est F\\ 18 effectum {sscr. m. 2) C || 19 quod DL {ed. pr.\
quam A, quia TFCV j minime] munirie A jj 20 ab om. T \
AfPranio TFCV \ appio AF, {in actio carr. m. 2) F, Apio
rC; a Pomponio Bziatzko. fort. et appio del \ magnus A
20 DONATI COMMENTVM
inueniinus. illud quoque inter Terentianas uirtutes mira-
bile, quod eius fabulae eo sunt temperamento , ut neque
extumescant ad tragicam celsitudinem neque abiciantur ad
mimicam uilitatem.
6 adde quod nihil abstrusum ab eo ponitur aut quod 5
ab historicis requirendum sit, quod saepius Plautus facit
et eo est obscurior multis locis.
7 adde quod argimienti ac stili ita attente memor
est, ut nusquam non aut cauerit aut curauerit quae ob-
esse potuerunt, quodque media primis atque postremis ita 10
nexuit, ut nihil additum alteri, sed aptum ex se totum et
uno corpore uideatur esse compositum.
8 illud quoque mirabile in eo, primo quod non ita
miscet quattuor personas, ut obscura sit earum distinctio,
et item quod nihil ad populum facit actorem uelut extra 15
comoediam loqui, quod uitium Plauti frequentissimum.
9 illud etiam inter cetera eius laude dignum uidetur,
quod locupletiora argumenta ex duplicibus negotiis de-
legerit ad scribendum. nam excepta Hecyra, in qua unius
Pamphili amor est, ceterae quinque binos adulescentes 20
habent.
1 inueniemus TFC V \ inter] in TFC | mirabiles A \\
2 eo sscr. C^ \ temperamento (0 ex u corr.) A \ ut neque
om. A II 3 extua escant A, extumescant (u ex i m. 2) V \ trai-
cam TF | obiciantur T \ ad inimica A, ad mlmicam F, ad
{pi'0 a corr. C) mimicam (minicam C) <^id est hystrionicam inde
mimus id est hystrio (m mg. C)y TFC || 4 uilitatem om. TF
C F II 5 astrusiam F \ <(ab5 aut A j quod om. A || 6 Mstoricis
A H 7 lotis J. II 9 ut cuiusquam F \ non aut cauerit] cauerit T
clftudi
FC, cauerit {sscr. m. 2) V | errauerit F | quae] quo/// F \\
10 quodque] tum quod TFCV || 11 noxuit A \ aditum A,
d
aditum C \ <^et> ex codd., corr. Steph. \\ 13 quot T \\ 14 per-
sonas quatuor TFCV \ obscuri T \\ 15 auctorem A \ extra
comoediam Schopen: ex tragoedia (-diae F^ -die CT) codd. \\
16 frequentissimum ^est) F || 17 digna ATCV \\ 18 ex]
et TC I delegeris F \\ 19 ad] id T \ exchyra A, echira F,
echirra TFC \ unius] scribit TFCV \\ 20 panpili T, pam-
philij (j del 2it uid.) C \ amor est] amorem TFCV \ adhu-
lescentes A, adulescentulos TFC
EVANTHIVS m o-IV 3. 21
IV 1 Illud uero tenendum est, post viav Kmii(p6iav
Latinos multa fabularum genera protulisse, ut togatas ab
scaenicis atque argumentis Latinis, praetextatas a digni-
tate personarum tragicaram ex Latina historia, Atellanas
a ciuitate Campaniae, ubi actitatae sunt primae, Rin- 5
thonicas ab auctoris nomine, tabemarias ab humilitate
argumenti ac stili, mimos ab diuturna imitatione uilium
rerum ac leuium personarum.
2 inter tragoediam autem et comoediam cum multa tum
inprimis hoc distat, quod in comoedia mediocres fortunae ho- lo
minum, parui impetus periculorum laetique sunt exitus actio-
num, at in tragoedia omnia contra, ingentes personae, magni
timores, exitus funesti habentur; et illic prima turbulenta,
tranquilla ultima, in tragoedia contrario ordine res aguntur;
tum quod in tragoedia fugienda uita, in comoedia capes- 15
senda exprimitur; postremo quod omnis comoedia de fictis
est argumentis, tragoedia saepe de historia fide petitur.
3 Latinae fabulae primo a Liuio Andronico scriptae
sunt, adeo cuncta re etiam tum recenti, ut idem poeta
et actor suarum fabularum fuisset. 20
1 neancome AlAN • J., ne etomo *** F, ne aetomo (-nio
F) * * * FC, {sine lac.) T \\ 2 <et> ut TFCV \ togatas (-as
ex -os m. 2) V | ab C, a F || 3 a dignitate A, ad dignitatem
TFCV II 4 traicarum TC, tragediarum F \ ex] et TCV\
attellanas (act- C) ATFC, attelanas F 1| 5 primae Schopen:
plurimae (-me A C) codd. \ pinthorijcas (rij ex rif corr., in mg.
rynthonicas m. 2) C, rithonicas F, inthoricas T || 6 actoris
codd., corr. Voss \\ 7 actili A, et stili C I minimos A, minos
T I ab] a F \ diuturna A F, diuma TFC; fort. iucunda || 9 <hoc
interest (interest F)y cum FJP, <hoc est)> cum TC \ tum]
tamen TFCV [j 11 imp(& (!) J. | periculorum Dziatzko: peri-
cula ATV, periculam F, periclam 0 || 12 ac T | contraria T,
om. F 1 Xi^gentes F || 13 funesti exitus F || 14 tranquillia F j
contraria A \ arguntur A \\ lo uitia F, uitia F, uicia- TC \
capescenda AC \\ 17 tragoelia A \ hostoca C \\ 18 Liuico
C j androuico A, andromico TFC \\ 19 adeo] ad TFCV\
cuncta re Schopen: cunctas res TFCV, ut ad has res A \ re-
centi ut Schopen: recentius (reg- T) TFCV, recentes A \\
20 fabularum suarum TFCV
22 DONATI COMMENTVM
4 Comoediae autem motoriae sunt aut statariae aut
mixtae. motoriae turbulentae, statariae quietiores, mixtae
ex utroque actu consistentes.
5 comoedia per quattuor partes diuiditur: prologum,
protasin, epitasin, catastrophen. est prologus uelut prae- 5
fatio quaedam fabulae, in quo solo licet praeter argu-
mentum aliquid ad populum uel ex poetae uel ex ipsius
fabulae uel actoris commodo loqui; protasis primus actus
initiumque est dramatis; epitasis incrementum processus-
que turbarum ac totius, ut ita dixerim, nodus erroris; lo
catastrophe conuersio rerum ad iucundos exitus patefacta
cunctis cognitione gestorum.
DE COMOEDIA.
V 1 Comoedia est fabula diuersa instituta continens
affectuimi ciuilium ac priuatorum, quibus discitur, quid 15
sit in uita utile, quid contra euitandum. hanc Graeci sic
definiuerunt ^KcofKpdCa icriv <^idicoTLKS)v TtQccy^dtcovy TtSQL-
ojjtJ axLvSvvog'.
comoediam esse Cicero ait imitationem uitae, speculum
consuetudinis^ imaginem ueritatis. 20
1 stratari§ A \\ 2 quiexiores A | mistae F \\ 3 utruque
A II 5 prothasim epithasim V j katastrophem F, trophen(!) A,
III carthastrophem T, et catastrophen (ca in mg. C) FC \ pro-
fatio quaedam F, quaedam praefatio C \\ 7 aliquod T \ poeta
A II 8 fabula A \ prothasis J. F || 9 initium quod (quod F)
TCF I est om. TFCV \ drammatis F, dra^matis {sscr. m. 2)
F, dramatis <^id est compositionis argumenti)> T \ epithasis
FV I procesusque A || 10 turbarut C \ ac] a F \ dicaxerim 0,
disserim T \ modus codd., corr. Pithoeus || 11 catastrophe C \
iocundos TCV, iundos A, iucundum F \\ 13 DECOMOEDIA-
A, om. TFCV \\ 14 constituta TFCV \\ 15 affectum TFC \
quibus] quia F | dicitur ^ || 16 in — quid] A C \ euitandum
contra C \\ 17 diffiniuer A, diffiniere FF, diffinire TC \ como-
dia est in nHPIOXH^ KINMNOC A, comedia (-oedia F) est
****** TFCV] suppl. ex Biom. 488, 4 \\ 19 comedia TC |
est cicero T, cicero esse C | inmitationem T \ spectaculum
(cta del. V) TFCV \\ 20 imaginem m mg. V\ 07ti. ATFCV^ j
ueritatis — 23, 1 uicis om. F \ uiritatis T, et ueritatis F
EVANTH. IV 4—5. EXCERPTA DE COMOEDIA V 1—6. 23
2 comoediae autem more antiquo dictae, quia in uicis
huiusmodi carmina initio agebantur apud Graecos — ut
in Italia compitaliciis ludicris — , admixto pronwntiationis
modulo, quo, dum actus commutantur, populus attinebatur,
ccTtb rf]g Kcofirig, hoc est ab actu uitae hominum, qui in 5
uicis habitant ob mediocritatem fortunarum, non in aulis
regiis, ut sunt personae tragicae.
3 comoedia autem, quia poema sub imitatione uitae
atque morum similitudine compositum est, in gestu et pro-
nuntiatione consistit. 10
4 comoediam apud Graecos duhium cst quis primus
inuenerit, apud Bomanos certum: et comoediam et tragoe-
diam et togatam primus Liuius Andronicus repperit
5 aitque esse comoediam cotidianae uitae speculum^
nec iniuria. nam ut intenti speculo ueritatis liniamenta 15
facile per imaginem coUigimus, ita lectione comoediae imi"
tationem uitae consuetudinisque non aegerrime animaduer-
timus.
6 huius autem originis ratio ab exteris ciuitatibus
moribusque prouenit. Athenienses namque Atticam custo- 20
dientes elegantiam cum uellent male uiuentes notare, in
1 amore A \\ 3 ytalia C | compitalicis ATCF, compi-
u d«
talitiis V || 4 modolo TO, modolo F \ comutantur A \ atti-
nebatur {corr. m. 2) V \\ 5 ^nO) THC KOOMHC- A, ait ******
TFC, *******F||6 habitent A, habitabant V \ in]
ibi T I aulis in ras. V^ \\ 7 traice TC \\ S autem] uero TF
CV I qui A I poema post imitatione F \ imitatione A \\ 9 adque
A I morum om. TFCV \ similitudine AC | est om. TF
Latinos
CV I gesti u4. II 11 est sscr. V^ \\ 12 romanos {corr. m. 2) V \
et i.] est TFCV || 13 trogatam A \ primus {corr. m. 2) V \
liuium andronicum (m his ex s corr. m. 2) V \ andromicus
TFC I reperit TO, reperisse {ex -rit corr. m. 2) V || 14 atque
T, <(qui {in mg. m.2)y aitque F; aitque <^Cicero^ Scheidemantel \
quotidianae TF jj 16 prd F \ collegimus T || 17 -que om. F\\
19 extis T I ciuilitatibus F \\ 20 peruenit TFC, i^rouenit F |
Attenienses 0, atheniens (!) A \ acticam C, acthicam F., ati-
cam T I custodientibus F
24 DONATI COMMENTVM
uicos et compita ex omnibus locis laeti alacresque uenie-
bant ibique cum nominibus singulorum uitia publicabant,
unde nomen compositum, ut comoedia uocaretur.
7 haec autem carmina in pratis mollibus primum age-
bantur. nec deerant praemia, quibus ad scribendum doc- 5
torum prouocarentur ingenia; sed et actoribus munera offere-
bantur, quo libentius iucundo uocis flexu ad dulcedinem
commendationis uterentur: caper namque pro dono his
dabatur, quia animal uitibus noxium habebatur. a quo
etiam tragoediae nomen exortum est. nonnulli autem ex 10
amurca, olei faece, quae est humor aquatilis, tragoediam
<(quasi trygodiam^ dici uocarique maluerunt.
8 qui lusus cum per artifices in honorem Liberi patris
agerentur, etiam ipsi comoediarum tragoediarumque scrip-
tores huius dei uelut praesens numen colere uenerarique 15
coeperunt. cuius rei probabilis ratio exstitit. ita enim car-
mina incohata proferebantur, ut per ea laudes eius et facta
gloriosa celebrari proferrique constaret.
9 tum paulatim fama huius artis increbruit. Thespis
autem primus haec scripta in omnium notitiam protulit, 20
1 ex {ex et corr. m. 2) F, et 0 | l§tae {sscr. m. rec.) F ||
2 singula TFC |1 4 primum sscr. C^ || 5 nec (sscr. m. 2) F \
prouocarentur doctorum T FC, uocarentur "doctorum V \\
6 sed sscr. C^ \\ 7 iocundo TCV \ fletu TFC\\ 8 "caper 'nam
{corr. m. 1?) A \ is T \\ 9 dabitur A \ noxium uitibus V |j
10 tragoediae — 14 etiam on. A \ exortum] et (del. C^) ortum
TC, ortum V \ ex] et TC \\ 11 aley T \ faece — malue-
runt] luerunt JP || 12 quasi trygodiam add. W.; cf. Porph. ad
Hor. a. p. 277 \\ 13 qui in ras. V^ \ lusus D, ludus TCV,
luctus F I artificis T \\ 14 ageretur CV \ tragoediarum comoe-
diarumque i^, comoediarum tragoediarum A T, com- (^ety trag-
V II 15 diei AFC, diey T, diei V\ nomen TFC, {in numen
corr. m. 2) V \\ 16 cepere TF, ceper C \ cni TFC \ existit
V I itaque (corr. m. 2) F, itaque TFC \\ 17 eius] tuas F \ <sed>
et TFC, (sed del) V \\ 18 praeferrique A, proferri F \ staret
TFC II 19 dum TFC \ Tespis VF, Tesbis T, (b ex t corr.) C {]
20 haec scripta primus F \ pertulit A
EXCERPTA DE COMOEDIA V 6— VI 1. 25
postea Aeschylus secutus prioris exemplum ■''publicauit. de
quibus ita Horatius in arte poetica loquitur
276 'ignotum tragicae genus inuenisse Camenae
dicitur et plaustris uexisse poemata Thespis,
quae canerent agerentque peruncti faecibus ora. 5
post hunc personae pallaeque repertor honestae
Aeschylus et modicis instrauit pulpita tignis
280 et docuit magnumque loqui nitique coturno.
successit uetus his comoedia non sine multa
laude: sed in uitium libertas excidit et uim lo
dignam lege regi. lex est accepta chorusque
turpiter obticuit sublato iure nocendi.
286 nil intemptatum nostri liquere poetae:
nec minimum meruere decus uestigia Graeca
ausi deserere et celebrare domestica facta, i5
uel qui praetextas uel qui docuere togatas.'
VI 1 Fabula generale nomen est: eius duae primae
partes, tragoedia et comoedia. <^tragoedia^, si Latina argu-
mentatio sit, praetexta dicitur. comoedia autem multas
species habet: aut enim palliata est aut togata aut taber- 20
naria aut Atellana aut mimus aut Rinthonica aut planipedia.
1 eschilus TCY, esc illus i^, echilus A j secutus TCF,
sequutus F, sequitur A \ prioris om. TFC \ publicauit {ex
-carat corr. C^)] pulpita ditauit Schoell, scaenam pulpitauit
Havet, locupletauit Leo || 2 loquitur om. V || 3 traghice C, traice
T I came T |j 4 et] ex TFC \ plauses F | uertisse (-issime F)
TFC, exisse A \ tespis TFCV, thepis A \\ 5 qui TF \ fecib;
{ex fecili corr.) A || 7 heschilus A, eschilus CV, exchilus T,
et
eschillius F \ immodicis {corr. m. 2) V) \ palpita TC \ tignis
(ti ex si corr.) C || 8 nititurque FC, nititur T, nitiq; quia A 11
9 non- 16 togatas] etc. V || 10 et uim] exiu A, et in TFC\
11 chorisque CF, corisque T \\ 12 loquendi ATF || 13 nihil
F I intptatu A \\ 16 qu§ — qu§ TFC \\ 17 est om. TFC |
partes primae T |j 18 partes <(sunt)> V \ traguedia A \ tragoe-
dia add. Franck \\ 19 sit] sic F \ praetextat» {sscr. m. 2) V \\
20 tarbernaria C jj 21 attellana AFV \ rinthorica A, Rintho-
nita C, rintonica F, sinthorica T, rhintonica V \ planipedica
{sic et 26, 1) F
26 DONATI COMMENT^TM
2 planipedia autem dicta ob humilitatem argumenti
eius ac uilitatem actorum, qui non cotumo aut socco
nituntur in scaena aut pulpito sed plano pede, uel ideo
quod non ea negotia continet, quae personarum in turribus
aut in cenaculis habitantium sunt, sed in plano atque in 5
humili loco.
3 Perjsiinati primi egisse dicuntur comoediam Cincius
Faliscus, tragoediam Minucius Prothymus.
4 Omnium autem comoediarum inscripta ex quattuor
rebus omnino sumuntur: nomine, loco, facto, euentu. no- lo
mine, ut Phormio [Hecyra] Curculio Epidicus; loco, ut
Andria Leucadia Brundisina; facto, ut Eunuchus Asinaria
Captiui; euentu, <^ut)> Commorientes Crimen Heautontimoru-
menos.
5 Comoediarum formae sunt tres: palliatae Graecum i5
habitum referentes, togatae iuxta formam personarum ha-
bitum togarum desiderantes , quas nonnulli tabernarias
uocant, Atellanae salibus et iocis compositae, quae in se
non habent nisi uetustatum elegantias.
1 autem sscr. C \ ob nobilitatem TFCV | argumenta T,
<^ohy argumenti F \\ 2 eius] ** JP | utilitatem CV \\ S utuntur
F C, {ex nit- corr. m. 2) V \ aut — 5 cenaculis] culis A \ plane
FC II 4 quod] que F \ continent TFC \\ 5 senaclis T \ ha-
bitantium in rcis. {ex habitaculis ?) A \ sunt om. A \ in 3. om.
V \\ 7 personatim ATF \ egesse A \ cincius (cineius C, aneius
jT, cyneius V) et faliscus (falicius A, falascus F) codd., corr.
Wolff II 8 minutius TCV, mimitius F | et prothimus (pro-
tinthus T, prothintus FC, protimius V) codd., corr. Wolff \\
9 scripta codd., corr. Schopen \\ 11 formio A \ haec ira A,
echira F, echirra F, hEchira C, hechirra T; secl. Schopen
gurgulio ATV, Curgulio C, curcuilio 2'" 1| 12 Leuchadia FC \
brundiafinia A, brundisinia TFC, brundusina {sscr. m. 2) C,
brundusia V \ eiamichias F \^ 13 ut add. Schopen \ h^autontu-
morumenos A, eutontumerumenos C, (eaut-) V, -non T, ******
F II 16 habentes habitum (-tus F) TFCV \ <ut {del. V, ex et
corr. C)y habitum TCV\\ 17 togatarum V \ quas — 18 uocant
post 16 referentes codd., transp. Beuuens || 18 attellanae codd. \
saltibus ATC, salcibus F || 19 habe A \ elegantiam V
EXCERPTA DE COMOEDIA VI 2-Vn 4. 27
Vn 1 Comoedia autem diuiditur in quattuor partes:
prologum, TCQOtCCffLV^ e.7tLXCC6lV^ %ccxci(3xqocp'r]v.
2 prologus est prima dictio, a Graecis dicta nqcbxog
koyoq uel antecedens ueram fabulae compositionem elocutio,
<^6 7CQ0 xov dQcc(iaxog Xoyogy. eius species sunt quattuor: 5
avOxccxcKog commendatiuus, quo poeta uel fabula com-
mendatur;
imxLiirjxLKog relatiuus, quo aut aduersario maledictum ;
aut populo gratiae referuntur;
6Qa(iatL%6g argumentatiuus, exponens fabulae argumen- lo
tum;
fiLKxog mixtus, omnia haec in se continens.
3 inter prologum et prologiwm quidam hoc interesse
mluenmt, quod prologus est^ ubi aut poeta excusatur aut
fdbula commetidatur, prologium autem est, cum tantum de i5
argumento dicitur.
4 TtQoxaaLg est primus actus fabulae, quo pars argu-
menti explicatur, pars reticetur ad populi exspectationem j
tenendam; ETtitaGLg inuolutio argiimenti, cuius elegantia
1 duas partes quatuor F \\ 2 prologam A., <(in)> prologum
TFCV I protasin ATC, prothasim F, procasin F \ epitasin
ATC, epithasim F, ephitasin F \ Kacaftrofen J., catastrophen
TFCV II 3 dictio prima TFCV \ nP03TOCd.OrOC- A,
7tQd)xo6 Xoyoa F, ****** TFC \\ 4 uel — XoYog om. A \ uel
Rdbhow: ut TFC, om. V \\ 5 6 — Xoyos Babhow: *****
FC, om. TV \ quatuor sunt TFCV \\ 6 CYNT^TIROC- A,
Cynraxog F, Cintakon (7, Cintase T, * * * * F \ commendatius
ATFC, commendatitius F | qua TFC, qua (corr. m. 2) V\\
8 eniTINHTIKOC- Relatus A, et **** sic (sit T, sic-e F)
latus TFC, relatus **** V \ quo <(ut^ F\\ 9 "populo "gracie
F II 10 APdiM^TIROC- A, ***** TFCV \ argumentatius
TFCI argumenta TFCF || 12 MIRTOC- A, **** TFCV\
ora C I haec — continens om. T || 13 inter] ite A \ et probolum
T I quidem hoc T, hoc quidam F || 14 soluerunt A \ pro-
logum C II 16 diducitur AC, deducitur FV, diducer T; corr.
Steph. II 17 nPOT^CIC- A, protasis TC, prothasis FV\\ 18're-
cicetur A, recitatur TFC, reticeiuT V \\ 19 CniTdiCiC- A, epi-
thasis FV, * * * * CT^ (epitasis T^ \ euohitio C \ cuius]
qua eius Leo
28 DONATI COMMENTVM
conectitur; ^(taatQOcp'^ explicatio fabulae, per quam euentus
eius approbatur.
Vni 1 In plerisque fabulis priora ponebantur ipsa-
rum nomina quam poetarum, in nonnullis poetarum quam
fabularum, cuius moris diuersitatem antiquitas probat. nam 5
cum primum aliqui fabulas ederent, ipsamm nomina pro-
nuntiabantur, antequam poetae pronuntiaretur, ne aliqua
inuidia ab scribendo deterreri posset. cum autem per edi-
tionem multarum poetae iam esset auctoritas adquisita,
rursus priora nomina poetarum proferebantur, ut per ipso- i*
mm uocabula fabulis attentio adquireretur.
2 actas diuersis ludis manifestum est inscribi. nam
sunt ludomm species quattuor, quos aediles curules mu-
nere publico curant: Megalenses, magnis dis consecrati,
quos Graeci ^eydXovg appellant; funebres, ad attinendum 15
populum instituti, dum pompa funeri decreta in honorem
patricii uiri plene instruitur; plebei, qui pro salute plebis
eduntur; Apollinares, Apollini consecrati.
3 In scaena duae arae poni solehant: dextera Libe^i,
sinistra eius dei, cui ludi fietant. unde Terentius in An- 20
dria {IV 3, li) ait ^ex ara sume hinc uert)enas tibi\
1 KaTafrrof^ A, catastrophe TFCV || 2 approperatur
Schopen || 3 im ^ | apponebantur C \\ 4 nomina <^fabularam)>
V II 5 modis A T \ diiiersitante F \\ 6 ipsa (ipsorum T) no-
mina AT, ipsarum nomina in mg. V^ \\ 7 poete A, fabula
TFC, poetae in ras. V^ || 8 ab] a TFOF | deterrendi F j
posset om. F \ editionem J., edictionem FC || 9 multarum
(a ex 0 corr.) C \ acquisita TFCV \\ 10 "nomina "poetarura
V I proferebatur T || 11 uocabulis TFC \ fabulis sscr. F*,
om. TFC I attentio (io ex a corr.) A \ acquireretur FV \\
12 actus C I diuersos FC, {in -sis corr. m. 2) V \ inscribis
A 11 13 quos] quod A \ ediles ATFG \ cui ules ///numere J. |
14 diis FCV || 15 ^Byulov? Leo (iisyciXovg 6Lovg Mwretus,
HEyccXriaiccyiovg Schoell; an (isydXovg d^sovg?): MenOYCIOYC A,
* * * * * FCF, om. T I ad actenendum (att- T) TFC, ad de-
tinendum V \\ 16 funeri (i ex a corr.) C || 17 patritii (patricis
F) uiri jPC, patri iuri A \ plebei — 18 consecrati om. TFC,
in mg. adscr. F^ || 18 luduntur F' | appollinares A \ consecreti
A II 19 cena T \\ 20 diei A \ cuius TFCV \\ 21^ ara] ami A j
hinc sume TFCV \ uerbenas om. A \ tibi] ubi codd.
EXCERPTA DE COMOEDIA VII 4-VIII 6. 29
4 Ulixm piUeatum semper inducunt, siue quod ali-
quando insaniam simulauit, qao tempore tectum se esse
uoluit, ne agnitus cogeretur in hella prodire, seu oh singu-
laretn sapientiam, qua tectus munitusque plurimum sociis
profuit; liuius enim uirtus erat animi semper decipientis 5
ingenium. nonnulU Ithacae incolas sicut Locros pilleatos
fuisse commemorant.
5 AcMllis et Neoptolomi personae diademata hahent^
quamuis numquam regdlia sceptra tenuerunt. cuius argu-
menti prohatio talis inducitur, quod numquam cum reliqua 10
Graeciae iuuentute ad gerenda cum Troianis hella sacra-
menta coniurationis inierunt nec umquam suh Agamenvnonis
imperio fueru/nt.
6 comicis senibus candidus uestitus inducitur, quod is
antiquissimus fuisse memoratur^ adulescentihus discolor attri- 15
huitur. serui comici amictu exiguo teguntur paupertatis a/n-
tiquae gratia uel quo expeditiores agant. parasiti cum in-
tortis palliis ueniunt. laeto uestitus candidus, aerummso
ohsoletus, purpureus diuiti, pauperi phoemcius datur. militi
chlamys purxmrea, puellae hahitus peregrinus inducitur. 20
1 ulixesn C, ulixem jP, ulyssem V \ semper palliatum
TFCV II '3 cogeretur] cogeret ut (ne C) TFC \ prodire
om. F II 4 quam F, quo T \ socius T, sotius 0, secus A \\
5 uirtus Muretus: uirtutis codd.; probat Schoell \ animi ATC^
animum animi F, cum F; ac nimis Schoell \\ 6 non nullos T,
(ex non illos corr.) C, -as F \ itace TFC, itacbe in ras. A,
ytache V \ pilleatus A, palliatos TFCV \\ 8 arcilis T \ et
Dziatzko: sed F, sed et C, sed sed T, si ^, siue in ras. F* 1
persona ATF, (a ex e corr.) C \\ 9 screptra C, septia A \
tenuer AC, tenuere TjP || 10 induere T \ eum F \ reliqua
grecie T, graeciae reliqua i^ || 11 iuuentute A \ ad in mg.
C^ II 12 inier A, iniere TCV \ agam nonis A, agamenonis
TFC, agamennonis F || 13 fuere F || 14 senilibus F \ induce-
retur TFC \ his C \\ 15 narratur TFCV \ discolore F \ actri-
buitur CF \\ 16 integuntur TFCV \ atque i^ || 17 parasito
F I <in> intorcis A \\ 18 pallii F \ laeto] loco TFC \ erum-
pnoso A, erumdoso jF* || 19 obsolet^- A, obseletus T \ foeni-
cius A, fenetius TFC, renetus F | multici A \\ 20 clamis
codd. I purpurea F, purjjura est TFC, om. A \ puella A
peregrinus F j inducere T
30 DONATI COMMENTVM
lem paUio colore iiario utitur^ meretrici oh auaritiam lu-
teum datur.
7 syrmata dicta sunt db eo quod trdhwyitur, quae res
aJ) lonica luxuria instituta est. eadem in luctuosis personis
incuriam sui per neglegentiam significant 5
8 Aulaea quoque in scaena intexta sternuntur, quod
pictus ornatus ex Attalica regia Bomam usque perlatus est;
pro quibus siparia aetas posterior accepit. est autem mimi-
cum uelum, quod populo ohsistit, dum fdbularum actus com-
mutantur. 10
9 deuerbia histriones pronuntiabant, cantica uero tem-
perabantur modis non a poeta sed a perito artis musicae
factis. neque enim omnia isdem modis in uno cantico
agebantur sed saepe mutatis, ut significant qui tres nu-
meros in comoediis ponunt, qui tres continent ^mutatis 15
modis cantici'.
10 eius qui modos faciebat nomen in principio fa-
bulae post scriptoris et actoris superponebatur.
1 meretrici ob] meretricib; A | lucrum jP || 3 sirmata
TFC, syrinata A | trabantur F, trabentur T, trahuntur C |i
4 ab iocimca A, ab scenica FC, ob senica T, ab scenicam
(o et m add. m. 2) F; corr. Reiff. \ luxuriam (m add. m. 2) F,
luxa T I luctosis F \\ 5 significabant TFC, (ba del.) V ||
6 cena A, scenas FC, scenis {corr. m. 2) V \ intexta A, in
terra F, -am TCV \ quid ^, qui F |] 7 ex] erat TFC \
atalica A, actolica T, actalica F, actalia (ab actalo rege dicta
in mg. m. 2) C \\ 8 si pna TC, si prima F, suppar {corr. in
suprema 7n.2) V \ posteriora A \ est] Ea A j numicum A,
mimicum {corr. in inimicum) FC, {ex minutum corr. m. 2) F,
minutum T \\ 11 deuerbia] de umbia TF, de umbra in ras.
F^ I lustriones A, historiones C \ temperabant C \\ 12 poeta
sed] poetas A \ perio T \\ 13 omnia] contra C, uerba T \ iis-
dem TFCV \\ 14 sed om. A \ ut <si> T \ numeros] M-/n-C-
add. Beiff. || 15 comodu-s- T \ qui tres A, quae res TFCV \
continet AFC, -nes T \ mutatos modos (os his ex is corr.
m. 2) V II 16 modos A \\ 17 <eius modi> modos TFCV \
faciunt TC, faciefta^ F, om. F || 18 post Dziatzho {Goetz):
pro TFC, et pro J., et F; et prope Xeo, ut et Schopen \ super-
ponebantur ATFC
EXCERPTA DE COMOEDIA Vni 6—11. 31
11 huiusmodi cannina ad tibias fiebant, ut his auditis
multi ex populo ante dicerent, quam fabulam acturi scae-
nici essent, quam omnino spectatoribus ipsius antecedens
titulus pronuntiaretur. agebantur autem tibiis paribus, id
est dextris aut sinistris, et imparibus. dextrae autem tibiae
sua graiiitate seriam comoediae dictionem praenuntiabant,
sinistrae [Serranae] acuminis leuitate iocum in comoedia
ostendebant. ubi autem dextra et sinistra acta fabula in-
scribebatur, mixtim ioci et grauitates denuntiabantur.
1 huius modi <adeo> TFCV \ ad tybias CV, om. F |
ferebant F, fertebant T, feriebant C \\ 2 multo F \ ex] et
TC, e V I discerent codd., corr. Muretus || 3 quam <(iam^
r, qua J. II 4 autem] igitur V \ tybiis V \ id — 5 sinistns
post imparibus codd., transp. Leo \\ 5 aut] et F | et del. , aut
sscr. V^ I tybiae FCV, lith^ A \\ 6 grauitatis T \ dilectio-
nem A \ pronuntiabant AVF, -bat TC, corr. Muretus || 7 ser-
ranae FV, serrar^ A, sertane C, certa e T; secl. Beiff. \\ 8 et
om. TFC, sscr. F* 1| 9 mistim T \ loci TFC \ et om. T \
grauitatis V
DONATI
COMMENTVM ANDRIAE
Donati comm. rec ■Wessuer.
ANDRIA
PRAEFATIO
I.
POETA CVM PRiMVM A. A. s. A. 1 Comoedia Andria
cum palliata sit fabula, de loco nomen accepit et a
Menandro prius et nunc ab ipso Terentio, qui cum de
Chryside loqueretur, sic ait {1 1,4()) ^uereor ne quid An-
dria a. m.' et hoc commune uocabulum est et in Graeca 5
et in Latina lingua.
2 haec maiori ex parte motoria est.
3 continetque actus amatorum adulescentium et pa-
trum piorum: ***** callidi serui, ancillae astutae,
seueri senes, adulescentulae liberales. 10
4 in hac primae partes senis Simonis sunt, secundae
Daui, tertiae Chremetis et deinceps reliquorum.
5 prologus in hac acer inducitur et in aduersarios
non mediocriter asperatus, sed tamen id subtiliter, ut
omnia lacessitus facere uideatur ac dicere. hic %Q6xci6Lg 15
1 a<^a-^asa- A^ appulit animum se ad scribendum C,
apluit T Ij 2 palliota A |1 3 nunc] non C \ Terentio] tenent.
A I cum] eum C \\ 4 criside AC , chriside F || 5 a. m.] am;
A^ apportet mali TCV | et C, in F | Graeca] gfa A || 7 ma-
iore 0 F II 8 continuo actus A^ continetque ex se actus (acta
T) TCV \ e.i patrum piormn Steph.: ex patria prior. d. ^, ex
partibus priorum TC, {supra priorum m. 2 add. patrum) V \\
9 lac. sign. Beiff.r, sunt ibi Steph. | callidi {ex -da corr.) C \
seueri Steph.: seriue J., serii T, serti C, parci V \\ 10 ado-
lescentuli V \\ 11 hoc A \ senis simoni ^, simonis senis Fjj
12 relique TC || 13 aceri A | in om. T j auersarios C \\ 14 aspe-
ratur TCV \ subtiliter <(fit)> dett. || 15 lacescitus C \ protasis
ATC, prothasis V
36 DONATI COMMENTVM
subtilis, sTcltccGLg tumultuosa, KcctaGtQocpr} paene tragica, et
tamen repente ex his turbis in tranquillum peruenitur.
6 haec prima facta est, acta ludis Megalensibus M.
Fuluio M/ Glabrione [Q. Minucio Valerio] aedilibus cu-
rulibus. egerunt L. Atilius Praenestinus et L. Ambiuius 5
Turpio. modos fecit Flaccus Claudi [filius] tibiis paribus
dextris uel sinistris. et est tota Graeca. edita M. Mar-
cello C. Sulpicio consulibus
6* pronuntiataque est 'Andria Terenti' ob incognitum
adhuc nomen poetae et minoris apud populum auctorita- 10
tis ac meriti.
7 deuerbiis autem et canticis lepide distincta est et
successu spectata prospero hortamento poetae fuit ad alias
conscribendas.
8 initium autem 7tQotcctL%6v TtqoGomov^ id est aduen- 15
ticiam personam, recepit Sosiae propter euoluendam argu-
menti obscuritatem. persona autem protatica ea intelle-
1 epitasis ATC, epithasis V | Katastrof^ A, catastropha
(e SSC1'. m. rec.) (7, catastrophe TV | traica TC \\ 2 peruenitur
Reiff.: peruenit codd. \\ 3 acta om. TCV\\ 3 — 4 in (m m. rec.)
fuluio edile int glabrio neq; minutio ualerio curulib; Aj m.
(marco T) fuluio edile et m. glabrione quinto minutio termonii.
L. Valerio curuli TC, m. fuluio et m. glabrione q. minutio ter-
moniiL. ualerio aedili curuli F; corr. Dziatzko \\ 5 egef A, egere
TCV \ latilius. latinus pnestinus A, 1. attilius (act- C) latinus
praenestinus (pren- C) TCV-, corr. W. \ ambirauis A || 6 claudii
TCV \ filius secl. Beiff. | tybiis V \\ 7 dextris om. T\ uel J.,
et TCV \\ 8 C. Beiif.: et codd. \ sulpitio CF |_consulis {corr.
m. rec.) A \\ 9 pronuntiataque A, quod pronuntiata TC, cum
pronuntiata V \ terentii TCV \ kh {0 m. 2) C \\ 10 et om. V \
i minoris
miroris A \\ 11 meriti <(fuit)> V \\ 12 deuerbis T(7, deub A, sed
quia uerbis V j autem et canticis Schopen: autenticis (autencis
T) ATC, auctenticis et V\ lepidi T\ detincta TO, descripta
V II 13 successa {sscr. m. 2) C \ spectata] aspectata T, (ta in
t
mg.) C, aspecta A \ prospera A \ ornamento ATC, omamento
(t m. 2) V II 15 butium (m Initium corr. m. rec.) A \ protaticon
(protatic. A, prottatticon F)prosopon codd. \ aduentitiam codd. \\
16 sofi§ A II 17 oscuritatem (b sscr. m. 2) C, <(obscuramento>
obscuritatem T \ persona C \ protattica F | ea 0
ANDRIA PRAEF. I 5— H 1. 37
gitur, quae semel inducta in principio fabulae in nullis
deinceps fabulae partibus adhibetur.
9 adnotandum sane puellarum liberalium in pro-
scaenio nullam orationem induci in comoedia palliata
praeter inuocationem Iimonis Lucinae, quae et ipsa quo- 5
que post scaenam fieri solet.
II.
1 Chremes Atticus, pater Pasibulae et Philumenae,
cum ex his duabus Pasibulam perdidisse se falso crederet
relictam Athenis nec uisam postea multo tempore, tam-
quam unicam sibi putabat Philumenam. quam Charinus lo
adulescens Atheniensis et amabat unice et petebat uxorem,
sed pater eam Pamphilo cuidam, Simonis filio, ultro de-
sponderat. qui Pamphilus contra sororem Chrysidis ac
peregrinam tum creditam, Pasibulam supra dictam, Chre-
metis alteram filiam ac sub nomine Glycerii latentem, sic i5
amauit, ut ex ea filium suscepisset inscio patre. qua re
intellecta commotus Simo, Pamphili pater, dum per falsas
nuptias temptat animum Pamphili, multis dolis a Dauo ipse
deluditur seruo, periculumque Charini et Pamphili et totus
1 indocta C \ nullis] illis TC 1| 2 deinc*pes C |1 3 aut no-
tandum san§ A \ in proemio (prohemio TC) ante liberalium
A TC^ in prohemio {corr. in proscenio m. 2) F; in proscaenio
secl. Beiff. || 4 rationem C \ com§dia J., eo media CV \ praeter
om. TCV II 5 iuncius lucin§ A \ post scoenam F, post cenam
TC, prescenam A \\ 7 acticus A \ passibil^ (-le T) AT , passi-
bulae CV \ philomenae TCV jj 8 passibulam codd. et sic
deinceps | perdidisse <(incipit argvand^ J[ || 10 filumenam J.,
philomenam CF |1 11 atthenensis A \ et amabat] adamabat
TCV II 12 sed pater ^^"^ C, om. A \ disponderat T, dispon-
saderat C || 13 econtra F | ac] at Beijf. \\ 14 peregrinam <per
eam (eum F)> TCV \ tumj tn T j dictata C || 15 altera
filia TC 1 latenter codd., corr. Beiff. \\ 16 ea] illa T | filia T,
filium (u ex a corr.) C, filiam (u sscr. m. 2) V \ insco A \ pa-
tere C, parere T \\ 18 teneat TC, tentat F, om. A \\ 19 peri-
culoque TCV \ & totus A, motus TCV
38 DONATI COMMENT™
error inenodabilis usque ad eum finem est ductus, dum
Athenas ueniens Andrius quidam Crito rem aperiat et
nodum fabulae soluat. per quem agnita Pasibula recipitur
a parentibus et traditur Pamphilo amanti; item Philumena
Charino despondetur et traditur exoptanti. 5
2 Perspecto argumento scire debemus hanc esse uir-
tutem poeticam, ut a nouissimis argumenti rebus incipiens
initium fabulae et originem narratiue reddat spectatoribus
auctoremque praesentem scilicet ibi exhibeat, ubi finis est
fabulae. hunc enim orbem et circulum poeticae uii'tutis 10
non modo secuti sunt tragici comicique auctores, sed
Homerus etiam et Vergilius tenuerunt.
3 Difficile est diuisionem actuum in Latinis fabulis
internoscere obscure editam: causam iam dudum demon-
strauimus (cf. Euanth. III 1). unde autem aut quomodo 15
quamuis aegre tamen intellegi distinguique possint, est
operae pretium discere. principio dicendum est nuUam per-
sonam egressam quinquies ultra exire posse; sed illa re ple-
rumque decipimur, quod personam, cum tacuerit, egressam
falso putamus, quae nihilo minus in proscaenio tacens lo- 20
quendi tempus exspectat. est igitur attente animaduerten-
dum, ubi et quando scaena uacua sit ab omnibus personis,
1 inenodabilis Bdbhoiv. in fabulis codd.\ inextricabilis
Leo I usque] qui TCV \ ductus est finem TCV, finem est
J. I^ 2 andras quidem certo T |j 3 nodum (n ex m corr.)
C I soluit A I per quae (que T) TC || 4 a parentibus reci-
pitur V I Pamphilo — traditur om. A \ item Goetz: et TC,
om. F; uero post Phil- D {ed. pr.), post Char- LP \ philomena
sp
TCV\\ 5 carino sscr. C^\\6 perfecto (sp sscr. m. 2) V \\ S nar-
ratiue A , narratione (narrat add. C) TC, narrationis V || 9 auc-
torem A \ scilicet ibi Iteiff. : sibi codd. \ exhibeat F, exibitur A,
exibitus (7, exhibiturus T | fabulae est TCV\\ 10 orbem] ordi-
nem TCVl <artis uel> uirtutis TCV\\ 11 sed ovi. A \\ 12 etiam
om. TCV \ tenuer J., tenuere TC || 13 esse V \ fabulis om.
A |[ 14 obscure] ob supra TCV \ editam Beiff'.: dictam codd.;
indicatam Schoell \\ 16 aegre] agere A \\ 17 discere V \\ 19 de-
cimur {corr. m. 2) V\ persona A \ ingressam TCV || 22 sena
T I fit ^
ANDRIA PRAEF. II 1-m 2. 39
ita ut in ea chorus uel tibicen obaudiri possint. quod
cum uiderimus, ibi actum esse finitum debemus agno-
scere. confundit saepe lectorem illud, quod persona in
superiore scaena desinens et in proxima incipiens loqui
non intellegitur ingressa, quod ipsum ^xperientes statim 5
diiudicant de rerum ac temporum quantitate. potest enim
fieri, ut et ingressa sit et egressa, quam praue credimus
de proscaenio non recessisse. posse autem quinto egredi
personam, non et necesse esse dicimus, ut appareat ultra
exire non posse, in tragoedia parcius exire et solere pa- 10
riter et licere.
III.
1 Primus actus in Andria narrationem Simonis apud
Sosiam continet argumenti, quod populus hac occasione
perdiscit (sc. 1), mox querelam apud se Daui de domino et
eiusdem cum domino uerba (sc. <2), et rursus eiusdem 15
serui deliberationem, quid rerum gerat (sc. 3).
2 secundi actus haec sunt: Charini uerba primo cum
Byrria seruo et post cum ipso Pamphilo de nuptiis Philu-
menae (sc. i), Daui interuentus (sc. ;?), cum eo disputatio
de nuptiis (sc. o), Pamphili sermo cum patre dolo con- 20
sentientis in nuptias, Byrriae uerba (sc. 4 et 5), Daui cal-
lida oratio aduersum senem (sc. 6).
1 uel deU.: et ATCV \ audiri TCV \\ 2 finitum esse CV
(T?) II 3 illud] etiam TCV J <ea> persona TCV \ in D (ed.
pr.), om. ATCV \\ 4 superiori F, -ora T, (m -ori corr.) C \ de-
siciens T, deficiens CV \ proximam T | incipient T, incipies
C II 5 non om. TC \ ipsum Steph.: ipsam A, post experientes
(ex parienti T) rell. \ statim] fictam in ras. F^ || 6 diuidicunt J.,
diuidant T \ de rerum] de reruP- A, de rep- TV.^ de-R-
P- (ca add. m. 2) C \ enim] tamen TCV \\ 8 procenio A,
scenio T \ recisse A || 9 apareat A || 10 tragoedia A \ partius
C II 12 similis apud sosciam (socias T) TC || 13 populo T \
hac TV, ac C, om. A || 15 cum sscr. C^ \\ 16 quod A || 17 se-
cunda A \ //// actus V H 18 et om. V \ filomoene A, philome-
nae TCV \\ 19 <et> cum TCV \\ 20 consentiente (tis sscr.
m. 2) C \ 21 in om. TCV \\ 22 aduersus V
40 DONATI COMMENTVM
3 tertio actui liaec attribuuntui' : Mysidis cum obste-
trice colloquium Dauo ac Simone audientibus {sc. i),
partus Glycerii suspectus seni et Daui apud eundem frau-
dulenta sermocinatio (sc. ^), Simonis uerba cum Chremete
de nuptiis (sc. 5), Daui perturbatio et Pamphili (^sc. 5). 5
4 quartum actum per haec intellegimus : prima Charini
uerba sunt indignantis uelut fidem sibi non seruatam a
Pamphilo (sc. l), tum Mysidis uerba apud Pamphilum
{sc. ^) eiusdemque questus (sc. 5), tum Daui administratio
doli aduersus Chremen (sc. 4). 10
5 in quinto actu Chremetis et Simonis prope iurgium
disputatio est (sc. i), tum detectio fallaciarum Daui (sc. X^),
tum indignatio patris aduersum filium (sc. 5), tum Critonis
interuentus et per eum cognitis rebus in tranquillum res
acta ducentibus uxores quas concupiuerant Pamphilo et 15
Charino (sc. 4 et 0).
6 Illud nos commouere non debet, quod in horum
actuum distinctione uidentur de proscaenio non discessisse
personae quaedam, sed tenere debemus ideo Terentium
uicinitatis mentionem fecisse in principio (/ 1, 43)., ut 20
modico receptu et adesse et abesse personam intellegamus.
nihil ergo secus factum est ab antiquis, qui ad hunc mo-
dum Terentianas fabulas diuiserunt.
1 tercio actu A \ haec om. TCV \ Mysidis] Missus A \
obstretce C j| 3 glicerius A \ susceptus TC \ fraudulenter (7|j
4 chemete J. |1 6 actum om. T ^ 7 sibi J., sscr. F*, om. TC\\
9 -que in ras. V^ (om. LD), que A \ questus in ras. V^ (dett.),
om. ATC I tum C, tu A, tn T, om. V (dett.) \\ 10 chremetem
T, (cre-) F, chremtem C 1| 11 chrematis A \\ 12 est (et T)
disputatio TCV \ deceptio TC \\ 13 tum indignatio in ras.
A 1 aduersus TCV \ ohritonis A, certonis T \\ 14 cognatis
A I tranquillam TC, -lla A \ res acta Steph.: rei act§ A,
re acta F, rem acta TC; rei actio Schoell || 15 educentibus
TC I concupuerant A., concupierant F H 16 chateino A \\
17 niud — 23 diuiserunt om. V \ quot morum T || 18 distin-
tione C \ uadentur A \ distexisse T |1 20 uicinitas C || 21 re-
cepti A
ANDRIA PRAEF. lE 3—6. PROL. 1—2. 41
PROLOGVS
1 1 1 POETA CVM PRiMVM ANiMVM A. s. A. principium
factum a commendatione personae, quod pudens, quod
honestus, quod prudens Terentius. et honore maiore 'poe-
tam' potius quam ^Terentium' dixit, ut illum hoc ipso
nomine, de quo laborat, ornaret. 2 poeta cvm p. a. a. 5
s. A. intentio omnis huius prologi hoc agit, ut nouo poetae
ueniam paret et ueteri odium et ut quam maxime mo-
destum minimeque errantem Terentium probet. 3 poeta
cvM p. A. meritum iam poetae dedit ^poetam' eundem
dicendo. 4 Et ab animo eius quem defendit. 4 poeta lo
cvM p. A. A. s. A. sensus hic est: proposuerat quidem poeta
noster, ut in prologis argumenta narraret, sed hoc im-
putat Luscio Lanuuino aduersario, qui eum non permisit
facere quod proposuerat, maledictis suis ad responden-
dum eundem prouocans. 6 appvlit appellere proprie i5
dicitur, cum ex pelago aut freto quis ad litus accesserit.
Vergilius {Aen. III 715) 'hinc me digressum u. d. a. o.'
7 APPVLiT in secunda lectione ^attulit' fuit, sed ^ap-
pulit' magis; nam postea sic {II 6, 15) ^animum ad uxorem
appulit'. 20
2 2 iD siBi NEGOTi negotium modo pro molestia et
cura, non labore.
1 Postea C I A. s. a. om. TCV \\ 2 pudens] prudens AT\\
5 cvM — 6 s • A •] cum primum animum C, cum (c. V) p. a.
jTF II 6 prologi huius TCV \\ 7 et ueteri] uet«S:eri A \ ut
sscr. C II 8 minimeque] m^ m^ m^ q ; A \ errantem] errati A \
probet] pro h^c A || 9 cvm — 10 poeta om. AV l 10 animis C |j
11 cum • p ■ a • as • a^ A^ cum primum aaa- T(7, cpa^ V \\
12 prolagis C \ sed <^aliter euenit. et^ Babhoiv \\ 13 lucio T,
om. V I lanumo A, Lauino TC, Lanuuio F || 15 appellere ex
-are corr. C || 16 ex pselago A \\ 17 Vergilius] un T | hic AC \
•v-D-A-o^ A, uestris deus appulit oris (horis T, horis C)
TCV\\ 18 oppulit T I attulit Steph.-. appulit (apulit A) codd. \
apulit A II 19 nam — 20 appulit in mg. V^ || 21 sibi — nego-
tium] sibi negotiu A, negotium sibi TC, negociis^ V \ mod
C, modis T I modestia C \\ 22 labore A
42 DONATI COMMENTVM
3 1 POPVLO VT PLACERENT 'ut' ne non significat:
modo enim est coniunctio. 2 vt placerent qvas fe-
cissET fabvlas ad 'fecisset' rettulit 'fabulas', non ad
^placerent'. et est figura avkXr^^il^i^g. 3 qvas fecisset
FABVLAS bene ^fecisset', non ^scripsisset'. unde et poetae 5
a faciendo dicti sunt, aTtb tov TtoLstv. sic Vergilius (^Ecl.
III 86) ^Pollio et ipse facit noua carmina'.
4 1 vervm aliter sic Vergilius {Aen. VII 44 — 45)
^maior mihi rerum nascitur ordo, m. 0. m.' non enim hoc
elegisse se dicit, sed quasi ex ordine ipso natum sibi esse. — 10
2 iNTELLEGiT quod credimus plerumque falsum est,
quod intellegimus certum est. — ^aliter' autem contra
significat, ut (^Verg. Aen. II 428) Mis aliter uisum'.
3 VERVM ALiTER EVENiRE M. I. adco uec pracparauerat nec
intenderat quemquam laedere, ut spe falsus lacessitusque 15
hoc faciat.
5 OPERA ABVTITVR utimur fructibus rei, quae
■^amantibus saluo usu nobis subministratur, abutimur,
quando deperdimus et rem et fructum. nam usui est
2 enim W: non codd. \ ut placerent sscr. F^ | placeret C \
fecit fabulas TC, f. f. ^ 1| 4 silepsis ATC, syllepsis F,
silempsis schol. Paris. |j 5 fabvlas om. V | beneficisset A |
und§ & poet§ a faciendo dicti sunt diTJO TOY NOCO \(in
Tcoisl corr. Daniel) A, unde et {oin. V) poeta a faciendo dictus
est (oni. TC) 7ici6r\ti]? (*** TC) TCV; unde [poeta] a faciendo
dictus est Tcoiritris Sahb.; unde et poetae ccTtb tov ■koislv <^id
est^ a faciendo dicti sunt Steph. i| 7 Pollio — 8 Vergilius om.
TCV I et om. A {sscr. Daniel) \\ 9 rerum mihi F, mihi TC \
nascitur ordo] no- A \ mom- A, Mo- TC, maius opus moueo
V I hoc om. A II 10 se om. TCV \ dicitur {sscr. dicit m. 2) C \
natu A I sibi in mg. 0 || 11 <(et^ quod codd.., quod ed. pr. \
credimus] intellegimus A \ falsum ex factum corr. C || 13 diis
A V I uisum <(superis)> V || 14 m. i.] ra • F, mo • T, intelligit C \
adeo <^ut^ nec TCV || 15 quemque T \ lacessit q. A^ laces-
cit*q; C II 17 abutentur A \ fructibus TCV (schol. Paj-is.), fruc-
t///(us eras.) A, fructu schol. Vatic. || 18 tamantibus (a ma-
nentibus schol. Paris.) saluo usu] schol. Vatic. Donatus : utimur
fr. manentium rerum. cf. JBoeth. in Top. p. 301, 20 Or., Isid.
orig. V 25,29-., a mancipibus Rabbow coll. Tert. apol. 11; salua
ovaia Schoell et Babboiv \\ 19 re ^ | usu T, (i sscr.) C, usi A V
ANDRIA PROL. 3—8. 43
ager domus, abusui oleum uinum et cetera eiusmodi.
Cicero 'non debet' inquit '^ea mulier, cui uir bonorum
suorum usumfructum legauit, cellis uinariis plenis relictis
putare id ad se pertinere: usus enim, non abusus legatus
est. ea sunt inter se contraria'. hoc in Topicis (o', 17) 5
habetur.
6 61 NON Qvi ARGVMENTVM NARRET quod ucre prologi
est officium. 2 qvi pro ut. ergo non est modo pro-
n&)nen. 3 sed qvi malevoli veteris poetae primum
a natura "^maleuoli', deinde a tempore uel ab inuidia 10
^ueteris', a signo aemulationis 'poetae'.
7 7lVetus plerumque refertur ad laudem, interdum
ad uituperationem, ut hic et alibi {Eim. lY 4, 21) 'uetus
ueternosus senex'. 2 ^Veteris' pro cariosi et qaasi
rancidi posuit, atque ideo *maleuoli'. 3 Non ^crimini- 15
bus' sed * maledictis'. quid autem inter maledictum et
crimen intersit, docet Cicero in Tusculanis(?). 4 veteris
ratio inuidiae, poetae causa insectationis. 5 male-
DiCTis criminatio aduersarii. 6 veteris poetae m. r.
quia senex Luscius edebat fabulas adulescentulo tunc Te- 20
rentio. 7 Et eleganter *maleuoli' 'maledictis' ^ueteris':
commendatio poetae a persona aduersarii. 8 respon-
deat excusatio respondentis. 9 Et non ^obsistat' sed
*respondeat'.
8 81 NVNC qvam rem ^quam' qualem. 2 vitio dent 25
uituperent, culpent. 3 Vituperare est mala, uitio dare
1 ager domus ed. pr. : agendo usus codd. \ abusio ATC \
umum A, <(et)> uinum V \ huiusmodi TCV \\ 2 inquid A \ mulier
ea F, mulier ea mulier TC | ur J. || 3 usufructum ^ F || 5 est
om. T \\ 8 pro om. A \ ergo] quo T \\ 9 male noli A, maliuoli
{post ueteris) TC, {post poetae) V \ primum — 10 natura]
na
atque ideo T {cf. infra) \ a na C t maliuoli TCV uhique |j
12 plerumque — 15 maleuoli om. T || 13 alib ui A |1 14 ca-
riosi C {sscr. a carie df m. ^) C H 15 rancioli A, rancide C ||
16 sed] f {pro f.) A || 17 crimen et maledictum TCV\\ 17 tu-
sculana A \\ 20 lucius .AT \ tum V \\ 22 poetae <(ueteris
persone^ a persona C i Respondent A \\ 23 Et] ut V | absistat
A II 25 num A \\ 26 mala ed. pr.: male AC, malo T, om. V
44 DONATI COMMENTVM
etiam hona. 4 nvnc qvam rem vitio dent 'nunc animad-
uertite', non ^nunc uitio dent'. 5 Et oratorie quasi
multos facit, cum unum supra dixerit, ut Vergilius (Aen.
XII 60) Mesiste manum committere T.' 6 qvaeso pro-
positio. 7 ANiMADVERTiTE legitur et ^attendite'. unde 5
manifestum est et ^attendite' et ^aduertite' non esse ple-
num, nisi addideris ^animum'.
9 9 1 MENANDER FECiT ANDRiAM ET p. iam naiTatio est.
2 Et proprie ^fecit': scribit enim Terentius, qui uerba
adhibet tantum, facit Menander, qui etiam argumentum 10
componit. sed saepe ad laudem Terentii ^fecit' de eo
quod est transtulit.
10 10 1 VTRAMVis prima scaena Perintbiae fere isdem
uerbis quibus Andria scripta est, cetera dissimilia sunt
exceptis duobus locis, altero ad uersus XI, altero ad XX, 15
qui in utraque fabula positi sunt. 2 qvi <(vtramvis
RECTE NORiT AMBAS NOVERiT id cst: qui^ uorit unam,
norit ambas et nouerit omnem rem. 3 <^Et mire^ uno
uersu *norit . . . nouerit'. 4 vtramvis deest ^harum'.
11 11 1 NON ITA DISSIMILI SVNT AR. OrdO! ita UOU SUUt. 20
ergo *ita' subdistinguendum. 2 sed tamen discretio est
1 <[et)> etiam ed. pr. \ nvnc] non TC | r • u • d . <(animad-
uertite)> F, rem uitio T \ nunc (q add. T) aduertite non
uitio dent TCF || 2 qua T || 3 multos Steph.: multas A, multa
TCV I unum om. TC, sscr. V^ || 4 T.] teucris] V \ praepositio
{corr. m. 2) V, ppositio (est add. C) TC || 5 af aduertite V \
adtendite J. jl 6 adtendite C || 8 narratio est A, narration
TC, narrationem incipit F H 9 Et sscr. C, om. A || 10 fecit
TC II 11 sed] t A \ de J., ab F, ac TC || 13 scene T \
perinchig A \\ 15 XJ. ATC, undecim F | altero ad ATC,
.. ti _
*""'' ad uersus {sscr. m. 2) V \ XX d,- A, -XXa (uicesimu
SSC1'. et a del m. 2) C, XXOT T, XX*' F; an XXI.? || 16 po-
sitis; (= -ti sunt) A \ vtramvis — 17 qui add. W. || 17 nora A \\
18 norit] nora A, om. TCV \ et om. A \ norit C | Et mire add.
W. duce Bentleio 1| 19 uorit nouerit {ex norat corr.) C, nouerit
norit TV \ de^st C \\ 20 ab. om. A | ita sscr. C \\ 21 distin-
guendum F | discretione F
ANDRTA PROL. 8—14. 45
a superioribus. et est «vaxoAov-O-ov, non enim supra posuit
^quidem'. 3 non ita dissimili svnt ar. Hta' pro ualde.
4 Et caute: potuit enim dici ^quomodo er^o duae sunt?'
13 12 1 DissiMiLi ORATiONE [ita] ue Menandrum culpare
uideatur, hoc adiunxit, quod laudis est. 2 oratione 5
. . . AC STiLO oratio in sensu est, stilus in uerbis.
3 Oratio ad res refertur, stilus ad uerba. 4 Stilus
non est in pectore sed in prolata oratione, oratio autem
et in cogitatione est et in prolatu. 5 Orationem in
sententiis dicunt esse, stilum in uerbis, argumentum lo
in rebus. ergo et poema oratio.
13 13 1 QVAE CONVENERE IN ANDRIAM apparet UOU dc
industria sed casu esse translata ea, quae ex Perinthia
in Andriam eodem sensu isdemque uerbis perscripta fue-
rant. 2 qvae convenere in andriam unam ergo, non 15
duas transtulit. 3 qvae convenere in andriam quae
apta et comirioda fuerunt. 4 m andriam Latinam, non
Graecam.
14 14 FATETVR TRANSTVLISSE sed quare ergo se onerat
Terentius, cum possit uideri de una transtulisse? sic so- 20
luitur: quia conscius sibi est primam scaenam de Perin-
thia esse translatam, ubi senex ita cum uxore loquitur,
ut apud Terentium cum liberto. at in Andria Menandri
solus est senex.
1 ANAKGAOYOON. A, anacoliton schol Paris., *** T
CV I enim] autem TCV\\ 2 ak. W.: oratione codd. \\ 3 Posuit
A; caute posuit: potuit enim etc. Bentley \ enim sscr. C \ modo
om. T II 4 ratione C \ ita secl. Rahbow \\ 6 actilo A \ stilus 1.]
Stilos ^ II 8 in pectore Bentley: in tempore codd. | in probata
oratione A, in probatione TC, (m mg. m. 2 uel prolata ora-
tione) V \ <e>autem (7 || 9 et i.] ex A, om. T | et ^. om. T \ in
latu
probatu (-ta T) TC, in probatione {corr. m. 2) V \ in. sum-
mis r II 10 dictam TC, {in dicunt corr. m. 2) F || 11 et — ora-
tio] in poemate oratio est dett. et edd. \\ 12 in andriam] man-
driam A \\ 13 translata (l ex d corr.) C \\ 14 in Andriam] et
Andria C \ hisdemque A | fuerant ^ || 16 qvae — andriam
om. TCV I 19 sed — 20 transtulisse in mq. V^ \ sed] deest
^se' Schoell
46 DONATI COMMENTVM
15 15 1 iD iSTi viTVPERANT F. 'isti' ad reprehensionem
smnitur personae: interdum reprehensionem rei significat,
ut Vergilius (Aen. IX 94) 'quid petis istis?' 2 vitv-
PERANT uitium rei parant. 3 dispvtant immorantur,
calumniantur, argumentantur. 5
16 16 1 coNTAMiNARi *contaminare' proprie est manibus
luto plenis aliquid attingere et — 2 Contaminare con-
tingere est. — polluere. Vergilius {Aen. III 61) ^linqui
pollutum h.' 3 coNTAMiNARi "^contaminari' tangi et relin-
qui polluta manu ac per hoc uelut foedari aut maculari, lo
ut ipse ait {Eun. III 5, 4) 'ne hoc gaudium contaminet
uita aegritudine aliqua'. 4 contaminari non decere id
est: ex multis unam non decere facere.
17 17 1 FACivNTNE iNTELLEGENDO 'nc' quidam corri-
piunt et cum interrogatione pronuntiant, quidam produ- 15
cunt. quorum alii ^ne' pro nonne accipiunt, id est non,
alii ^ne' pro ualde, ut {Ad. IV 2, l) ^ne ego homo sum
infelix' et Oicero (CatU. II 3, 6) 'ne illi ueh. e'. 2 Et
hoc melius, nam statim infert 'quorum aemulari exoptat
n. p. q. i. 0. d.' 3 ne nimis, multum, plurimum. 20
18 18 1 QVI CVM hvnc accvsant naevivm plautvm
1 iD om. A I F.] factum 0, om. J.TF [j 3 Quod A \ pe-
tistis ATC II 4 re ^ I parant F, putant TC \ 5 calumpniantur
A II 6 coNTAMiNARi 01)1. T \ contaminare om. CF | -f- manibus
cum
A., manibus cum C, cum manibus TF|| 7 aliquis &'ingere A J
contaminari (-rie C) <^et^ TC || 8 est] et F, est et T(7 | Zmqui
F, linquit T |1 9 h- F, h ^, h. (b. C) post contaminabi TC \
coNT — cont — ] d • c • a • F | tangi /// (§ eras) A l 1 0 ac] hac
C I uoluit TCV II 11 ne hoc] hoc loco TC, °^hoc loco {corr.
m.'2)V \\ 12 alique A \ deTer& A \\ 13 una T | dei A \\ 14 fa-
ciunt ne non (ne in ue corr. ut uid.) C \ ne ex corr. C \\ 15 et
sficr. C\ cum] ei9 A \\ 16 pro nonne W. (Babbow): pro ne A
TC, pro non F | <^ne> id est non dett. || 17 ut n§ C \\ 18 ueh •e]
ueh. n A, ne hi C, ne h. jT, ne hoc F | Et] net in mg. C, om.
A II 19 infere A \ quorum — 20 plurimum post 47, 5 dixit TCV\\
uorum magis exoptat aemulari n. (negligentiam n. F) p. q. r.
(i. T) o. a." (d. T) TCV \\ 20 nimus A \ multum in mg. F* ||
21 accusant hunc TCV \ neuu plautum. emu uma; A
ANDRIA PROL. 15—24. 47
ENNivM A. in singulis magna efig)a6t>g auctoribus, sed ordo
non est seruatus: Ennius namque ante Plautum fuit. sed
quod est summum auctoritatis, Ennium ultimum dixit.
2 QVi CVM HVNC A. N. p. E. Tereutium, inquit, specia-
liter accusantes nesciunt se bonis omnibus maledicere, 5
quos ille imitatur. et est argumentum ab exemplo et
auctoritate.
^^ 22 1 DEHiNC VT Q. p. M. rcctc, uam "^quiesce' illi dici-
tur, qui est insolens et inquietus. 2 porro ^porro' in
futurum dixit. 3 moneo terribiliter dixit. Cicero (m 10
Verr. I 12, 36) ^moneo praedico a. d.' 4 moneo libe-
ratus culpa etiam terret alibt criminaturus aduersarios.
24 24 1 favete adeste iam ad auditores convertitur,
a quibus coepit. 2 favete quasi dicat: haec aduersarii
faciunt, uos autem, quod in uobis est, fauete, tws ergo 15
faumem facite. 3 adeste non ut absentibus dicit, quippe
qui corporibus praesto erant, sed: intenti estote. 4 fa-
vete silete. sic et pontifices dicunt 4auete linguis, fauete
uerbis', unde Vergilius (^Aen. V 71) 'ore fauete omnes' etc.
5 ADESTE animis scilicet: auxilium praebete, ut ad- 20
esse aduocatus dicitur reo. 6 aeqvo animo ab honesto;
ET rem cognoscite a iusto.
1 <^ety ennium F, enmuii T \ a.] accusant TCV | singu-
lariter tC \ enfalsis A, emphasis TCV\\ 2 seniat^' A \\ 3 sum-
mum {corr. m. 3) V \ en mn A \ diix; A, dicit V \\ 4 a.] ac-
TC, accusant V\ p. (pl.F) ne- tCV \ inquid A \ specia-
liter oin. V \\ 8 qpm- TC, quiescant pm- F | rete (rectis
T) non TC \ quiescere ille TCV \\ 9 quietus (non in mg.
add. m. 2) C, quietus (in m. 2) V 1| 10 dicitur C V \ moneo]
monat A \\ 11 a. d. moneo] admoneo TCV, moneo (ad sscr.
Daniel) ^ || 12 terret] tm V \ alibi <^etiam> A, om. LP; del.
Schopen | criminaturus V (ed. pr.), -ros rell. \ aduersario T |j
13 Fauuete A i| 14 eoepit; fauete A, fauete cepit TCV | qd-
V 11 15 quod om. T \ ergo] autem J. |1 16 facite ex fact^
corr. A \ <^At>adeste CV \ non om. A H 17 erant] essent aF
erant C \ estoto C j] 18 sic et] sicut V \ pontifices ex -fex
corr. C 11 19 unde om. V \ et cetera A TC, om. V \\ 20 silicet
C H 21 reo//// C
48 DONATI COMMENTVM
23 23 MALEFACTA NE NOSCANT svA melius quam si dixis-
set ^audiant'.
24 24 7 coGNOSciTE pro <(* * * *^ 8 cognoscite sic
dixit ^cognoscite, ut pernoscatis', quemadmodum in Hecyra
(^proL II 1 — /2) ^orator ad uos uenio ornatu prologi: sinite 5
exorator sim.'
25 25 1 VT PERNOSCATis ab utili. 2 reliqvvm sunt
qui ^reliquorum' accipiunt, ut sit sensus: de hac fabula
sumite specimen, ut sciatis, an ceterae uobis spectandae
sint. nam postmodum dicit in alio prologo {Hec. prol. I 8) lo
'alias cognostis eius: quaeso hanc noscite'. 3 reliqvvm
quasi diceret ^postremum', — est ergo quasi aduerhium, —
id est t6 Xomov. 4 reliqvvm siue hoc reliquum dicit
siue Veliquum' pro reliquorum, geminata v scribitur.
26 26 1 POSTHAC <QVAS^ FACIET SCribct. 2 DE INTEGRO 15
utrum denuo an ex integris Graecis?
27 27 1 SPECTANDAE AN E. s. V. p. GvklrnitlJLg , ut supra
(v. 3): ad uerbum enim 'faciet' declinauit, non ad ^spec-
tandae sint'. 2 spectandae proprie ut fabulae: pro-
bandae. 3 exigendae s^co agendae. 20
1 dixisset ex -ent corr. C || 2 audiant ex -unt corr. C, -ent
T II 3 pro W. : per (-cognoscite) codd. \ iudicate suppl. Babhow 1
cognoscite F || 4 hicyra A, echira CV^b ad nos uenio his A \
ornatu (cum m. 2) F, ornato T \ prolagi sinite C, prologis
mite A || 6 siem F, sciem C 1| 7 pnoscatis A || 8 qui <^pro)> F j
requorum -1 1| 9 specie A 10 postmodo du A \ dicit in W. : de in
A, deinde TCV \ aliquo A \\ 11 cognoscatas A, cognoscetis F,
cognoscitis T, (ex -etis corr. m. 2) C \ hanc] bene TCV \ cogno-
scite ATV, {ex agn- corr.) C \\ 12 qd- V \ esi post aduerbium
F, om. TC \ quasi] quaeso TCV \ id est] ut. J. 1| 13 to am
non A, * * * * TOF (ro loiitov ed. pr.) \ reliqwm — hoc om.
A II 14 -u- F, -v- C, -ut A, in- T \\ 15 Post hgc A \ scribit
TC I interog^ C \\ 16 an om. V \ ex] nocebit A\\ 17 ES.V-P]
• eisv-p- TC, exigendae F 1 CY^^Ae^MTnC- A, Silepsis
TC, syllepsis F | supra in mg. C^ \\ 18 aduerbium (i del.) CV\
ad] ab T II 19 sint] sin§; J., om. T | spectandae om. T \ pro-
blande C \\ 20 ^|to agendae W. coll. Porph. ad Hor. c. IV 15, 18:
exagendae ATC, (ex in extra corr. m. 2) <(explodendae> F
ANDRIA PROL. 23-27. — I 1, 1. 49
1.
^8 1 1 vos iSTAEC iNTRO AVFERTE ABiTE in hac scaena
haec uirtus est, ut <^in^ argumenti narratione actio scae-
nica uideatur, ut sine fastidio longus sermo sit ac senilis
oratio. 2 vos istaec i. a. a. haec scaena pro argu-
menti narratione proponitur, in qua fundamenta fabulae 5
iaciuntur, ut uirtute poetae, sine officio prologi uel ^e&v
ciTtb (Jir}%c(VT]g , et periocham comoediae populus teneat et
agi res magis quam narrari uideantur. 3 vos istaec
I. A, A molliter retenturus et separaturus Sosiam imperat,
ut maneat. addit etiam causam illis abeundi dicendo lo
'istaec auferte' ne, suspicionem iniciat Sosiam communi-
candi secreti gi-atia remansisse. — 4: Et bene "auferte^ :
auferimus enim ea, quae cum fastidio cernimus, ferimus
ea, quae cum Jionore tractamus. — deinde quasi respi-
cientes increpat dicendo ^abite'. 5 abite concitatius i5
legendum est, quia respectantes properat et discernit
a Sosia. 6 <^sosia^ Sosiae persona protatica est, non
enim usque ad finem perseuerat^ ut est Daui in Phormione,
in Hecyra Philotidis et Sjrae.
1 in om. AV^, sscr. V^ \\ 2 est om.TC, (in lac. 20 litt.) A \ in
add. W. I narratione {ex an ratione corr. C) codd. ; narratio esse
Klotz II 4 ista h§c A || 6 iacuuntur A \ YEL 00CON ^nOMHX^-
NeH • A, uel **** TV, **g**(7||7 periocam A, perlthiam
TO, -^eritiam V \ teneat sscr. C \ et in ras. F^ || 8 agi res] ignes
A, res agi in ras. V^ \ uideatur {corr. m. 2) C \ Vos si ista hgc
u4 II 9 I.] intro C \ Mollitur A \ separaturus W.-. speraturus
AT., speratus C, experturus in ras. V^ {= dett.) \\ 10 addidit
AV\\ 11 ista h§c A, ista <(et intro^ V \ auferto A \\ 13 enim
om. V I ea {ex eam corr.) C \ cernuntur -4 || 15 abite] abire A \
ABiTE om. TC I concitati^ ^ II 16 quia <^et^ C \ properat (-ant
V) et (ex A) codd.; properanter Steph. | a] o F |1 17 sosia add.
W. I Sosiae] Sisic A \ personaj (a ex e corr) A, persone TC \
TTPOTd^TIK6ke- A, prostatica est F, om. TC \ non — finem in
ras. V^ II 18 Daui in ras. F^ || 19 echira CF, echirra T \ filo-
tidis (fel- T) AT, Philoditis C
Donati comm. rec. "Wessner. 4
np(
I^K ras.
^^B tidis
50 DONATI COMMENTVM
29 2 1 ADESDVM ^ades' imperatiuum est, ^dum' nctQ-
iXaov. est enim productio. 2 pavcis deest ^coUoqui'
aut ^uerbis'. et est figura CvXXTKi^^Lg. 3 adesdvm naQ-
sXkov, ut (And. I 2, 13) 'ehodum ad me'. 4 dictvm
PVTA ad lioc respondet, ut agi res uideantur, quemad- 5
modum supra {ad v. l) dixitnus.
30 3 1 cvRENTVR RECTB diligeuter coquantur. curatio
proprie medicorum est, cura reliquorum. sed coquina me-
dicinae adulatrix est. 2 haec dsLKXLK&g. 3 nempe vt
CVRENTVR deest ^uis', ut sit: nempe uis. 4 immo 10
alivd bene avr id"r}%sv to5 *^nempe' t6 *immo'. et deest
'uolo'. 5 QVID EST QVOD TIBI MEA ARS EFFIC. arS CCTtb
xfjg aQStfjg dicta est per cvyKOTtrjv. aqszri autem uirtus
est. uirtutis uero quattuor generales sunt species: pru-
dentia iustitia patientia fortitudo. sed prudentia in multis 15
rebus descendit.
31 4 EFFiCERE facere est in opere esse, efficere autem
perfectionem desiderat.
1 ades om. J., sscr. C \ est V^ q^ ATC \ parelcon A, pare-
lon (c m.3) V, parelecon C, parelcton T || 2 productio] in mg.
adiectio syllabica add. F^ (= dett) \ deest sscr. F^, def J.,
deesse T | colloquio A^ loqui {corr. m. 2) F || 3 syllempsis
J., silempsis F, silepsis TC; hlsiipLg Steph. \ parelcon A, pare-
lecon C, parelcton T, <^est)> parelcon <^est enim productio^
F {cf. supra) \\ 4 heodum A, eodum TC \\ 5 Ad hac A \ quem
ad modum] ut F 1| 8 reliqueT; A \\ 9 adulatrix AV^, adula-
tria (adil- C) TC, famulatrix F^ (deU.)-, adiutrixF sed cf Plat.
Gorg. 465 B \ haec] beo A \ dicticos ATV, bitticos C \\ 10 ymo
C, ammo .4 j| 11 avxiQ-ri%sv — immo] ante 6HReNTLeNe p&o
immo A, ante * * * peto F, ***** immo (ymo C) TC || 12 qvid
est] quide A, Quid- {sic) V \ quid F | tibi post ars T \ effic A,
ef C, eff. T, efficit F | .^nOYT • HC^LeTH A, aTtb ryg icQstfi?
Vatic. 1673, ***** TCF |1 13 dicte sunt TC \ cyNKONN; A,
sincopam TCV \ tsP^TH J., *** TC, ares F | autem in ras.
fortitudo
F^ au J. 11 14 uero in ras. V^ \ species sunt F || 15 patientia
fortitudo (!) F || 17 est] et F 1 operem F | afficere T H 18 de-
siderat in ras. F*, in mg. C^
ANDRIA I 1, 2—8. 51
32 5 NiHiL ISTAC OPvs EST A. mire ait: arte non opus
est, sed opus est artibus.
33 6 1 SED HIS QVAS SEMPER IN TE INTELLEXI SITAS
ipse hic signatissime ostendit multas uariasque artes esse,
id est aQSxag^ quae uirtutes intelleguntur. 2 sed his 5
^svyfia a superiore, quod subauditur ^artibus'. 3 sitas
constitutas, positas.
34 7 1 FiDE ET tacitvrnitate fides est commendatorum
fida exsecutio uel obseruantia, taciturnitas uero ob-
seruantiae genus, in silentio constituta et in celando se- 10
creta. quaerit autem taciturnitatem, ne prodat Pampbilo
secretum, quod ei commendaturus est. 2 fide ad com-
plenda, tacitvrnitate ad celanda mandata. 3 exspecto
QviD velis 'exspecto' desidero, ut Vergilius {Aen. II 283)
'exspectate uenis'. 4 qvid velis deest ^scire', nam si 15
dixisset ^quod uelis', nihil desideraret.
35 81 EGO POSTQVAM TE E. A. p. commeudatio per-
sonae quam serui, ne contra filium leui seruo aliquid
committi indecore uideatur. 2 ego postqvam te e.
A. p. tale est (Sall. lug. 10, 1) ^paruum ego te, lugur- 20
tba'. 3 EGO postqvam te e. a. p. non ^emi a paruulo',
1 Nicbil J., Nihil in mg. C^ \ a.] arte TC \ non] ee {del
et ne sscr) C, ne T|| 2 est 1. om. T \ sed opef artibus T, sed
opus e artibus in mg. C*, artibus AVC^ l 3 in te in ras. V^ \
siTAs om. TC II 4 ostendit signatissime (-mas T) TG \ signa-
tissime V \ atque uarias V \ 5 id^ d^PH -T^C ^, -i- ***
C, i • a • p • * * * (quas sscr. m. 2) F, om. T \ uirtutes (in te sscr.
m. 2) F, uirtutes inte (uite C) TC\\ 6 ZeVM^ A, zeuma TCV\
scitas C II 10 silendo Klotz || 11 quaerit in -et corr. C \ pro-
dat ex probat corr. C, pandat V\ pamfilo A, Phamphilo 0 ||
12 commendatur est A \ fidem codd. \ complenda TG \ 13 taci-
tumitatem TGV\ ad in ras. V^ \ Exspecto quod uelis <^est)>
A II 14 t^esidero F, ^•i^) desidero TG \ ut om. TCV\\ 15 expec-
a
tate {corr. m. 2) V \ de-ee^ A \ si om. J. H 16 quid codd. \
nichil A \ desiderat T; desideraretur.? || 17 c^a^p^ T, e • C\
personae sc. Simonis \\ 18 quam {sscr. m. 2) V \ seruo (0
ex i corr.) A \\ 19 indecore D {ed. pr.): inde decore A^ in de-
decore TCF || 20 iugurta CF 1| 21 te] t^ J. | te — ?• om. TC \
enim (emi sscr. m. ^) F, •N- (= enim) C \ paruo TC, om. A
4*
52 DONATI COMMENTVM
sed 'a paruulo, ut clemens tibi fuerit seruitus, scis', hoc
est ^a paruulo scis'. 4 vt semper tibi continuationem
significat ^semper'.
36 9 1 ivsTA ET CLEMENS F. s. ita dixit ^usta', ut
alibi [Ad. 1 1, 26 — 27) ^non necesse habeo omnia pro meo 5
iure agere'. quid enim non iustum domino in seruum?
2 ivsTA ET CLEMENS "^ i u s t a ' iu qua nihil iniquum
iubetur, ^clemens' in qua etiam de iusto multum re-
mittitur. 3 apvd me ivsta et clemens moderata, aequa,
leuis, cui contrarium Vergilius ait {Geo. I 164) ^et iniquo lo
p. r.' et (Geo. III 347) ^iniquo sub fasce u. c. c' nam
qui ^iustam' debitam nunc dici putant, nihil afferunt
ad iuuandam sententiam. 4 ivsta et c. f. s. liber-
tatem imputaturus clementem intulit seruitutem. 5 ser-
vitvs mire seruitutem pro dominatu posuit. sic Sallustius 15
(Hist. I fr. 11 31.) Mein seruili imperio patres p. e.'
37 10 1 scis FECi ex servo vt esses l. m. dulcem
libertatem fecit operatione et tractatione uerborum di-
cendo: ex seruo libertum; non enim tantam haberet gra-
tiam, si dixisset ^feci libertus ut esses'. 2 Sed ^ex 20
seruo ut esses libertus' ac si quis dicat *^feci ut esses
1 sed a om. A | clemens in ras. V^ | fuerit C, fuerit tibi
T I scis ex sis corr. C \\ 2 tibi semper C \ tibi <(fuerit ser-
uitus)> V \\ 3 significet A \\ 4 iusta ex iuncta corr. C \ f. s. om.
TC I iusta om. C \\ 6 regere A \ non iustam 0, -iustum A, in-
iustum V I in seruum in ras. V^ \\ 7 nichil A \\ 8 iuhetur V \
qua A II 9 aequa leuis W.: aequalitas ATCV; aequa talis
Babhow \\ 11 p. r.] u- ff- V, om. A \ et iniquo TCV, om. A;
c c
iniusto vel inuito Verg. \ falce T I u • cc • A, uiam t • t • F ||
12 debitam <me> nunc F, nunc debitam TC \ putant dici TC \
nichil A, in his F | offerunt T || 13 iuuandum T | c. f. s.] cle-
mens fuerit seruitus V || 14 <^et)> seruitus V || 15 dominatu F,
dominabatur A, dominatu (tu m ras.; in mg. al' dominabatur)
C 11 16 dein] idem F | seruuli A T \ miserio A \ p • e • (= ple-
bem exercere Augustin.) A^ c- C (T?), quia -i- F |] 17 Scis •
A I FEci] Fed A \ l. m.] libertus TC H 18 operatione] cf. Bhet
lat. min. 553, 8 et 558, 20 H. \ <no> uerborum 0 || 19 non
om. TC I <8i> haberet C \\ 20 si dixisset sscr. V^ \ sed ATC,
quam dicat feci
si (^sscr. m. 2) V^ 21 ac si quis <sic> F, Ac sic- A
ANDRIA I 1, 8-12. 53
sanus', non tantam haberet gratiam, quam si dicat ^feci
ut ex aegro sanus esses.' 3 JEt mihi £(i(paai,v habet: quod
mihi libertus factus sis, non filio. 4 Aut ideo ^mihi' ad-
ditum, quia libertus ad aliquid dicitur. 5 mihi bene
'mihi', ne pertimesceret filium, cui nec liberti munus debe- 5
bat. 6 Ex SERVO mire addidit ^ex seruo', ut uim beneficii
ostenderet. 7 scis feci ex servo vt esses libertvs
MiHi hinc Vergilius (Aen. XII 142 — 43) ^nympha decus
f. a. c. n. s. u. t. c. u. q. L.' <(etc.^
38 11 1 <(liberaliter> bene, quia omne bonum libero lo
aptum est, malum seruo. idem alibi {Ad. IV 5, 28 — 30)
'factum est a uobis duriter inmisericorditerque et, si est,
pater, dicendum magis aperte, inliberaliter'. 2 Et bene
admonuit, cur dederit beneficium, eadem et nunc officia
quaesiturus. non enim dixit ^artificiose', quia supra {y. 5) i5
ait ^nihil istac opus est arte'. 3 qvod serviebas bene
imperfecto tempore, non perfecto, ut ostendat potuisse
eimi etiam atque etiam seruire. quale est illud Vergi-
lianum {Aen. VI 113 — 14) 'atque omnis p. m. c. f. i.',
ut ostendat eum, quamuis inualidus esset, tamen adhuc 20
potuisse laborem exitiumque ferre.
39 12 1 svMMVM pretivm libertatem dicit. 2 peksolvi
1 tantum A \ <(si)> {del. C) haberet TC \ quantam C || 2 ex
(ei C) egro feci ut esses sanus TC \ mihi in ras. V^ | enfasim
A, emphasim TC, in ras. V^ \ habes ATC \ quodj que C \\
3 factus om. TC \ scis T \ aditum mihi TG \\ 4 aliquod V \
ret
bene mihi om. T 1| 5 pertimescente {corr. m. 2) V \nQ V \ de-
beat TCV |1 6 ex om. J. | ut ei beneficium V 1 7 scis A \
Ex] et ^ II 8 hic ^ | nim fa JL, Nimpha C |1 9 f. — L. om. TC \
f. om. V \ c • n •] t • u • F I c-] 0 J.F II 10 liberaliteb add.
Steph. 11 11 alib; A., nobis V \\ 12 inmiseric-] an miseric- A,
in
misenc- C \\ 13 pater om. V | aperte in mg. C \\ 14 nunc sscr.
C\ officii ca quaesturus V \\ 15 qui A, qui* {secr. m. 2) V \\
16 nichil A \ istac C H 18 atque in ras. V^ \ Vir."'^™ C \\ W aiqiie
V I omnes {j^m. 2) V \ p^] q; A, c[- V\ cii- T, c-t^i. AC,
et-L F|| 20 et {fn-o eet) TC \ adhuic Fjl 21 labore ATG \ ex-
ercitiumque ferre V \\ 22 summum sscr. C \ libertatem his G
54 DONATI COMMENTVM
TiBi quia ^pretium' dixerat, ^persolui' dixit proprie.
3 PERSOLVi TiBi modeste pretium redditum dixit, non
beneficiis praerogatum.
40 13 1 IN MEMORiA HABEO hoc est: uon sum in-
gratus. 2 havd m. f. uetuste: non me paenitet. nam 5
si quid paeniteret, infectum uelle dicebant. 3 Legitur
^muto'. 4 An secundum ius, quod aduersum libertos
ingratos est, ut in seruitutem reuocentur? Sed hoc non
conuenit senem dicere. 5 in memoria habeo plus dixit
^in memoria habeo', quam si dixisset 'scio'. nam quae lo
scimus, possumus obliuisci, quae uero memoriae man-
damus, numquam amittimus. 6 havd m. f. legitur et
'multo', hoc est damno, reprebendo. quod si est, sic in-
tellegeretur, non ^nollem factum': nemo enim potest factum
infectum reddere. 7 Sed aduerbialiter dixit, ut dicimus i5
(Ad. II 1, 11) 'noUem factum', {Ad. V 1, 13) 'noUem hu[n]c
exitum'. 8 Ergo ^haud muto factum' non me paenitet
facti.
41 14 1 SI TIBI QVID FECI AVT FACIO QVOD PLACEAT
siMO et fecisse se et adhuc facere ostendit, quamuis manu 20
emissus sit. 2 gavdeo si tibi q. f. a. f. q. p. felici-
tatis est, ut ea, quae facienda, grata sint. 3 si tibi
QviD pro aliquid.
2 re ditum C |1 3 praerogatum ex prorog- corr. C H 4 habe
A II 5 haud (d ex t corr) A \ m. f.] muto-fj TC | uenuste F ||
7 ingratos libertos C \ liberto T || 8 reducentur V j hoc post
dicere TC || 9 memoria J-jT |I 10 memoria T || 11 commen-
damus TC \\ 12 admittimus AT \ muto f. C \\ 13 est sscr. C \
dampno ATC \ quod — intellegeretur] et sic est {om. C) intel-
ligeret TG l 14 non uellem F || 15 redolore A \ aduerbialiter
mirabi
(bi ex corr.) C, aduerbialiter {corr. m. 2) V \^ 17 haud (d ex t
corr) multo -4. || 18 factum {corr. m. 2) F || 19 <gaudeo> si V j
FECi — placeat] f-a*-fqd-pl. C, aut fqp- T 1| 20 Sime
A 1 se om. T \ lamamississet {in mg. manumisisset = T) 0 H
21 Gaude A \ tib; A \ -e. q,. p.] feci qp- F, q- J., fp- C, p-
T I felicitas T \\ 22 m quae F, et que (que sscr. C) ATC\
^'^''^ grata sint {corr. m. 2) F, sint (sunt T) grata (gra C) TC
ANDRIA I 1, 12—18. 55
42 15 1 ET iD GRATVM FVissE A. T. id Gst apud te,
penes te. 2 adversvm te sine dubio praepositio est:
^aduersus' et participium potest esse ab eo quod est ad-
uerto. sic alibi {v. 37). 3 Ergo ^aduersum te' dixit
pro apud te. 5
44 17 1 QVASi EXPROBRATio EST ^exprobratio' est com-
memoratio beneficii cum enumeratione factorum. 2 qvasi
EXPROBRATio EST iMMEMORis cito osteudit sc iu mc-
moria habere. 3 Sunt qui ad beneficium referant im-
memor, ut {Verg. Aen. I 4) 'memorem lunonis ob i.'. lo
quod <^si)> est, hoc immemor est beneficiimi, cuius nemo
meminerit.
45 18 1 QviN TV VNO VERBO Dic ^uuo ucrbo' uno «Itrofiate,
una sententia, nam a^Lco(icc sententia est uel enuntiatio uno
uerbo nexam continens et perfectam intellegentiam; (x^tcofia i5
enim constat ex nomine et uerbo. 2 Sed hic quid est a^L(o-
1 FvissE — id est] fuisset-ati; A, fuisse ad- (ad m. 2)
t- F, fuisse r, f. C II 2 poeneste A, om. T \ est om. AV\\
3 esse in ras. F* || 4 sic W. (sicut Lindenhr.): sed codd. j
erga F | te dett., om. ATCV \ dicit A || 6 exprobatio
C^T \ est] est et F | est commemoratio his A || 7 qvasi]
si {del. et quasi sscr.) C \ exprobatio TC \\ 8 est inmemoris]
~ id ->- inmebris A, e-i- hnficii F, om. TG | cito] recte T(7,
in ras. F' || 9 immemor deU. {ed. pi\): immemorem ATCV\\
10 <^ut sit sensus istec commemoratio q-ex-e-i-b-i- cuius
nemo meminerit (in mg. m. 2)y ut memorem F, om. TC \
obij- A, o-b- TC, o-i- F | quod si est W.: quod est F,
qe- rC, Est A \ hoc] homo A \ immemor est W.: im-
memore (-rie A) codd. \ beneficio T \\ 12 meminit TC, me-
minerit (-rat sscr. m. 2) V \\ 13 Quintu A \ dic] hic TC \
<\EIOM^Te A, a|KBftar£ Vatic. 1673, **** TC, dic * * * F;
cc^LoanatL M\ ed. pr. At cf. 'Studi itaU III 352 || 14 Na^HICOM^
A^ nam auioma (corr. in auxoma) 0, nam auziono T, ****
nam F | uel] aut TC \ nuntiatio codd.., corr. ed. pr. \\ 15 uerbo
in ras. F*, uerbo4 A \ nexam in ras. F*, noxam ATC | et
perf- ed. pr.: inperf- codd. || 16 ^SICOM^ A, Auroma C, auzioma
T, a///io • aaa F | constat om. A | hic quod est T, hic qd • in
ras. A, hic quidem C, dic quid est V | d^HICOMdk- A, auroma
C, auzioma T, ///////////// F
56 DONATI COMMENTVM
lia? hoc est ^has bene ut adsimules nuptias' (v. 141). ergo
omnis uirtus adsimulatio est. 3 qvin tv vno verbo
Dic una sententia, ut in Adelphis {V 8, 29 — 31) '"non
meum illud uerbum facio, quod tu, Micio, bene et sa-
pienter dixti dudum; uitium commune omnium, quod 5
nimium ad rem in senecta a. s.' nam male intellegit, qui
putat ^assimules' uerbum significari.
46 19 ITA FACiAM hoc esti uno uerbo dicam. et quod
uerbum promisit? <^illud)>, ubi dicit {v. 141) ^nunc tuum
est officium, h. b. u. a. n.' iq
47 20 ' QVAS CREDIS ESSE HAS N. S. V. N. Gvllri^^^l^ig.
48 21 cvR siMVLAS iGiTVR Vergilius (Ed. 1 36) ^et quae
tanta f. R. t. c. u.?'
49 22 1 EO PACTO ^pacto' modo, quoniam antecedit
pactum, sequitur modus. ergo ab eo quod sequitur id i5
quod praecedit dixit. 2 et gnati vitam et c. m. c.
istae diuisiones sunt: ^gnati uitam', quoniam dicturus est
(v. 24) ^nam is postquam excessit ex ephebis, Sosia'; 'con-
1 hoc et F I ut sscr. V" \ assimiles TC \\ 2 assimilatio
C 11 3 non] hic V \\ 4 meum] in eum A, enim TCV \ uerbo
<(est^ A I tu Micio] tamicio J., tu (tu V) initio TCV\\ 5 dixisti
V, dixit jTC, iuxta A \ mtium F, initium A, uicina e C | om-
nium <(est)> F | qx, T |j 6 nimium — a-s-] narras TC | inteilegit
TC, sscr. V\ om. A \\ 7 assimiles TC \ significare TC V\\ 8 <id)
est hoc T I et <(tenet^ Schoell; idem 9 uerbum secl. || 9 permisit
T, -promittit F; promit Bentley \ illud add. Rabhow J dicit F ||
10 h. — n.] has bene ut assimiles nuptias TC || 11 Quis A \ esse
om. TC I N. s.] non sunt C, non esse T \ v. n.] uere nuptie T \
„ uit
CYAeMYIC- A, silempsis F, silepsis TC\\ 12 similis A \\ 13 f.
omam , ibi ausa idendi , ^s tt- ,. • ■ ^ . i • i t
r. t. c. u. (corr. m. 2) F, fuit ro t. c. uidendi
C II 14 quonmm F, quo A\ antecedis 0 H 15 modus {in mg.
t
m. 2) sequimur {corr. m. 2) V \ sequitur id quod om. V ||
16 praecepit AV^ {corr. F^ | dixit {corr. m. 2) V | vitam] u-
TV \ c. M. c.] m-c- C, c-m- jP || 18 nam is — 57, 1 dicturus
est om. C {non om. T) \ is] his A \ ephebis Sosia] ephoe-
-■ ^A
ANDRIA I 1, 18-25. 57
silium meum', quia dicturus est (v. 130) *et nunc id
operam do'; ^et quid facere in hac re te uelim', quia
dicturus est (v. 141) ^nunc tuum est officium h. b. u. a.
nuptias'. 3 et gnati vitam et c. m. c. tripertita dis-
tributio. 4 et gnati vitam uitam filii in duas partes 5
diuidit in narratione: in ante actam bonam et prae-
sentem malam. et incipit mala ab ^interea mulier quae-
dam' (v. 42). et bonae uitae narratio ad eam rem ualet,
ut ostendat, quam iustus dolor patri sit spe decepto.
61 24 1 nam is postqvam excessit necessario positum lo
"^is' pronomen, kvatpoqa ad illud ^gnati uitam'; nam si
non posuisset hoc pronomen, Sosia erat intellegendus.
2 NAM is POSTQVAM ExcESSiT Ex EPHEBis argumeuta per
coniecturam. 3 nam is postqvam excessit ex ephebis
ephebia prima aetas adulescentiae est, adulescentia 15
est extrema pueritia. 4 excessit ex ephebis cum suf-
ficeret unum '^ex'.
62 25 1 liberivs Uiberius' non est comparatiuus gra-
dus: non enim libere ante uiuere potuit, '^dum aetas
1 quia] quoniam T \ nunc id J. , id nunc F 1| 2 operando
J.T I et quid — 4 nuptias om. TC \ in hac re facere V \ re te]
recte A 1| 3 ducturus A\ b-h- ut as-n- V || 4 vitam] u- Tj
c. M. c.] c • m • et q • F I tibi partim T || 5 uitam om. T H 6 di-
uisit TC I in] et T \ narratione in Steph.: narrationem TCV.,
-ne A I actam Steph. {cf. Hec. III 5, 20; 21)-. factam (-ta A)
codd. II 7 incipit malam F || 8 bonae uitae] bene acte TC \
eandem rem F 1| 9 et T | dolor] dolear T, dolet C \ spe F H
10 his C I excessit] ephebis discessit C, ex ephebis e. T ||
11 as prGnomine A \ anaphora TC, an* * * {sscr. m. 2) F, ana-
fxra A II 12 intelligend u s F, intellegitur; A \\ 13 nam — 14 con-
iecturam om. A \ nam om. V \ excessit] exce • TC \\ 14 nam
is — ephebis] <^nam is pamphilus post excessit ex ephebis
gnati uita ex ephebis (hi mg. m. 2)y ex ephebis F, nam et
pamphilus nam is (nam is om. T) postquam exce. gnati uitam
ex ephebis TC, nam is postquam excessitu ex efoebis; A ||
15 Efoebia A., ephebeia T \ primo A 1| 16 est] in sscr. C* |
pueritia <e> C | efoebis A \ perficeret A \\ 11 ex] et AV,
om. TC II 18 comparatiuum (om. gradus) T || 19 ante {sscr.
C) libere TC
58 DONATI COMMENTVM
metus magister prohibebant. ' (v. 27) ergo deest ^aliquanto',
ut sit: aliquanto liberius. 2 liberivs vivendi deest ^ei'.
53 26 Qvi sciRE POSSES AVT iNGENivM <^N.^ scimus quod
certum est, noscimus quae adhuc incerta desideramus.
idem alibi {Hec. IV 1, 57) ^forma in tenebris n. n. q. e.' 5
54 27 1 DVM AETAS METVS MAGISTER PROHIBEBANT quidam
iungunt ^metus magister' '''is quoque"*": potest enim intel-
legi, tamquam si diceret: quid est metus? magister.
2 MAGiSTER paedagogus. 3 ita est intercidit poeta,
ne solus Simo loqueretur. ceterum non erat respondendi lo
locus necessarius.
55 28 1 QVOD pleriqve o. f. a, haec adiectio dicitur in
primo posita loco, — adiectiones uero aut in prima parte
orationis aut in ultima adiciuntur. Jiic ergo ^plerique' ex
dbundanti positum est, ^omnes^ uero necessario additum est — is
ut alibi {JEun. 12, o) ^iam calesces plus satis'; in ultimo,
sicut {Eun. 1 2, 46; Heaut. II 3, 16) ^interea loci' id est in-
terim. 2 Attendenda etiam locutio 'quod plerique o. f. a.'
aut enim ^quod' in ^quae' uertendum est, ut sit: quae pleri-
que omnes faciunt adulescentuli , aut "^quod' ad singulare 20
1 prohibebat^ A , -bebat C, -beat T \\ 2 ut] ac C | deest ei]
de eet JL, dic ei TC\\ 3 Quis cre A \ possis C \ ingentium A \\
4 nescimus J., nescimus et rescimus V \ quae ex quod corr. 0,
quid T II 5 forma ^ | n. n.] s • n • (m • J[) codd. | e •] c • C |1 6 pro-
hibebat A | quidam — 8 magister om. TO |i 7 iniungunt V \
is (id V) quoque A V; is quoque ^^TcaLSaycoyst'} Schoell, syno-
nyme JRdbhow \ enim] ea ^ || 8 tam quasi A || 9 magister]
magis A V \ intercidit (ci ex ce corr. C) TC, incipit interiit A,
inquit intercidit; an incidit.^ | <(et^ poeti ^ jj 11 <^certus)> locus
(necessarius om.) TC \\ 12 pleruque A \\ 13 uero] n A \\ 14 ora-
tionis] orat pmus A \ plerique] pleno J. || 15 habundanti A V j
additum
est] & A, om. V | omis A \ uero] ergo C \\ 16 positum C \\ 16 ut
W.: et codd. I calescet A^ {corr. m. 2) V \ plus — ultimo om.
Tjl 17 id est interim W.: interibi TCV, interius i- ^ || 18 at-
tendenda om. C^ in lac, suppl. m. 2 {non om. T) \ etiam] est
V I plerique] plere -P- A \ a- om. ^F || 19 in quae] inique
A II 20 omnes f^a- C \ fragulare A (singula adscr. Daniel), sin-
gularem V
ANDRIA I 1, 25—29. 59
eorum studiorum adiungendum erit: equos alere, canes ad
uenandum; aut erit certe figurata locutio, ut est illud
(Eun. prol. 1 — 3) ^si quisquam est, qui placere studeat
bonis quam plurimis et minime multos laedere, in his
p. h. n. p. s.' et alibi {Ad. IV 4, 26) 'aperite a. a. o.' 5
3 PLERiQVE OMNES F- aqiuCc^og cst. — nam errat, qui
^plerique^ TtaQskKov intellegit aut qui suhdistinguit ^pleri-
que' et sic infert ^om/nes'. hoc enim pro u/na parte oratimis
dixerunt ueteres eodem modo, qu^ Graeci ^Ttd^TtoXXa^ et
Latini ^plus satis' (Eu/n. I 2, 5). — Naeuius in bello pu- lo
nico (lihr. inc. fr. 14 M.) '^plerique omnes subiguntur sub
unum iudicium'. 4 Figurate Terentius: TtaQeXKOv rc5
ccQiaiafim. 5 QVOD plertqve omnes <(f.^ 'quod faciunt'
pro ^quae faciunt', id est: quae faciunt plerique adu-
lescentuli, horum ille nihil egregie p. c. s. est ergo figU' i5
ratum, quod rectum esset, si diceret: quae plerique omnes
faciunt adulescentuli , horum ille nihil praeter cetera stu-
debat. 6 advlescentvli bene diminutiue, ut propter
aetatem facile ignoscat.
56 29 1 ADivNGANT alligeut, aptent, accommodent. 20
1 eonim] et C \ adere A \ canes <^nutrire)> V \ c • ad • u •
T II 2 erit om. ^ F | ut eet F |1 3 student A \\ 4 plurims C j
minime] numeris A \ multos] malos C, om. A \ laedere] •!• J.,
om. TC I his] h- F || 5 h- om. V \ a^a^] a-et T\ 0.] et V \\
6 OMNES F- om. TC \ •^•P-Xd.lCMOC 6- J., archaismos est T
CV I erat A, errant TC, (in ras. m. 2) V \\ 7 tcccq^X^ov Steph.:
prologum A TC, apologum V | intelligunt TC, intellegMni V \
subdistinguM* V (T?), om. in lac. O^ subiungunt C^ || 8 sic]
nc A I inferunt F, fert T \ crationis A \\ 9 dixere (disc- T)
TC I quo TF. : quod codd. | panpoUa A., pompalla TC, pau-
pella F, noiiTtaXXu Vatic. 1673 \\ 10 Naeuius] Nec unus A \
punito j. II 11 plerumque omne A \ subigunt C, subsignant
F I sub] ad TC || 12 unum A, suum TCV-, uanum L. Mueller \
figurat A \ terentium codd., corr. Calph. \ TT^PeXCON TCO
^PXdilCMOi) A, TcaQ^x^v ro5 ccQxaLay,cb M*, ***** TCV \\
14 pro] F- A \ quae] se T | id est] ut ^ F || 15 illo nichil
A, nihil ille F | s^ in ras. F", stu^ C \ est] esset A, esset Fl|
16 iectum A \ omnes] horum J., omnes quod T, {in marg. al
qd') C II 17 nichil A \\ 19 ignoscatur TC \\ 20 Adiungant ex -ent
corr. A \ aligent (ni adl- corr. C) aptent <aut (et T)) TC
60 DONATI COMMENTVM
2 AVT EQVOS ALERE AVT CANES AD VENANDVM SIC et eqUOS
ad uenandmn alunt, quomodo canes. quod multi docti
improbant, ut dicant separata esse et ^ad uenandum'
extra rationem esse pro ad uenatum, ut {Verg. Aen.
IV 117) ^uenatum Aeneas unaque m. D? 5
57 30 1 AVT <^ad)> philosophos mii-a klXsLipLg et fami-
liaris Terentio. nam possumus subaudire ^audiendos' siue
^sectandos'. 2 ad philosophos uitium est, quia dixit
^ad aliquod studium'. 3 Aut si ^ad philosophos', se-
paranda erit locutio sic ^ut animum adiungant ad philo- lo
sophos'.
58 31 1 EGREGiE egregium dicitur, quod ex grege
eligitur. 2 Sed hic ^egregie' ualde, nimis. non est ergo
ad laudem positum: haec, inquit, ut cetera similiter stu-
debat. 3 praeter cetera . . . mediocriter ergo non 15
extenuauit rem, sed ad laudem rettulit.
60 33 1 GAVDEBAM uou dixit ^laudabam' sed 'gaude-
bam': laudat enim etiam alienus, gaudet qui pater est.
2 NON iNiVRiA intempestiue Sosia respondet, sed pru-
dentia tantae sententiae compensauit importunitatem. 20
61 34 1 ADPRiME <^^Sid'y adiectio est confirmationis , ut
admirabiliter dicimus. 2 vt ne qvid nimis sen-
tentia non incongrua seruo, quia et peruulgata. et non
refei-tur ad personam modo dicentis, sed "^de quo dicitur.
1 sic — uenandum om. A \ sic JRahboiv : si codd. \\ 2 alunt]
alter TC | <(et)> canes TC \ quo A \\ 3 uix dicant A, et dicunt
TCV\ separata — 9 philosophos in mg. C^, om. C^ {non om.
T) II 4 extra rationem C^V^ extra natii ^, extra uocem T\
esse] -— ^ II 5 Aeneas] e • C [ una • Q • M • D • A, unaque mis • d •
miserrima dido F, u • q • m • d • C || 6 mira ^xisiipig W. : mire
misis J., mire missis TC, eclipsis pulchra in ras. V^ \\ 8 ad
om. V II 10 erat A \ sic ut] sic A, sic TC \ adiungunt V \\ 12 egre-
gium — ex grege om. T | ex] e C || 13 elegit^ A, eligunt C |
nimis V^, minus A \\ 14 ut <(et)> V \\ 15 <(et tamen omnia
haec^ mediocriter Schopen \\ 16 rem om. TC \\ 19 tempestiue
A I sosia in -as corr. V^ \\ 21 ad add. W. \ est in ras. V^ \
iit (e sscr. m. 2) V || 22 vt om. V \\ 23 et] est Steph. \ et peruul-
gata F I et ^. om. A \\ 24 modo Babhow : domini (domi iu- A)
codd. I sed W.: et codd. \ tde quo] quotidie Rahhoio
ANDRIA I 1, 29—36. 61
3 An magis quia conuenit Sosiae cor eiusmodi, %aQCi-
KxriQ in uerbis est? 4 ne qvid nimis deest ^agas', ut
sit: ne quid nimis agas.
63 35 1 FACiLE oiMNES p. A. p. lateus argumentum, quare
filium ad meretricem commeasse errans pater non ad corrup- 5
telam filii sed ad obsequium amicorum traxerit. 2 per-
FERRE AC PATi ferre est cum certo tempore, perferre
finem exspectat effectus. feruntur onera et sustinentur
supplicia. 3 perferre mediocriter stultos odiososque.
63 30 1 cvM QviBvs ERAT c. Q. V. figura r^i^aLg. 2 his 10
se dedere plus est Medere' quam ^ consentire ', quem-
admodum in hostium potestatem hostes se dedunt. 3 de-
DERE ergo: pertinacibus.
64 37 1 EORVM OBSEQvi s. commodiorum scilicet. 2 eo-
RVM OBSEQvi STVDiis talcm esse Pamphilum adiuuat 15
argumentum fabulae, simul et Charinum.
63 36 4 His SE DEDERE E. o. s. dcderc se et ob-
sequi: superioribus ; non aduersari: paribus; non se
praeponere: inferioribus.
1 sosie conuenit TC \ sosiae cor V^ \ caracter (7, carapter
T, ei caracter F, cura est A \\ 2 nimis A \ deest — 3 nimis
lis A II 3 agas om. T || 4 oms A, omnes F, ois C \ Laten^
argumentum A, latens argumentatio TCV \ quare Habboio: quas
A, qua TC, quae F || 5 comeasse A \ errans pater TC, errant
spatio A, narrat pater F; cemens p. JRabbow \ corripendam A,
corruptendam T, corruptela (la in mg.) C \\ Q animorum A \ tra-
xerat F, duxerit TO | ut ferre ac pate A \\ 7 est om. C \ cum
certo TC, certo A F(incerto dett.) \ proferre A \\ 8 spectat affectus
F I ferunt A \ et om. TC \ substinentur TC \\ 9 supplicio (m ras.
pro suspicio) A, om. TC \ stultus ^ 1| 10 cum ex tum corr. V |
erat • 6 • C • V • A, erat • c • (e • 0) u • TC, erat i • e • t • n • et F |
figurate AV \ temesis A, themesis C, themasis TV \ ms] ut
A, una cum his (cum his in ras. m. 2) V || 11 debere {corr.
m. rec.) A \ quae consentire ante plus TC \\ 12 deducunt A,
dedere ut TC, dederunt F | Dedero J. || 13 ergo] se T \ per-
tinascili A, ^erimacibus V \\ 14 obsequis; A, obsequiis TCF|
commodiorum Steph.: commodior (como- C) codd.\ commodis
eorum Klotz \ silicet C || 15 paphilus A \ admiwii ^jl 16 simul
et] si aud & A j charinus T || 17 hic se dedere T, lusse de-
bere A jj 19 opponere F
62 DONATI COMMENTVM
64 37 3 NEMiNi contradicentiuin, pertinacium.
65 38 1 NVMQVAM PRAEPONENS <^SE^ consentientibus.
2 iTA VT deest ^faciens' ^uolens' ^agens'. 3 vt facil-
LIME SINE INVIDIA LAVDEM INVENIAS ET A. P. SallustiuS
{Iiig. 6, l) ^et cum omnis gloria anteiret, omnibus tamen 5
carus esse'.
66 39 iNVENiAS secunda persona pro tertia, ut {Yerg.
Aen. lY 401) ^migrantis cemas'.
67 40 SAPiENTER viTAM i. N. Q. H. T. o. improbatur a
sapientibus haec sententia , nam obsequium adsentator 10
debet, amicus ueritatem. sed in tbeatro dicitur, non in
schola.
68 41 1 OBSEQVIVM AMICOS VERITAS ODIVM PARIT huiuS
uersus pars improbior est "^ueritas odium p-'. falsum
est autem, quod Cicero {Lael. 24, 89) putat "^obsequium' 15
primo dixisse Terentium, cum et Plautus et Naeuius ante
dixerint. 2 lEit est sententia TcaQddoS,og et magis theatro
apta quam officio, de qua Tullius multa dicit. 2 ob-
SEQvivM A. V. o. p. a(i(pl^oXog sententia et probabilis
magis quam necessaria aut honesta. 20
1 contradicentium Schoell: contra dicentem (dacentem V)
codd. I pertinatium J. |I 3 vt :Z.] et F, om. TC | vt 2.1 aut A ||
4 LAVDEM iNVENiAs] 1 • in • F, la • inue • T | et pa • 2" || 5 oms
A II 6 esset T(7F|| 7 secundam personam C, persona secunda
T I pro sscr. F^ || 8 cemasque A , (xem-) F |I 9 i •] in F J
Q • om. F I H •] b • C II 10 haec sententia a sapientibus F | haecj
a
dies A^ ex TC | adsentati ^, absentator (obs- C) TC || 11 teatro
C I in TC, sscr. F^, om. A \\ 12 scola ACV, scula T \\ 13 amicos
u.o-p^ F I parit] post A II 14 huius ATCV\ hic V\{dett.,
edd.) I pars W.: per ATC, in ras. V^ \ improbior W.: impro-
brior j., improbiorum (-itorum T) TC, impro-periiim V {Steph.,
Schopen), improprium dett., ed. pr. ; (per)improprius Westerh.:,
an improprior.? || 15 Cicero putatj & tropitatio A, cicero primo
F, cicero dixit TC \\ 16 cum * J., cum et F || 17 dixemnt
codd., corr. Steph. \ TT^P^bOSOC A, jcccQdSo^og Jf\ TtaQccQ-a^og
Vatic. 1673, * * * * T OF || 18 apta A \ multo A \ dicat A, •
dixit TC II 19 A • V • 10 • ?• A, amicos u • o • p • F, amicos ueritas
odium parit TC \ ^M<J>IBOAOC • ^, **** TC, om. V \ et om.
TC II 20 aut A\ et TV, qz C
ANDRIA I 1, 37—44. 63
69 42 1 iNTEREA MVLiER Snterea' est, cum habet in-
stantiam et superiorum actorum. 2 mvlier qvaedam sic
dixit, <^non^ quasi ignoraret nomen eius paulo post (v. 58)
^Chrysidem' nominaturus, sed ideo, ut gratam exspecta-
tionem faciat simulque auidum lectorem nominis audiendi 5
reddat, ut Vergilius paulo post nominaturus ait {Aen.
II 57 — 58) ^ecce manus i. i. p. t. r. p.' 3 interea
MVLiER hic digressio est, nam proposuit gnati uitam di-
cere. 4 abhinc triennivm artificiose Hriennium' dixit,
cum posset plus minusue temporis ponere, ut sit ueri- 10
simile unum annum fuisse pudicae parcaeque uitae, se-
quentem condicionis acceptae, tertium mortis. primo ergo
anno ignorata est Pamphilo domus Chrysidis, secundo est
Glycerio cognitus, tertio nupsit Glycerium Famphilo et pa-
riter inuenit parentes. 15
70 43 1 Hvc viciNiAE ^uiciniae' 'jtaqil%Qv est, ut {Plaut.
Capt. II 3, 25) ^adhuc locorum'.
71 44 1 iNOPiA et cognatorvm n. laude impertita eius
moribus, qui mox ducet uxorem, superest ut futurae
quoque matronae, id est Glycerio, probitatem debitam 20
pro persona reddat. quae quia honesta numquam esse
1 interea] hic ea A \ est cum] = interdum, cf. Auct. ad
Jffer. II 26, 36 | instantiam A, instantium TCV \\ 2 et AV,
• i • C, id est T \ dixit sic V \\ 3 non add. Lindenhr. \ ignoret
V I eius] et J. II 4 graiam V \ expectai*owem V \\ 5 simul et
V II 7 manus] magis V \ i • i • — p •] iuuenum i • t • p • r • p • T,
iuuenem interea post terga reuinctum C, et i • p • t • r • x • F ||
8 degressio V \ j^posuit C \\ 9 Abhunc J. || 10 dicere {corr.
m. 2) V I sit sscr. C |1 11 nimium animum V \ pudica C \ parteq;
A, -psLrcaeque V \ uitae] inte {corr. DanieT) A \ tertium sscr. V^ \\
13 est om. V \ dirisidis A \ est om. TCV \\ 14 gluterium
pamphilum A | et om. TC \ pariter inueniat V partiu moe-
nit A II 15 parentes A \\ 16 huic codd. \ viciniae] nupn§ A \
Vicin§ . ^ I ^ . P€AKON -e- A, n.a-p-e.a.c.o-n^e- TC,
om. V\ huic AV, huic uel huius TC \\ 18 inopia] intpta A \
n] • n • J., n • m ras. F*, om. TC \ laude impertita eius Goetz:
landeptas^, laudatis TCV; laudatis Pamphili ^'^e^/i. || 19 super-
est {ex subest corr. m. 2) V \\ 20 matione A \ id est] ia J., et
F I glicino probitate J. || 21 persono A \ quae] Quo2i A
64 DONATI COMMENTVM
poterit, si sic eam constet ante nuptias impudice eductam
esse, partim defendenda partim etiam laudanda est Chrysis,
cum qua commorata est. quam quoniam necesse est me-
retricem fateri, in condicione turpissimi nominis mulierum
sumitur excusatio uoluntatis. 5
70 43 2 Hvc viciNiAE legitur et ^uiciniam'.
71 44 2 ET coGNATORVM hic iam parat nos ad Critonis
aduentum.
72 45 1 EGREGiA id est eminenti praestantique. 2 atqve
AETATE integra iutcgra aetas est, quae in flore consistit, lo
cui neque addendum iam sit neque adhuc quicquam sit
imminutum, ut {Verg. Aen. IX 256 — 56) Hnteger aeui
Ascanius'. 3 Et contulit duo ad quaestum congrua me-
retricium.
73 46 1 EI VEREOR NE QVID ANDRIA APPORTET MALI 15
^Andria' mire: audiuit enim excessisse ex ephebis Pam-
philum illatamque esse mentionem mulieris peregrinae,
adulescentulae pulchrae, 2 ne qvid andria eleganter
{v. 43) *ex Andro' <(^Andria')> ^Andriae' (v. 58): nomen
ostendit et mulieris et fabulae. 3 JEt bene ^apportet', 20
quia apportare ignotis est.
74 47 1 PRiMVM HAEC PVDiCE V. defeudit, ut diximus
{ad V. 44), uitam Chrjsidis, ut potuerit apud eam recte
morata esse Glycerium , quae ex argumento matrona
1 eductam Schopen: ductam ATC, dilectam FH 2 est om.
V II 3 comorata A \ quam om. TC \ quoniam sscr. F^, om. A \
est <^et^ 2^ II 6 huic codd. \ uicin§ A \ uiciniam F, uicinia TC ||
7 et] Pret A \ iam parte A, parat iam TC \\ 9 et prae-
stanti V \ atqve oin. V\\ 10 integra om. A \ integra sscr. F* j est
aetas TC \ consistat A \\ 11 cui^ C \ sit om. V \\ 12 <est>
ut V I integere utas sumius J. || 13 meretricium T, ?'n ras.
A, meretricum CV \\ 15 <Sosia-> Ei ATC, hei F jl 16 An-
driam mire ATV \ efoeb; A \\ 17 illataq; {ex -tam corr.
in. 2) V I muliens F || 18 achilescentul§ A \ andria] and
(rie in mg. m. 2) C || 21 apportare W.: portare codd. \ ignotis
ACV, in grecis T \\ 22 <Simo-> Primum ATC \ v- om.
TC \ ui diximus defendit C \\ 24 moratam ATC \ matrone
A., -nae F
ANDRIA I 1, 42— 49. 65
erit. 2 primvm haec pvdice vi. bene ^haec', quasi
dicat: illa quae coacta est. 3 dvriter contra rationem
regulae: ^dure' ab eo quod est durus dicere debuit.
tamen Qst differentia: est enim duriter sine sensu labo-
ris, dure autem crudeliter; illud ad laborem, hoc ad sae- 5
uitiam relatum est. 4 Sed dure in alterum, duriter
in nos aliquid facimus.
75 4:8 1 LAXA ET TELA viCTVM Q. subdistingue Hela':
finis enim laboris est ^uictum quaeritans', ut Vergilius
(Aen. VIII 408 — 10) ^cum femina primum, c. t. u. c. t. 10
m. i., c. e. s. s. i.' et deinde finem laboris intulit.
2 Non ^cibum' sed 'uictum' dixit. cibus est enim, qui
etiam delicatis praebetur, uictus in paruis aridisque ali-
moniis est constitutus. unde Vergilius (^Aen. III 649 — 50)
^uictum infelicem, b. 1. c, d. r.' — 3 Et post tantum 15
lahorem 'uictum\ non ^cibum^ dixit, ut Vergilius (Geo. II
472) '^at patiens operum paruoque assueta V — et non
^quaerens' sed ^quaeritans' dixit. quaerit enim, qui ad
plenum et pei-petuum reponit, quaeritat, qui uix cotidie
inquirendo uictum inuenit. 6 laxa et t. v. q. arti- 20
ficiose, ut uideatur pudice apud eam futura mater familias
educi posse, quam meretricem necessitas fecit.
76 49 SED POSTQVAM A. amator fingi potest, amans
uere amat.
1 pudici (7, p • T I VI.] iu • ^, m- F, u • TO | bene om. V\
quasi dicat Daniel: qd J.^ qqt ^, quidem idem T(7 || 2 idu-
riter A \ contra sscr. C^ (quam C^) \\ 3 habeo 0, habeo ab
eo T I dure V \\ 4 <et> tamen TCF | dfa C, dra V \\ 7 aliqid
A , om. V II 8 uictum quaer • F, uictumq; A , uictumq; (q; del.)
q- C, u • q^ r II 9 enim om. TC \ est laboris TO | ut ed. pr.i
et codd. II 10 primo AV, primo (-a T) ante femina TC \ c-
<u>.t^ C \ u. c. t.] V^T^ ^, u-t- rO, u^c^ F II 11 i^c-]
& c • J., r . t • F 1 e.] et T I et Ofn. TC \\ 12 cy • bum A \ dicit
F I Cybus {sic semper) A \\ 13 pbert^' C || 15 1. c.] s • t • F |
tantam T \\ 16 labrem G \\ 17 ac C, ait F | i.] iuuentus C \\
18 qres (es ex is corr.) C \\ 19 quotidie TC, quotidie V \\ 20 in-
ueniat F | et] i^ ^ | t.] tela TCV \\ 21 uideat C, rideatur T \
futura ex -ra corr. j., om. T \ mater om. T \\ 22 & duci A ||
23 A.] amator F, om. ATC
Donati comm. rec. We ssner. 5
66 DONATI COMMENTVM
77 50 1 VNVS ET iTEM ALTER praeter unum duo, ex
quibus alter, ut sint tres, nam "^hi tres tum simul a/
{y. 60). ut {Yerg. Ed. VIII 39) 'alter ab undecimo'.
2 Ergo ^alter' non est secundus sed tertius.
78 51 PROCLivE AD LiBiDiNEM ^procliue' cst porro incli- 5
natum uel pronum inclinatumque.
79 52 1 ACCEPIT CONDICIONEM CUm UUO, QVAESTVM <(o.)>
cum altero, hoc est cum multis.
77 50 3 ITA VT INGENIVM EST OMNIVM HOMINVM quauta
defensio Chrysidis, ut quae antea fecerit, ipsius sint, quae lo
postea peccauerit, naturae hominum adscribantur !
79 52 2 coNDiciONEM condicio est cum uno, certam
legem in se continens; ^postquam accessit alter', hoc est
plures, quaestus iam meretricius factus est.
81\ 54 1 PERDVXERE ILLVC SECVM iuuitum isso Pamphi- i5
lum his uerbis significat; perducuntur enim necessitate
coacti. Tioc etiam uerhum iudices pronuntiare solent.
2 Et hoc est quod supra (v. 36) ait 'his se dedere,
eorum obsequi studiis'. 3 vt vna esset m. et producte
legitur ^esset', ut cibum capiat, et correpte, ut alibi 20
{Eun. III 5, 26). 4 vna simul, id est: una cibum cap-
turus. 5 PERDVXERE ILLVC SECVM secum duxerunt, ut
secum esset.
1 ET item] ut ~ J. I praeter] pp T, p 0 || 2 sint tres
in ras. A \ <^inquit pp^ nam TC \ a.] amabant TC V || 4 est
sscr. C II 5 proclive] Produe J. |I 7 o. adcl. W. \\ 8 cum altero
hoc est W. (cf. 52, 2) : cum altero non est A F, non est cum
altero (cum altero bis G) TC \\ 9 ita] fit AV, sit TC \
hominum <(-h-_)> A, hominum ^^haec") V \\ 10 quae] quanta
T I antea eam (7, a;ut ea T, ante V \ fecerit W.: fecerat
codd. I sint V \\ 11 ascribantur TO, attribuantur V \\ 12 Con-
ditio; conditio A \ cum uno TC, om. A V \ <^certamen)> certam
TO II 13 insectinens A \ posquam C j ^unus et^ alter id est
V II 14 questum A, quaestum quaestus V \\ 15 inuitum ex -tium
corr. C I esse 6', m ras. V^ \\ 16 hic TC \\ 17 iudices] ludiones
Schoell I pronuntiare ex -auere corr. C || 18 his sedere A || 19 ob-
sequi om. TC \ et sscr. C || 20 esset sscr. F^ esse T || 21 simul]
cibum V j id est AT , et {del. et i- sscr.) C, uel V \ capturus
Goetz: capimus codd. \\ 22 perduxerunt CF, -ant T \ illud T,
illud C I dixer A. duxere TC
ANDRIA I 1, 50—58. 67
82 55 1 EGOMET CONTINVO M. bene ^mecum', ut appa-
reat nihil temere constitutum uel prolatum foras, <^sed^
hoc ipsum satis quaesitum esse, quod statuit de falsis
nuptiis, ut inoffensus esset filio. 2 egomet coxtinvo
MECVM c. c. E. ^mecum': deest "^uoluebam' ^cogitabam' ^uer- 5
sabam'. 3 captvs est tenetur et irretitur, ex trans-
latione ferarum atque uenatus.
83 56 1 HABET id est uulneratus est; habere enim
dicitur, qui percussus est. proprie de gladiatoribus
dicitur ^habet', quia prius alii uident, quam ipsi sentiant lo
se esse percussos.
82 55 4 CAPTvs EST Sallustius {Iiig. i, 4) 'sin captus
p. c' 5 CERTE sine dubio, pro certo. 6 captus est
iSuoxiCiioq.
83 56 2 HABET sic dicitur de eo, qui letaliter uulne- 15
ratus est. Vergilius {Aen. XII 296) ^hoc habet, h. m. m.
d. u. d.' 3 Ergo quid sequitur captum nisi occidi?
4 HABET observabam mane utrum Pamphilum an illorum
seruulos? 5 mane aduerbialiter. 6 observabam de-
est Hamen', hoc est: quamuis captus erat et iam habebat, 20
tamen obseruabam.
84 57 1 ROGiTABAM HEVS p. uou ^rogabam' sed ^rogita-
bam', quia sedulo faciebat.
85 58 1 Dic SODES ^dic' imperatiuum est: ideo tempe-
2 sed add. W. \\ 3 esse quod in ras. V^ | falso TC \\ 4 ut
W. : et codd. \\ 5 6 • C • 6 • ^, e • c • e • TC, c • c • e • V \ me-
tum A, om. T \\ Q inretitur A, irritetur (corr. in irretitur) C j|
8 id est] habet in ras. V^ \\ 9 dicitur om. TC \ est] est et ed.
pr., om. A I gladiatoribus ex grad- corr. C j| 10 primis A {[
11 esse om. TC \ percussos (os ex us corr.) J. 1| 12 sin] seu
V I capt2'. ^ II 13 c.] t- F I procertat TG \\ 14 • Id^OTICMOC A,
ilotiGiLOG Vatic 1673, iSL(orL6fiog M\ **** TC, om. V\\ 16 hoc
om. A \ h.] hoc V \\ 17 d • n • d • F, d • u^ C, d • n • T \ ego
i d
quod {corr. m. 2) V \ occisi (d m. 2) V \\ 18 utrum — 19 mane]
utrum pamphilum an A., utrum pamphilum TC, illorum seruulos
mane in ras. V^ || 19 deest ex de eo (sic T) C || 20 &ia A,
et TF, et etiam C \ habebat W.: habet codd. \\ 22 P] pu •
C, om. V II 24 Dic] Sic A \ temporauit A
68 DONATI COMMENTVM
rauit iniuriani blandimento ^sodes'. est autem si audes,
ut^scilicet' scias <(licet^, nam delirat, qui ^6&og ^ijg' inter-
pretatur ^sodes'. 2 dic sodes exhortantis uox est, ut
^amabo' ^rogo'. .3 Qvis heri chrysidem opportune in-
tulit nomen Ohrysidis. 5
86 59 Et bene ^illi', quasi dicat: quam tu Andriam
nominasti.
85 58 4 Qvis HERi c. H. NAM A. I. Attico morc peregrinis
meretricibus a patria nomen imponit et sunul celebrat
nomen comoediae dicendo (t?. 43) ^ex Andro commigrauit' lo
et nunc *^Andriae illi id erat nomen'.
88 61 1 QviD SYMBOLAM DEDiT uou ^quid sjmbolam
dedit?', sed subdistingue "^quid', ut sit uox quaerentis, quid
dicat de Pamphilo. 2 eho qvid pamphilvs piimo sic
egit, ut <(non^ de Pamphilo quaerere crederetur; ad ultimum i5
adiecit nomen, ne quid reliqui faceret. 3 cenavit cetera
in gestu sunt quaerentis, quid dicat de Pamphilo, nec in-
uenientis. 4 symbolam dedit c. mire nulla pro Pam-
philo negatio facti est posita, sed per puerilem simplici-
tatem omnia gesta narrata sunt. et quod tacitum est, non 20
celatum sed et non factum esse ita uidetur.
2 ut] et TC 1 scilicet scias licet (c/. Fest. p. 50, 10 M)] sit
(sic TC ^ F) scias cocld. ; sis si uis Lindenhr. \ deliberat codd., corr.
ed.pr. I quif • GOOCSHO • A^ qui Nolr\o Vatic. 1673, quia (m mg.
mg ^7]6 m. 4) ikf , quos •u^o-t^h-e- V, qui * * * TG \ interpre-
tantur A TC \\ 3 exerfcantis A \\ 4 heri <^habuit> TC \ oportune
codd. II 6 bene] oudit {corr. m. 2) V \ dicatur AC, dicatur Fi
8 c. om. TC I nam andriae illi <h • e • n-> F || 9 nomen im-
posuit a patria C \ nomen celebrat C 1| 11 illi — nomen] i • e •
n • T II 12 QviD — DEDiT om. TC \ non — 13 dedit om. AV \
simbolum utroque loco codd. (1 13 quid 1. om. TC || 14 eho] et
codd. I <Cetiam)> primo F || 15 non add. Schopen \ de om. TC \
crederetur quereret^ T || 16 adiciet A, addicit T, adicit C,
adduciet {corr. m. 2) V 1| 18 Symbolum A, simbolum TCF|
c • mire
d • a • r • e {corr. m. 2) V \\ 19 puelilem A \\ 20 quod] quidem
TC \\ 21 celatione C\ celatum C^T \ et Hahbow: ut codd. \
esse Steph.: est codd. \ uideatur TC
ANDRIA I 1, 58— G7. 69
89 62 1 iTEM ALio DiE *item' similiter. 2 Et uide
diligentiae tempus adiectum, quasi non suffecerit unus
dies.
90 63 1 COMPERIEBAM N. A. p. uide, si non patris uerba
sunt et de rebus ueneriis circa filii mentionem agentis. 5
2 NiHiL AD p. Q. TtaQEkKov tertium, nam abundat
'quicquam', <(ut ^quisquam' (iJec. I 1, 10^} ^nam nemo
quisquam illorum'.
91 64 1 SPECTATUM ^spectatum' ad Pamphilmn, non ad
exemplum refertur. 2 Et spectatvm probatum. lo
92 65 et magnvm exemplvm continentiae vTts^^oXri lau-
dis: Pamphilus 'exemplum continentiae' !
93 66 1 nam qvi cvm ingeniis *qui' animus scilicet.
2 Aut certe ^homo' subaudiendum , et 'neque com-
mouetur animus' deest ^eius'. 3 nam qvi cvm ingeniis i5
ingenia pro hominibus posuit. 4 conflictatvr id est
atteritur. conflictatio est tactus inuicem corporum et
collisus.
9i 67 1 NEQVE commovetvr utrum ^qui' animus an
homo, ut nunc subaudiamus ^eius'? 2 neqve com- 20
movetvr a. utrum deest ^eius' an ordo est: qui ani-
mus cum ingeniis conflictatur eiusmodi neque commouetm'
1 diligenti§ ATC, indiilgentiae F; diligenter Lindenbr. (2)) 1|
2 sufficerit J., sufficeret TC \\ 4 Comperiebant A \ n. a. p.] nil
a. p. T, nihil ad pamphilum V \ uerba patris TC \\ 5 uener*
(= -rus) A, uenereis TCV \ filii ssa\ C \\ 6 ad] a- C \ naQiXv.ov
tertium] H • ^P€ • MON • III • A, vccq^iiov Vatic. 1673, nccQiX-KOv
M\ n^a^*** TC, **** V \ habundat A, hab- V \\ 7 ut
add. W., quisquam Schoell \\ 9 spetatum 2. C \ ad 1. — 10 exem-
plum in ras. V^ \\ 10 emplum A \ spectatum ex corr. C, specta-
tu7n V I probatum in ras. F^, -tur C, -tum <(est^ T \\ 11 et
magnum in ras. V^ \ e ■ c ■ T \ YTTePTToAN^ A, vnsQpoXri M\
* * * * TC, yperbole in mg. V^ \ laudis — continentiae in mg.
F* II 13 ingeniis <(conflictatur h^^ q • animus F | silicet C (|
14 aut certe in ras. V^ subaudiendus F || 16 iiomibus C, omni-
bus (&is) T I Conflectatur A \ id om. A \ est om. T |1 17 confluc-
tatio A I est om. T \ inuicem in ras. V^ \\ 18 collis TC, collisio
F II 20 ut] et F 1 nec C i a- (animus T) commouetur TC ||
21 A. utrum om. V \ an] cui F || 22 conflectatur A
70 DONATI COMMENTVM
in ea re? 3 tamen ava^oXovd-ov , quod non praemisso
'licet' uel '^quam.quani' subiecit Hamen'. Sallustius (^Hist
II fr. 57 M.) ^atque edita undique, tribus tamen cum
muris et magnis turribus'.
95 68 svAE viTAE MODVM moderationem, regimen. 5
96 69 1 CVM iD MiHi PLACEBAT ^cum' praetcrquam quod.
2 TVM VNO ORE OMNES ^omncs', ne pater amore falli
uideretur, et ideo mox (y. 105) ait ^bene dissimulatum
a. et c. i.' 3 cvm id mihi p. t. v. o. o. <^o.)> b. d. et
LAVDARE F. M. i^cpciXL%(ax£Qov ^fortunas' quam ^fortunam'. lo
4 Et de more, ut {Verg. Aen. I 606) ^qui [te] tanti
t. g. p.' et {Aen. III 480) ^uade, ait, o felix n. p.' Plautus
{BaccJi. III 3, 5l) 'fortunatum, qui illum eduxit sibi'.
99 72 1 HAc FAMA I. an uere laudatus sit. 2 JEt sin-
gula hic pro argumentis sunt. et excusatio est, non esse i5
stultitia falsum. 3 <(****)> sed impulsum. 4 im-
PVLSvs bene ^impulsus': ultro enim uenire impulsus est,
qui dat contra officium soceri.
1 in ea re] meare A \ ANAKOAOR0ON • J., avccv.ovQ-ov
Vatic. 1673, avav.6XovQ-ov M\ ****CF, i T \ praemissio C ||
2 uel om. TC \ quicquam (7\ corr. G^ \\ 3 edicta A, dicta TC\\
4 turris (ribus sscr. m. 2) F || 5 moderatione C || 6 Tum (m ras.
V^) id CV \ placebit A \ tum V \ praeterquam quod StepJi.:
praeter quam (quamquam ex quicquam corr. C) codd. |1 7 Tum
in ras. V^ \ omnes m- {om.C)o- (ore C) TC || 8 bene dissimu-
latum a-e-o-c-i- ^, bene amorem celatum et indicat dis-
simulatum a • c • t • t • i • F || 9 et] e • T | i.] in • TC \ cum (t sscr.
m. 2) F I iD MiHi] ide A \ p.] placebat F, place • T, pl ■ 0 | o •
u-o^ r|| 10 laufmeas T \ eNMTIKON • TePON; A, en^
apirontepon^ TC, i(icpurL%ci)TSQOv M^, **** V \ quam
fortunam] pro <(me fortunatum in mg. m. 2y unam fortunam
V\\ 11 Et de more] ide ore J. | ut] et 0 | te A, t- F, om. TG,
Vergil. \ tanti] ta- V \\ 12 ualde A, ualde 0, ualte (?) T, uade
(de m. 2) F | n.] u^ V \ Plat*<ws F|| 13 eduxiti A, adduxit TF,
adduxit C; prod- Plaut. \ tibi V\\ 14 Ha- A \ i.] impulsus
F [ an (In T) uerbo TC | sui gtia 0 || 15 per 0 | executio
C I esse Steph. : est ATC, ex V \\ 16 falsum (-us C)] sc. Simonem |
Et non dicit adductum suppl. liahhow \ impulsum (ut p- A)] sc.
Chremetem |1 18 quid at^'. A, Quidam 0, quedam T; qui daret
ed. pr., quod est Daniel \ efPectum T
ANDRIA I 1, 67—78. 71
100 73 1 vxicAM GNATAM <(s.^ abundat quidem 'suam',
sed tamen asseueratiuum est. 2 a^xicam g. s. quid si
taedio multarum filiarum? at ^unicam'.
101 74 CVM DOTE svMMA quid si pauperem? at ^cum d. s.'
102 75 1 PLACViT DESPONDi cum pronuntiatione ^placuit'. 5
2 Hic NVPTiis D. E. D. utrum constitutus an dicatus,
ut {Verg. Aen. VI 138) ^lunoni i. d. s.'? 3 despondi ex
uetere more, quo spondebat etiam petitoris pater. unde et
sponsus et sponsa dicitur. 4 placvit Gvvxoiila'. adeo
bona condicio fuit, ut quamuis ultro obiceretur, tamen statim lo
placeret. 5 despondi proprie, nam desponsa dicitur,
quia spondet puellae pater, despondet adulescentis.
105 78 1 CHRYSis viciNA H. M. commcmorat nos quae esset
Chrysis, <(cum)> ait ^uicina haec'; supra enim {y. 43) *ex
Andro commigrauit huc uiciniae'. 2 vicina haec avd- i5
^vrjCig. 3 o factvm bene animaduerte ubique a poeta
sic induci comicas mortes, ut cum ad necessitatem argu-
menti referantur, non sint tamen tragicae. nam aut
meretrix sumitur aut senex aut de duabus simul uxoribus
una uxor. itaque huiusmodi obitus aut mediocri tristitia 20
excipiuntur aut etiam gaudio.
1 habundat A, -det TC \ quide?w suam V \\ 2 asseuera-
, u iu
tium C, -atum F, -antm T \ o-'\ gnatam TF | si ovi. TC \\
3 multorum filiorum codd., corr. Westerh. | at Steph.: ait codd. ||
4 quod A V I pauper est (est m. .9) F j at Steph. : ait (m ras.
r^) codd. I eum C | cum dote in ras., summa — 6 nuptiis
dictus est dies in mg. F^ || 6 constitus C || 7 lunonij m-noui
V \ i. d. s.] is TC II 8 ueteri F | etiam] est T \ petitor F,
pectoris (pis) A || 9 CYNTOMId^- A, 6vvt6[iLa Vatic. 1673, 6vv-
toiLcc 31*, *** TCV\\ 11 taceret C \\ 13 incina A \ commemorat
nos A {schol. Paris.), c- nobis F, commemorat TC; commemora-
turus Goetz \ esset] et C \\ 14 cum add. Eabhow \ ait] ut F, om.
TC 11 15 huic codd. \ uicinee A \ d^Nd^aCHCIC- (a in ras.) J., ccvu-
liLGLg Vatic. 1673, avccXriipLg M^, **** TC, om. V \\ 16 aduerte
F II 17 inducit C \ comitas A \ mortis A, om. TC \ cum] non
in ras. F* || 18 nisi tamen sint in ras. V^ \\ 19 sumitur in ras.
F* II 20 iiaque V\ eiusmodi F| obituraut A, obituraut TC,
obitus aut F | mediocriter F || 21 excipiuntur Danicl: excipiatur
codd. 1 etiam] et TC
72 DONATI COMMENT™
106 79 1 METVi <^A^ chryside[m] metuo illum dico <(de
eo)>, qui mihi ipse aliquid facturus est, timeo ab illo, cuius
causa possum aliquid mali pati, etiamsi ipse in me nihil
mali consulat.
105 78 4 o FACTVM BENE quasi qui dixerit {v. 46) ^uereor 5
ne quid Andria apportet mali'.
106 79 2 BEASTi M. A. c. artificiose, quod gaudium sub-
iecit, ne mors in comoedia luctus, <^ut^ in tragoedia, per-
sonaret. 3 metvi a chryside ccQialcog.
107 80 1 VNA ADERAT FREQVENS sic ^uua adcrat frequens', 10
ut supra (v. 36) ^cum quibus erat cumque una'. 2 Et
ADERAT FREQVENS possumus cnim ct adcssc et frequentes
non esse, si praesentes non adhaereamus his, quibus ad-
sumus. 3 JEt FREQVENS ut miles apud signa.
108 81 1 CVRABAT VNA FVNVS ^fuuus' CSt pOmpa exSe- 15
quiarum, dictum a funalibus: etenim noctu efferebantur
propter sacrorum celebrationem diumam. 2 interim
Mnterim' discretio est huius rei, quae ad narrationem
pei-tinet superiorem. 3 cvrabat vna f. utrum potuerit
in exsequiis non uidere patrem. 20
109 82 1 NONNVMQVAM c. illis cnim magis flendi causa
fuerat, qui quam amabant amiserant: huic amore propter
1 a {sscr. m. 2) chrisidem F, chrisidem ATC \ de eo add.
Bahhow || 2 qui ex quod corr. C \ mihi ex cum corr. V^ \ ipse
Westerh.: ipsi {ex ipso corr. V^) codd. \ timeo] metuo.? ] ab in
ob corr. C || 3 aliquid maK V \ si om. C \ nihil in me TC\\
5 quasi] quare V |1 6 app C |I 7 beastin • m • d • c • C \ Artificioso
A I quod] qz C \ gaudium subiecit in ras. V^ || 8 mortis
Schopen \ ut add. Schopen \ tragedie A \\ 9 Metua a chriside
A, metui* Crisidem C \ ^-P-XMOOC A, ap^xa-iu- (c- T)
e- TC, ccQxccLGiioG M*, **** V II 10 sic — frequens om. TC\
11 eum C I cumque] cuius F, om. T \ una om. T \ Et om.
TC II 12 enim et] enim C || 13 aderamus T \ assumus C \\
14 Et FREQVENs om. F II 15 exequarum J. || 16 noctu om. T ||
17 diurnam <in coena> F || 18 interim C, om. TV \ descritio
(e in i corr.) C \ est om. T | quaej in T \\ 19 vna] u • F, unus
T i F.] funus TC I uirum C \\ 20 obsequiis F | non om. C \\
21 Numquam A \ causa flendi TC |j 22 quicquam C \ huic
F, hunc ^, hinc TC \ amorem codd., corr. ed. pr.
ANDRIA I 1, 79—86. 73
Glyceriuin suam <^collacrimandi^. 2 Collacrimat, qui
alienis lacrimis suas commodat.
110 83 1 sic coGiTABAM [ac] si dixisset ^hoc cogi-
tabam', sensum tantum cogitationis dicere debuit; sed
quia *sic cogitabam' dixit, ipsum gestum cogitantis ex- 5
ponit. est igitur fiL(ir}6ig. 2 hic parvae c. c. boc est
conuiuii tantum. 3 Et quia dixerat puer hoc solum
egisse Pamphilum, nihil aliud: (v. 61) ^symbolam dedit,
cenauit'.
111 84 1 HVivs MORTEM TAM FERT F. 'familiaritcr' id est lo
grauiter, nam quae nobis sunt familiaria, grauia sunt
animo nostro.
112 85 1 QviD Hic MiHi F. PATRi 'mihi' circa me.
2 Et postquam "^mihi' dixit, pondus intulit nominis dicendo
^patri'. 15
111 84 2 FAMiLiARiTER quasi familiaris. 3 An potius
^familiariter' <(* * * *^?
112 85 3 QviD Hic MiHi F. p. uidc quam uenuste repetierit
'hic'.
113 86 1 HAEC EGO PVTABAM putarc cst cius , qui sim- 20
plicitate pectoris aberrauit. Cicero (pro Lig. lO^ 30) ^non
putauit, lapsus est'. 2 hvmani ingenii m. q. ^humani
ingenii' circa Chrysidem, ^mansueti' circa amicos.
1 suam glicerium C \ suum A \ collacrimandi add. Bahhow |
quis T II 2 "alienis lacrimas "suas V \ commendat F, com-
mendabat (concen- T) TC \\ 3 sic] sic A \ ac secl. Baphoiv \
dixisset <(et> A, diceret TC || 5 "cogitabam "sic V || 6 est
igitur W.i et dicitur ACV, idem T | MIMeCIC; A, tiiiir]6L6
M*, * * * * TCV I <^hem]> hic codd. | c. c.] c- J^, consuetu-
dinis TC \ hoc — tantum in ras. V^ || 7 conuiui A, coi C,
(m ras. m. 5) F || 8 onichil A \ simbolum (sym- TC^) codd. ||
9 c- T \\ 10 Hvivs] hoc T \ fert] f- T \ f.] f. post id est A,
om. CV I familiariter om. T \\ 12 nostro animo TC \\ 13 mihi
om. V\ patri <^-q-)> A, p- V \\ 16 quasi familiari V\ "potius
"familiariter V \\ 17 lac. sign. W. \\ 18 mc] h- TF | michi A,
m- TV \ F.] fecit C \ p.] patri C, om. AV \ uide m mg. C \\
19 hic] nec T \\ 20 haec] nec TC \\ 21 aberrauerit (ob- T)
AT, aberrauit (ob- C)CV \\ 23 mansuetus TC
74 DONATI COMMENTVM
3 HAEC EGO PVTABAM ESSE cum adhuc nihil peccationis
ostenderit, tamen dolor' in futura prorumpit, ut (^Verg.
Aen. II 344) ^gener auxilium P. F. f.'
115 88 1 iN FVNVS PRODEO Hn fuuus' iu pompam exse-
quiarum. 2 A funalibus dictum est, id est uncis et 5
aculeis candelabrorum, quibus delibuti funes et [ingenium]
cerei fomites infiguntur.
116 89 1 NiHiL svspiCANS ETiAM MALi ^ctiam' adhuc.
117 90 1 EFFERTVR effcrre Graecum est. quod uitans
Vergilius, ne diceret ^efferunt', ^exportant tectis' inquit lo
^corpora luce carentum' (G-eo. IV 255 — 5()).
115 88 3 EGOMET QVOQVE ut ct ipsc Pamphilus. 4 An:
etiam ego, quem quasi minus crederes? 5 in fvnvs
in ipsum officium. 6 eivs cavsa eiusdem mansuetu-
dinis et humanitatis. 7 Et eivs Pamphili. 15
116 89 2 NiHiL svspicANS ETiAM <^M.)> bcne suspendit
auditorem. 3 etiam <(m.)> alia suspensio audientis et ex-
cusatio.
117 90 2 effertvr efferri proprie dicuntur cadauera
mortuorum. 3 Et ^ire' proprie dicitur ad exsequias. 20
Vergilius (Aen. XI 24 — 25) "^ite, ait, egregias animas,
q. s. n. h. p. p. s.'
1 p • esse T \ peccatoris T || 2 ostenderet TC \ prorupit
TO II 3 genti T | P • ff ; J. || 4 m] Pnu A \ exequarum A \\
5 id est] et TC \ 6 aculeis W.: acuneis (cun in ras. V^)
codd. I delibutis TC \ funes sscr. C^ \ et om. C V \ ingenium
ATC, ingenii F; secl. Babbow. pice aut Schopen, pice uel
(cera corr., fomites del) Miller coll. Serv. Aen. 1 727 || 7 in-
finguntur TC^ \\ 8 suspicatus C \ mali] amali J., alia TC,
mali et illud V \ <pro> adhuc V \ post adhuc Westerh., nescio
unde, edidit hem perculsi ac metuentis || 9 efferte T, iv.(phQEtui
ed. pr. I greci A, gratum V \ est om. V \\ 10 diceretur V \
effer- J., efferre F, effertur TC \ exportante tis J., expor-
tatur {-tat V) tectis TF, expotant testis C \\ 12 ut om. T \\
13 quam V \ crederis T \\ 15 humilitatis C \ eiusdem T ||
16 et 17 M. add. W. \\ 17 suspentio C \\ 19 effertvr] effef A,
effeiTe V || 21 ita ait AV, om. TC \\ 22 n.] m- J. | p. p.]
p^q- 0 I 8.] ■!• A
ANDRIA I 1, 86—92. 75
118 91 1 YNAM ASPicio ADVLESCENTVLAM ex consuetudine
dixit ^unam', ut dicimus unus est adulescens. tolle
^unam' et ita fiet, ut sensui nihil desit, sed consuetudo
admirantis non erit expressa. 2 ^Vnam' ergo to5 Idioa-
Tca^ip dixit. 3 Vel ^unam' pro quandam. 4 forte s
VNAM ASPicio ADVLESCENTVLAM et luc duo sunt: aetas et
forma, quibus additur pudor, quod meretrix non est.
119 92 1 FORMA . . . ET vvLTV sosiA forma immobilis
est et naturalis, uultus et mouetur et fingitur. 2 et
VVLTV sosiA ADEO quia formae laudatio cum meretrice lo
communis est, progreditur artifex poeta ad laudanda ea,
quae honestiora quam forma sunt. 3 et vvltv sosia
ADEO M. quid hic deest, ut eam nurum dignetur Simo
nisi sola cognitio? et formam probat in puella Pam-
phili pater et matronalem modestiam miratur in uultu i5
et uenustatem stupet. nonne ergo iam cemimus hoc
praestruxisse Terentium, ut cum Chremetis filiam esse
cognouerit, Simo hanc potius eligat quam Philumenam
nurum? quamuis ex sororia pulchritudine et ex amore
Charini et Daui laudatione decoram ipsam quoque prope 20
demonstrauerit nobis. 4 et vvltv sosia haec laus ad-
iuuat post cognitionem futuram nurum.
1 consuetudine A \\ 2 df TC \ <(nam> ut A TC | diximus
TC II 3 fiat V I consuetudo ex -dine corr- C || 4 mirantis
TC I una 0 I TCOIACOTICMW A, r« IdLcorLaiia M\ *****
TCV \\ 5 dr T \ una pro quadam TC \\ 6 u • a- T\ adol- F,
a- r I <et> aetas TC || 7 aditur C \ quo ATC \ meretn'a; non
est V II 8 Imobilis ex mobilis C* || 9 et 3. om. TC \ stringitur
A I ET wLTv — 12 sunt om. A \\ 11 communis Westerhov:
commissa TCV (dett.) \\ 12 <^ante (arte dett.)'} quam forma
de
sunt in ras. V^ \\ 13 m.] modesto F, om. TC \ est C | eam
mirum C \ Simo nisi Steph. : simonis A TC, om. V \\ 14 forma
F II 16 hoc om. C \\ 17 praestrixisse A, prostnixisse F, prae-
scripsisse C \ ut] ^et (corr. m. 2) C || 19 nurum om. TC\\
20 Daui] immo Byrriae, cf. II 5,17 \ decoram ipsam {sc. Philim.)
Babboiv: ipsorum codd. \ probe TV \\ 21 monstrauerit TC \ et
whiv] Qum (qui T) tu TC \\ 22 futurarum • Mirum C
76 DONATI COMMENTYM
120 93 1 ADEO MODESTO A. V. modestus ad probitatem
uultus et morum pertinet, uenustus ad naturam cor-
poris. atque adeo uultum sibi fingere multi possunt,
formam nemo. 2 vt nihil svpra allBL-t^^ig Terentiana,
nam non necesse est subiungere duos uersus. 5
121 94 1 QviA TVM MiHi excusatio necessaria.
123 96 HONESTA Ac LiBERALi 'houesta' ad formam, 'libe-
rali' ad uultum rettulit.
121 94 2 PRAETER CETERAS id cst: plus quam ceterae.
125 98 1 PERCVssiT iLico A. hoc est ^suspicio' uel aliquid lo
tale. 2 ATTAT ^attat' interiectio admirantis. 3 hoc
ILLVD EST 6sLKtL%6v eius cst rci, quam in animo concepe-
ramus. Vergilius (^Aefi. IV 675) ^hoc illud g. f.V
126 99 HiNC iLLAE LAc. 'hiuc' cx hac causa.
127 100 1 QVORSVM EVADAs ^cuadas' exeas uel peruenias. i5
2 FVNVS iNTERiM p. s. fuuus a fuualibus dictum est,
ut supra (^ad v. 81; 88) notauimus. et est funus pompa
exsequiarum. 3 Et bene ^funus procedit, nos sequimur'
dixit quasi: post ipsum morituri. unde et exsequiae
dicuntur. 20
128 101 1 AD SEPVLCHRVM VENiMvs ^sepulchrum' xar' ccvtl-
(pQaaLv dicimus, quod sine pulchra re sit. 2 An quod
1 A. V.] adeo uenusto CFH 2 naturam in ras. F^ || 3 sibi
<^sibi^ A I multi (i ex 0 corr) (7 || 4 nil T \ ellipsis A^ eclipsis
TCV II 5 est om. C | coDiungere V | duos uersus] sc. 94 et 95 ||
6 MiHi] manet F 1| 7 ac liberalis TC | liberali ex -le corr. C ||
9 id est] et V \ ceteras C || 10 illico C, illico V | -a- C,
animum TV \ h {= haec) J. H 11 Atat V\ attat] -i- F, om.
TC j in Terentio (in mg. interiectio m. 2) C \ hoc — 12 est]
uoce illud TC \\ 12 dicticon A F, disticon TC I rei est TC \\
13 gf] -i.cf- A, ei-c-f- TC, ar-r-f- F || 14 lac.] la-
T, lacrime C, om. AV ^ 15 Quorum A \ cuadas 1. A \ eua-
das 2.'] idest TC \ peruenias in ras. V^ \\ 16 p-f- C, pro se
F II 17 annotauimus .? || 18 exaquarum J. || 19 morit^^ C, mori-
bus T I et om. TC \\ 20 dicuntur in ras. F^ |1 21 sepulcrum 2.
sscr. C* I cata antiphrasin (-sim F) AV, Kata anthiphrasin
(antifr- T) TC, ■nara avticpQccGlv Vatic. 1673 |1 22 dicimus {ex
dix corr.; sic schol. Faris.) A., diximus TO | res A, res T
ANDRIA I, 1, 93—104. 77
ibi sine pulsu sint, id est mortui? 3 An quod illuc
animae a uiuis sepellantur, id est separentur? 4 JSt
'^sepulchrum' dixit futurum tut in quinto, non quod iam
esset; ^sepulchrum' enim a sepeliendo dictum. Vergilius
^^ proprie (Aen. VI 232 — 33) *at pius Aeneas i. m. s. i. s. a. u.' 5
^^m 100 4 QVAM TiMEO QVORSVM non uidetur adhuc So-
^^ siae plenum amoris argumentum: adeo pendet ad ea, quae
dicturus est Simo. 5 fvnvs interim p. aavvdezov.
129 102 1 iN iGNEM iNPOSiTA EST klXeiipig: non enim
quae. 2 Et mire, cum ^funus' supra dixerit. 3 fle- lo
TVR bene hic impersonaliter '^fletur': ab omnibus; extrema
enim quaeque mortuorum omiies commouent ad lacrimas.
4 iNTEREA HAEC s. id cst: quam dixi sororem esse
Chrysidis.
130 103 1 AD FLAMMAM ACCESSIT IMPRVDENTIVS inueuit 15
affectum sororis, unde omnes uinceret: ceteri enim flent,
haec flammae se ingerit. sic Vergilius (Ed. V 20; 22 —
23) 'exstinctum n. c. f. D • • • cum complexa s. c. m. n.,
atque deos a. a. u. c. m.'
131 104 1 IBI TVM EXANIMATVS PAMPHILVS a UOluntatc, 20
a facultate, a summo ad imum, ubi sunt dicta et facta,
ubi est pathos. 2 Et mire Hbi.'
1 pulsum T I Anl aut V \ illic V || 2 sepellantur Babboic :
sepelliantur C, sepell- F, sepel- AT \\ 3 df m dx corr. C \
tut in quinto (otn. V)] tumulum Mabbow \ <^iacet uel^ iam
esset TC \\ 4 <est> a TC \ sepelliendo CV \\ 6 ingenti m • s •
adeo
i-s^q-a-u V\\ 7 planum Schopen \ ergo (sscr. m. ^) C || 8 p.]
procedit V \ b<C\eHTO>iA, &6v6%-7\xov Vatic. 1673, ac^.yo-t
non^ rO, aovvd-srov M*, om. V\\ 9 posita V\ est om. ATC \
eAAIYIC^ A, msi^La M\ eclipsis TCV\ enim] er ** TC\\
10 <ut> supra TC \ dixerint J. || 11 hic bene TC \\ 12 quo-
que C I commouerint TC \ ad lacriraas dett {ed. pr.): lacrime
(-me TC) ATC, om. V \\ 13 s.] soror TV \\ 14 crissidis ^ n
15 a-impru- T || 16 uincerit TC \ fletu C \\ 17 sic om. TC \
uirgo A 11 18 n.] nympha V\ cum complexa] f^o-c- (e^ T)
TC I c.] 8- TC I n.] u- V \\ 19 atque deosj a-d- TC | a-a^]
■AA 11 20 exani-Pa^ T H 21 a] et F j facilitate T\ unum
C II 22 ubi Babboiv {cf. Eugr.): ibi codd. \ mire ibi <est> V
78 DONATI COMMENTVM
132 105 1 BENE DissiMVLATVM 'bene' multuni. 2 An
quasi dolens, quia etiam negaturus sit Chremeti, dixit
'bene'? 3 et celatvm indicat omnia significanter:
non 'ostendit' inquit sed Hndicat', non ^accedit' sed ^ac-
currit', non ^uestem' aut ^manus' sed ^mediam mulierem', 5
non Henet' sed 'complectitur'. 4 Et quia tribus rebus
inducitur in alicuius rei gestionem persona: affectu facto
dicto, affectus est, quod ait Hbi tum ex. P.', factum
quod ait ^accurrit m. m. c.', dictum quod ait ^mea Gly-
cerium, inquit, q. a.? c. t. i. p.?' 5 indicat indicium 10
proprie est oris et linguae. factis ergo indicat, non enim
dixit ^amo'.
133 106 AccvRRiT Vergilius {Aen. IV 645) nnteriora
domus irrumpit limina'.
134 107 MEA GLYCERivM I. Q. A. ^mea' quasi amator, [boc] 15
"^Glycerium' quasi familiaris dixit, 'quid agis' quasi per-
turbatus, ^cur te is perditum' quasi consolatus.
135 108 1 VT CONSVETVM FACILE AMOREM C. mirC UOU
^ suspicarere ' dixit sed ^cerneres'. et est ordo: facile
cerneres. 2 Sed 'cemeres' sic ut supra (v. 39) ^laudem 20
inuenias et amicos pares'.
1 <(-i-^ bene V \ An] aut V || 2 quod F, (ex quia corr.)
at
C II 3 indic (sscr. rubro) C \ significantur A TC \\ 5 methiam
A II 6 amplectitur TC \\ 7 a?icuius V \ gestionem V \ affecta
A I factu A, factu V \\ 8 dictu A, dictu V | est om. A j
exani • Pa • T, exanimatus pamphilus C \ factum <(est)> V ||
9 mediam muli • (m- T) c- TC \ g\i- AT \\ 10 inquit] i- A \
q. a. om. V\ T-l-P; A, dip- C, te is perditum V \\ 11 est
proprie TC \\ 12 amo] imo F, uel aio C, uel aia T\\ 13 in-
terio C II 14 inrumpit C|| 15 glicit. A, g\. F j i. q. a.] i-qd-
A, inquit -qa- V, inquit quod TC | hoc clel. Steph. \\ 16 per-
turbatur (-antur T) TC || 17 consolatus] 6 solatus (-lu- C) TC;
-turus Steph. || 18 f • a • c • T \ c.] cemeres C \ Mce non in
ras. ^ II 19 suspicaretur TCV, (sus in ras.) A; corr. Schopen.
-reris Westerh. \ et est] est -N^ F || 20 Sed (Et Schopen)
cerneres om. TC \\ 21 inuenies C
ANDRIA I 1, 105—113. 79
136 109 1 REiECiT SE iN EVM F. Q. F. obicituT ei et quod
a Glycerio factum est, ut (Cicero diuin. in Caecil. 7, 22)
^ecquis umquain tam palam de honore, tam u. d. s. s. c,
q. i. a. i. a., ut ne h. m. d. d.?'
j^^ 110 1 QViD Ais non interrogantis est sed mirantis. 5
^^m- 2 REDEO INDE IRATVS ATQVE AE. F. ^iratus' Culpa,
i^ ^aegre ferens', quia praeter spem.
138 111 1 NEC SATis AD OBivRGANDVM mire expressit in-
dulgentiam patris circa filium: erat, inquit, causa, sed
pro amaritudine obiurgationis non erat satis, hoc est non lo
idonea uidebatur. 2 nec satis ad obivrgandvm cavsae
deest ^habui' uel ^erat', ut Vergilius {Aen. II 314) ^nec
sat rationis in armis': et hic ^est' uel ^habui' deest ad
sententiam. 3 diceret deest ^enim'.
139 112 1 QviD feci mire fiduciam praetulit argumento, 15
quod est in sequenti uersu. 2 qvid feci qvid c.
av^riaLg a minoribus ad maiora. 3 Et ^feci' quasi faci-
nus dixit, — facere enim quis et homicidium dicitur — ,
^commerui' minoris culpae est, ^peccaui' multo minoris
uel leuioris. 20
140 113 QVAE sese in ignem inicere volvit illic ^mea
Glycerium', hic pronomen dixit: mira dissimulatio , tam-
quam illam praeter periculum nesciat.
1 evm] e- TV \ ei ssci'. C || 2 a sscr. F* || 3 et quis
codd. I um quantam A , nunquam tam F | ta • n • d • F || 4 q •
a-i^a- V \ h.] hoc TC \\ 5 ais] ait T, aisunt A; ais nunc^ ||
6 F.] •&; A\ culpa<e> V\\ 7 propter TC\\ 9 circa] erga TC\\
12 habu A, hui ex huc corr. C \ ut otn. TCV || 14 enim — 16
sequenti in ras. V^ \\ 15 feci otn. T \\ 16 quid feci; quid
•c-d^^U^sH-N-Cle A, quid feci aut sis (n add. C) Quid e • c •
TC, aut quid commerui F, quid feci aut quid commerui {in
mg. av^r]6ia m. 4) M \\ 17 a ?«aioribus ad mmora F, recte? \
quam facinus V \\ 18 dx ea; df C | et et dicitur in ras.
ci
F^ I homidium C || 19 comerui A \ maioris {ex min- corr. vi. 2)
V I peccawi F || 21 lnicere] "I nucere J., i^ T \ volvit] u- T \\
23 nescias T
80 DONATI COMMENTVM
142 115 1 NAM si iLLVM OBivRGES V. Q. A. T. argumentuin
ex coniectura per ratiocinationem a contrario, ut si dicas:
forti uiro praemium debetur, si desertori poena consti-
tuta est. 2 tvlit pro attulit. 3 Sed multa signi-
ficat, et alias pertulit, ut ille {Yerg. Aen. II 407) ^non 5
tulit hanc s. f. m. C, alias sustulit, ut idem (Ecl. IX 51)
^omnia fert aetas' pro aufert.
143 116 1 QViD FACiAS illi pro illo. 2 QVI DE-
DERiT DAMNVM AVT M. ^damuum' rci est, "^malum' ipsius
liominis. lo
145 118 1 iNDiGNVM FACiNvs c. p, decst ^se'. 2 Et in-
certa distinctio.
144 117 1 VENiT CHREMES p. A. M. c. argumeutum ex
coniectura de testibus. 2 Et mire: supra (v. 73) ^ultro
ad me uenit'. ergo hic causa iusti doloris ostenditur, 15
quando dolet etiam Chremes; nam potuit non daturus
filiam non uenire. 3 postridie ad me c. ut sine dila-
tione sciri possit. 4 Et clamitans indignantis est, ut
(^Ad. I ^, 11) ^clamant omnes'.
145 118 3 indignvm facinvs distinguendum , ut per se 20
intellegatur Hndignum facinus': et ipse dolet corrumpi
Pamphilum. 4 comperisse ergo ab aliis, ut appareat
euersum, quod ait {y. 69) ^tum uno ore omnes' et {y. 72)
^hac fama impulsus C.' 5 pamphilvm pro vxore <(h.)> h. p.
1 i-o- T I T.] ti- J., a- F II 2 ex coniectura om. TC \
ratiotinationem A, rationationem F|| 3 praemium in ras. F^ |
4 signat V \\ 5 Vergilius] ille codd. || 6 C.] e- TC \ substulit
CV\\i fero A \\ 8 qvid] Quis C^ d • d • a • T || 9 m.] malum
CV I <^uel)> ipsius V \\ 11 et incerta] et mira V, incertaque
TC II 13 A. M.] t-a- codd. \\ 14 de] ia TC \ supra om. TC\\
15 uenit ad me TC \\ 16 quando dolet etiam W.: quam dolet
etiam CV (T?), quando l&icia J.; quid (uel quia; sic edd.)
d- e- dett. \\ 17 post tridie A, postrid^e V \ c.] clse- C \\
18 scribi codd., corr. ed. pr. \ posset V \ Et] Ex A \ indignatis
A II 20 FAciNvs] f . r II 21 et] ri A \\ 22 alteris V \ apa^eat A ||
23 euersum in ras. F^, uersum T \ cum ATC \\ 24 flama A \
Pamphilus A \ pro om. J. F | h. p.] hoc A
ANDRIA I 1, 115— 121. 81
^ Pamphilunr' cum emphasi dixit, id est pudentem et
bene moratum. 6 Et nec ^amicam' sed ^pro uxore'.
mire ergo, quasi non hoc doleat quod amet, sed quod
pro uxore habeat. et simul excusatio filiam denegaturi
soceri. 5
146 119 1 PRO vxoRE HABERE H. p. *hanc' cum con-
temptu dictum est. 2 Et peregrinam ut alibi (III
1, 11) ^adeon est d.? ex p.?' nam hoc nomine etiam
meretrices nominabantur, 3 ego illvd sedvlo quanto
affectu pater factum quod uiderat negabat! 4 sedvlo lo
quomodo ^sedulo', si negabat? an ^sedulo' coasl (anXwg}^
id est simpliciter?
147 120 1 negare factvm impersonaliter.
146 119 5 SEDVLO quia non semel negauit uel ille in-
stitit. 15
147 120 2 NEGARE FACTVM officium patris et simul per
hoc expressio probationis. 3 ille instat factvm
Plautus {Merc. II 1, 18) ^instare factum simia'. et est
ccQxaLafiog. 4 instat factvm uetuste, id est: instat
dicere factum esse. 5 deniqve quid Menique'? ad 20
summam properat et ad finem dictorum. 6 deniqve
id est postremo.
148 121 1 iTA TVM discedo propric, non enim ^abeo';
1 Pamphilus A \ cum om. A \ infasi A \ prudentem codd.,
corr. Steph. \\ 2 et nec amicam sscr. C- || 3 hic non V \ sed
ex si corr. V- || 4 excusatio Hahbow: excusat codd.; exc. <iram>
Schoell I denagaturi A \\ 5 socii T || 6 habere] h • V \ h.] h •
A I cum sscr. V^, om. ATC j contu A, contetu T \\ 7 Et om.
C \ut ex et coi-r. C, ait T \\ 8 Adeon A \ d.] demens TC V j
<^ut> ex TC I p.] peregrina V\\ 10 effectu T \ uideat V \\ 11 oiGsl
Babbow: sosie (-iae F, ut sosie TC) codd. \ anXcbg add. Schoell \
id est simpliciter in ras. V^ || 12 aimp in simp corr. C \\ 14 se-
DVLo] sed TC I simul V \ negawiY V \ restitit T || 16 per] pro
C F |[ 18 pla?(ius F, Plaut^us in ras. A \ simia et TF. : simile
codd. II 19 ^-P-X-d^-C-MOC^ A, ap-racm- o-e TC, ag-
XaL6u6g 31 \ aQiiaa(iog Vatic. 1673, * * * * F| instat] instare
codd. \ ide in ras. F- || 20 factum dicere TC \\ 21 properat
ex probat corr. C - \ deniqve id est] Demum uel F || 23 discendo
A i non] tum in ras. V^ | ab eo ^ T"
Donati comm. rec. Wessner. 6
S2 DONATI COMMENTVM
unde discessio. 2 vt qvi se filiam neget da-
TVRVM ut ab eo disceditur, qui se filiam neget daturum.
ergo probata res est, quando qui obtulit negat daturum.
3 Probauit quod uolebat senex Sosiae: adhuc super-
est, ut ostendat, quam non sit iracundum, <^* * * *^ quin 5
iuste irascatur.
149 122 1 NON TV IBI GNATVM CCTtoaL^TtrjiJig. 2 Vel
ellsLtpLg: deest Hnuasisti' ^obiurgasti' ^adortus es'.
150 123 OBivRGANDVM iucusandum, inclamandum.
151 124 -(tvte ipse)> his rebvs finem modo non addidit lo
Miceret'.
15^ 125 1 PROPE ADEST CVM ALIENO MORE propC adsuut
nuptiae, id est in proximo sunt metae libertatis et ideo
auidius uoluptaria sub fine carpenda sunt. 2 cvm alieno
MORE "^cum' pro quando. hoc enim significat '^cum''. 15
153 126 siNE NVNC meo me vivere I. M. ^meo modo' mea
uoluntate, meo arbitrio.
154 127 Qvi IGITVR relictvs est obivrgandi locvs mire
"^obiurgandi', tamquam ignoscentior pater in filium uide-
retur; nam supra commotus plus per a.7to6Lc67triai,v signifi- 20
cauerat.
1 -i- inde discedo in ras. V^ | neget (den- C) filiam TC \
negat {in -et corr.) V \ daturam T || 2 ut — daturum om. V \\
neget filiam TC \ negat daturum <^ita tum discedo ab illo ut ab
eo disceditur . . . neget daturum^ A \\ 3 attulit C \ daturum (da
in ras.) A \\ 4 ProbamY V \ quod om. T \ ^tolebat F || 5_ iricun-
dum C, iracundus V \ quod agit, quoniam non putat irascen-
dum, suppl. Babbow \ qui V \\ 6 irascitur codd., corr. Steph. ||
7 gnatum <obiurgare-> A | ^noaCIOOnCIC IlCL CMIYIC.^ ^,
a-jioGLcoTtriaLG {m. 4) uel eclipsis {in mg. ilXsLipLg m. 4) ilf , ano-
GLOTtaaig uel ecl- Vatic. 1673, **** uel eclipsis TC, eclipsis {sscr.
m. 2) V\\^ -i- (deest sscr. m. 2) C \ adortus ex ad boc corr. G \\
9 -dum ter ex -di corr. V^ || 10 non] ei V \ addidit ex addit
corr. C II 13 in sscr. C^ \ mete J., mHhe C, met''e V \ liberatus
T II 15 'cum' — 'cum' in ras. V^ \ quando W.: quo codd. jj
16 ME — M.] m • u • modo V, m • u • in • mo T, me uiuere • i • a •
in C I meo] Atd^eo A, adeo TCV \\ 17 uoluptate codd., corr.
Steph. II 18 quis T | r • e • ob • 1 • T || 19 obiurgande T \ ignoscen-
tior Mabbow: in incensor A {scliol. Paris.), incensus {-sus V) rell. \\
20 motus T\ aposio -pCCIN A, aposiopesim F, **** TC
ANDRIA I 1, 121—134. 83
155 128 1 si PROPTER AMOREM V. hoc erat secimdum in
diuisione *et consilium meum c' {v. 22). 2 si prop-
TER AMOREM vxoREM iuitium cousilii sui demonstrandi.
3 NOLiT legitur et ^nolet'.
156 129 1 EA PRIMVM AB ILLO ANIMADVERTENDA INIVRIA 5
EST nota participium a passiuo ^ animaduertenda', id est:
castiganda ac uindicanda est. 2 ab illo . . . inivria
id est quam facit, non quam patitur. 3 ea primvm
AB iLLO animadvertenda ut iam hoc sit peccatum, quod
recusat nuptias, non quod amat adulescens. ideo ergo lo
^primum' dixit. 4 animadvertenda inivria est uin-
dicanda, exsequenda. 5 Et bene ^ea ab illo' dixit *in-
iuria': certissimam enim notauit personam, quae debeat
pro inim-iis poenas soluere. quod si dixisset "^iniuria eius',
amphiboliam fecisset, utrum: quam passus est ab alio, i5
an: quam ipse aliis intulit.
157 130 1 et n\^c id operam do vt per f. n. hic
reddidit, quod dixerat (v. 22) ^consilium meum cognosces'.
2 ID propter id.
158 131 vera obivrgandi avtL&srov: quia ^falsas' dixit, 20
intulit ^uera'.
161 134 1 MANiBvs pedibvsqve proucrbiale, id est omni-
bus uiribus. 2 obnixe omnia cum conatu, instanter
contra conantem.
1 u C I V • om. C I hoc in ras. V^ \\ 2 meum • C • M • C •
A, meum em^c- TG, m-c-mc- F || 3 amorem om. T\
uxorm F II 5 Ea sscr. C | ab — 6 est] ad est ab. il. iniuria
T I anima aduertenda A || 6 est] Et J. F | nota — 11 est
om. TC I a pa,ssiuo V \ id est] uel F || 7 uindica A || 8 facio
numquam A | ea] & J. |1 9 hic F || 10 amat ScJioperi: peccat
codd. cf. Eugr. || 13 certissimum T \ enim V \ notatim (-tum
T) TC II 15 amphiboliam (og sscr. m. 2) F, amphibologiam
C\ fecisse C \ que T || 17 id] in T, om. V\ operando AT \
per] p. r I f-<et>n- C II 18 cognoscet A \\ 20 ^NTIOeTON,
avtiQ-Bxov M* (anthiteton 3/^), antitheton TV, anthiteton C |
falaa ATC \\ 22 -qve] quasi F j prouerbiale A \\ 23 uiribus
W. : uerbis ATC (dett.), modis F; membris edd., neruis Lindenbr. \
obnixte A \ instanfer F || 24 conante A
6*
84 DONATI COMMENTVM
162 135 1 MAGis ID ADEO ^id' proptei' id. 2 mihi vt
iNCOMMODET noceat, incommodum afferat. 3 magis id
ADEO MiHi VT i. non enim, inquit, prodest filio amare
meretricem.
163 136 QVAPROPTER mire Sosia interrogat, quasi nulla 5
causa sit fallendi dominum.
164 137 1 MALA MENS MALvs ANiMVS <(^animus'^ uoluntas
est, ^mens' etiam ratio. 2 mala mens malvs animvs
argumentum a natura et an aliquis <(sit)> sine causa malus
an ab impulsione. 3 mala mens malvs animvs quia lo
dixit: magis ut laedat, quam ut prosit {cf. v. 135).
165 138 ■''SED QviD opvs EST VERBis''" a%o6ico7tri6ig est
grauissimam poenam ostendentis.
167 140 1 Qvi mihi exorandvs legitur et ^expurgandus'.
si ^expurgandus', cvi lege, non qvi, quia et cvi per q i5
ueteres scripserunt. 2 et spero confore ab eo quod
est confit, id est perficitur, futm-um tempus infinitiui
modi "^confore' facit, id est perfectum iri. sic in Adel-
phis (Y 8, 23) ^uerum quid ego dicam? hoc confit quod
uolo'. 3 CONFORE couficri, perfici: unde confectum 20
1 iD — MAGis om. V I propter] prope A, post TC \\ 2 no-
cete A I offerat {corr. m. 2) C \\ S adeo] ad et J. | vt i.]
uti A, ut incomC || 4 meetricem A \\ 5 sosie C \ quasinilla
causa^ A \\ 7 mala — 8 ratio om. TG {dett., ed. pr.) \ animus
add. W. I uoluptas A F, corr. Steph. \\ 8 etiam] et F 1| 9 et]
cst V I aliquid T \ sit add. W. \\ 11 prosit (sit in ras.) A ||
12 hoc schol. ad lemma qvem qvidem ego si sensero pertinet;
cf. Sacerd. Gr. L. VI 468, 15 \ quod A \ 0 • e • u • T \ APO-
SlOPeSISe A, **** est TG, aposiopesis est V || 13 gra-
uissima TC \ poenam om. TC || 14 exeo • T \ expugndus 6\
expurgandus est V \\ 15 sed expurgandus T, om. C \ lege
cui V I quia] qui V \ cui per q// A, quoi pro qui (per q
m. 1) F^ per cui {corr. m. 2) C \\ 16 scripsere TC\\ 17 con-
V iri
fidit A, confidit V \ futuri tpris {corr. m. 2) V \\ 18 rei {corr.
m. 2) C II 19 utrum codd. \ hoc ex hic F- i confidit A, confidit
F II 20 confortare A \ conferri T, confiteri A, <(id est> con-
fieri F I unde] ut F
^^^B ANDRIA I 1, 135—2, 2. 85
^^F negotium dicitur uel confecta res, quae ad plenum
^^H perficiuntur. Vergilius [Aen. IV 115 — 16) ^nunc qua
W^m ratione quod i. cf. p., p. a. d.'
168 141 1 NVNC TVVM E. o. H. hoc ad illud tertium re-
»spicit, quod dixit (v, 23) ^et quid facere in hac re te 5
uelim.' 2 has bene vt a. n. ptf. d. hoc erat tertium
de his, quae dicturum se promiserat. 3 adsimvles
hoc est unum uerbum: 'adsimules', quod dixit {v. 18)
'quin tu uno uerbo dic: q. e. q. m. u.?'
169 142 1 perterrefacias uenuste et poetice. 2 ob- lo
SERVES FiLiVM obscruatio in duabus rebus est: in ob-
sequio et in speculando.
171 144 1 CVRABO ut coquus. et supra {y. 3) sic ^nempe
ut curentur recte haec'. 2 i prae iigura avaGxoofpr]^ quod
nos praei dicimus. i5
172 1 1 NON DVBIV3I est qvin V. N. F. peracta narratione
iam persona Sosiae non erat necessaria; ergo substitit
senex, per quem agenda sunt reliqua. 2 non dvbivm
EST QviN V. N. F. ad hoc certus inducitur Simo, ut et
magis perturbetur inopinata consensione Pamphili ad du- 20
cendam uxorem et propterea nihil agat cum Chremete
de tradenda filia confirmandisque nuptiis.
173 2 1 iTA DAVVM MODO TiMERE <(s.^ uou rccessit de
1 confecte T || 2 perficiuntur A , (per ex con corr.) C, -iuntur
V I nunc — 3 ratione] «neque roe 1\ nequam 0 || 3 i. cf.] I •
CF- J., i-e-f- TO, mstat confieri F | p. p.] pq- C, possit
p- F II 4 E-o-] est officium TCV \ h. om. F|| 5 dixit om.
TC I quod Fl re te] recte A || 6 a.] assimules F| p-t-f- A
TC, p- F I D.] a- TC \ hec C \\ 9 Quinti A \ dic q.] dic quid C,
d . q • T II 10 uenusto A \\ 12 in om. TC \\ 13 ut] et TC \ sic
supra T \\ 14 anastrofe A., anastrophe F, * * * TC \\ 15 praei
in ras. F-, proprei A, pi TC \\ 16 qvin] q- F | v.] uxorem 2' ||
17 non] nunc T \ suhsiituit F, subscribit C^ \\ 19 qvin] q.
F I V. N. 07)1. ATC I certa A \ Smwo F | ut et] et ut ^, ut T
C V II 20 consentione C \\ 21 praeterea A TC \\ 22 trahenda A
TC II 23 modo dauum timere (d • t • T) TC
86 DONATI COMMENTVM
loco senex; ^sensi' ergo: antequam cum Sosia loqui coe-
pisset. 2 ITA DAVVM MODO TiMERE SENSi argumeutum
quod supra, ab eo quod nostri faciunt. 3 modo ante-
quam cum Sosia loqui coepisset. 4 Dauus ut recte
scribatur, Dauos scribendum est, quia nuUa littera uoca- 5
lis geminata unam syllabam facit. sed quia ambiguitas
uitanda est nominatiui singularis et accusatiui pluralis,
necessario pro hac regula digamma utimur et scribimus
Da/us serjrus corjrus.
175 4 1 MIRABAR HOC SI SIC A. ET E. S. L. Mc loCUS CSt, 10
in quo Dauus insinuatur spectatoribus multa gesturus.
2 si sic ABiRET ^sic' pro leuiter et neglegenter, quod
Graeci ovto) dicunt. 3 <Csic^ significanter: avrcag, id
est Vic'. et est de his, quae gestu adiuuanda sunt, ut
(Ad. IV 2, 24) 'tantillum puerum' et {Ad. II 1, 9) 'huius i5
non faciam'. 4 lenitas clementia et facilitas, cui con-
traria asperitas et difficultas. 5 et eri semper leni-
tas '^semper uerebar' an '^semper lenitas', ut sit vcpsv?
Lucretius (J 125) ^semper florentis Homeri'. 6 semper
lenitas ac per hoc simulata usque nunc lenitas. nam 20
nemo in diuersis actibus semper lenis est nisi forte
1 sensit V \\ 2 ita — 4 coepisset om. A \ sensi om. V \\
3qd supra V \\ 4 <^daws simo ■> Dauus J., <^dauus simo^
dauus (daus bis TC) TCV \ et recte scribitur (-bere T)
codd., at cf. III 4, 1 \\ 5 daus TC \ est om. TC \ quia] que
TC II 7 nitanda A, notanda (-dum T) TC \ accest ptr. A ||
8 necessarie T, necesse C \ dignama J., dignama 1\ ddgamma
V I utimnr (i ex e corr.) C \ et] ut ^ || 9 dauus seruus eoruus
AV, ***** TC; corr. Steph. \\ 10 mirabar] noua scaena in
TC I si] sic A I a.] abiret F | e. s. l.] heri 'l.s.u. TC, hJ-
m-q.e. Fjl 11 spectoribus J., spectatoribr C || 12 si] sic A \
pro] p C I Zemter F |1 13 gci OYTOO A, greci ** T V, -g- **
{ovr(os gr§ci suppl. m. rec.) C, greci {ovtco post dic- suppl. m. 4)
M, gv- dic- oijTcog Vatic. 1673-, avtag? \ sic add. W. \ signifi-
cant A, -tur T, -t C j ^YTOC A, avto? Vat. 1673, * * * T
C F I id cst V II 14 sic <leuiter> Habbow \\ 16 non] uero V \ <e>
lenitas V \ et om. TC V \ facillitas C \\ 17 heri TC V \\ 18 semper
ante uerebar om. V \ anne C \ R^t^G^; A^ vcpav ilf ■*, ^dsv Vat.
1673, *+ TCV II 19 homori A, honori V \\ 20 usque V \ nunc bis C
ANDRIA I 2, 2—10. 87
fictus adsimulator et callidus. 7 semper lenitas sine
differentia est importuna lenitas.
176 5 1 QVORSVM EVADERET ad quam partem erumperet.
2 Et euadere est per quamcumque difficultatem ad
aliquid perueuire. 5
178 H 1 VERBVM FECiT uon dixit ^litigium' aut Vixam',
sed ^uerbum'. istae exiguitates adseuerationis <^sunt)> et
dicuntur cum pronuntiatione , ut intellegatur: ne uerbum
quidem. 2 neqve id aegre tvlit haec est ^semper
lenitas'. lo
179 8 1 AT NVNC FACiET id est irascetur, denuntiabit,
loquetur. 2 at nvnc faciet subaudiendum ^uerbum'.
et est ^faciet' persona tertia pro prima. 3 neqve vt
OPiNOR siNE Tvo ct comminabitur tibi et minas con-
temnes, ut ad poenas peruenias. is
180 9 1 iD voLviT aut absolute accipiendum Md' aut
opposite. 2 sic demonstratio est et magis gestu quam
sensu intellegitur, ut supra (ad v. i) diximus. 3 nec-
OPiNANTis vcpiv. 4 Dvci duccre est exspectatione longi
temporis malum prolatare. 5 Vel induci, ut feras in 20
retia. 6 falso gavdio uelut euitatae senis iracundiae.
10 1 SPERANTis lAM AMOTO METV ista singula suut.
181 2 Et 'amoto metu' sic dixit, quasi metus brutum
1 difictus A, fictor in ras. V^ \ assimulator TCV\ et] ex
A II 2 <(semper^ est C \ est importuna] et in omni fortuna
TeuberW 3 euadat AC{T?), euaderei V (Steph.) \\ 7 assiguitates
(corr. m. 2) C \ adseuerationis (ass- C) JlC, -nes V(T?) \ sunt
et dicuntur Rabbow: dic- et codd. \\ 8 ne] nec codd. \\ 9 id] id
A I bSc F, hoc TC \\ 11 at — 12 loquetur 0771. C \\ 12 faciat
(corr. 771. 2) C || 13 et sscr. C^ \\ 14 opinior J.-j tuo <^magno
rnalo) V I et 1.] id est TC V \\ 15 ad o)7i. A \\ 16 aut 0771.
^TC II 17 opposite A, ob C, ob*** T, id quomodo F|| 18 in-
telligatur T \\ 19 Y<t>HN; A, ^cpsv Vatic. 1673, * * * TC, 0771.
V I <^falso gaudio)> duci V \\ 20 prolattare A , prolatari T \ induc
A II 21 euitatae senis W. {diice Hart7n): ex ira (ira CV, ora
T) et te {077i. T) uitg senis (uitae s- V, s- uite TC) codd. |
iracundia V
88 DONATI COMMENTVM
corpus sit, quod cuni molimine moueatur. 3 oscitantis
oscitatio est animi otium et securitas, dicta ab ore
ciendo. 4 oscitantes securi, id est nihil prouidentes.
182 11 NE ESSET spativm c. a. d. n. mirauda locutio, ut
si dicas: cogitat ad dicendum. 5
183 12 1 ASTVTE hoc et gestu et uultu seruili et cum
agitatione capitis dixit. 2 carnifex aut excarnificans
dominum aut ipse dignus camifice, ut caro fiat, id est
lanietur. Lucilius (l. inc. fr. 107 M.) 'carcer uix car-
cere dignus'. 3 neqve provideram prouidentia lo
duplex est: etenim aut animo aut oculis prouidemus.
184 13 1 HEM quasi correptio totius corporis. 2 eho
nutus est intentionem animaduersionemque deposcens eius,
cum quo uult loqui. 3 ehodvm ad me Mum' TtaQelnov
est hoc loco. 4 qvid hic vvlt more seruili et uernili 15
gestu: sic enim uocati a dominis secum uultuose agunt.
5 QVA de re negantis uim habet haec interrogatio ;
plus est enim ^qua de re?' quam ^nihil'. 6 rogas hoc
cum interrogatione indignantis.
185 14 1 MEVM GNATVM R. E. A. mire apud seruum dis- 20
1 " corpus sit " metus brutum F, corpus sit metus (mot- T)
brutum ATC \ eum A | moueatur W.: mouentur A., mouentur
F, mouetur TC \ Oscitantes TC \\ 2 oscitatio om. T \\ 3 sciendo
comouendo
A F, ciendo {sscr. m. 2) C \ obscitantes C \ id est] uel TC \\
4 spativm] s • T I imitanda A , miranda F || 5 sic F | dicen-
tiu C II 8 domnum F, dcum {del. et dnum sscr. m. 2) C i|
9 laniatur (e rubro sscr.) 0, lenitatur A \ carcereis uix J., car-
cere vix T, carcere * * * C^ (iure suppl. m. 2) || 10 puideram
C, pr^uideram (§ ex o corr. m. 2) V \ puidentia (p in ras. V')
CV\\ 11 aut enim TC \ puidemus (p in ras. F^) CV\\ 12 hem]
ite A, nunc TC \ eho nutus in ras. V^ H 13 nupt* (p del.)
C I animo aduersionem y1, animaaduersionem F | desposcens
A, poscens T || 14 £^/jodum V\ dum om. TC \ parelcon AT,
in ras. F^, pareleon C H 15 est in ras. V^ \ hic uult F i mo
C I uernili in ras. V^ \\ 16 ab domini A \ secum C {clett.),
efficiu A, serui schol. JParis. {T?), om. V \ uultuose in ras. F-,
inuidiose schol. Paris. \\ 17 negant suim* hab oe h§c A \ int-
hec T II 18 est] tibi A \ enim sscr. V^ \ hoc licum A \\ 19 in-
dignans A \\ 20 mevm] at eu A \ gnatum ee-d^; A, gnea-
T, g • r • est a • F | mire — e. a. om. TC
ANDRIA 1 2, 10—17. S9
simulat id, quod iam probauit. 2 mevm g. r. e. a.
Igrauiter constanterque senex nondum se fatetur credere
nec uerum scire, ne amittat uim uindicaturi, si rescierit.
3 ID POPVLVS cvRAT sciLiCET quia rumigeratio po-
puli est. 4 Sed hoc auersus ab illo contumaciter. sic 5
Vergilius (^Aen. IV 379) 'scilicet is superis 1. e.' 5 *sci-
licet' semper cum ironia ponitur.
186 15 1 HOCiNE AGis id est audis. alibi {Ikm. I 2, 50)
sic ^hoc agite, amabo'; Plautus (^Asin. prol. l) ^uos hoc
agite spectatores nunc iam, si uultis'. 2 Demonstratiue lo
ueluti aurem suam tangens. 3 ego vero istvc deest
^ago' uel ^audio'.
187 16 1 iNiQVi patris est iniquum est, si nunc uelim
quaerere actus liberos adulescentis. 2 nam qvae ante-
HAC FECiT ^antehac' pro ante haec consuetudine quam i5
ratione dicitm*. 3 nihil ad me attinet id agit, ut
superius consilium seruare se ostendat.
188 17 1 DVM TEMPVS ad eam rem t. dccst 'se', ut sit:
dum se tempus praebuit, quia supra (I 1, 124) dixit
Hute his rebus finem praescripsti, pater'. 2 sivi ani- 2»
MVM vt ex. s. mira ratio, cm- siuerit, ut et hoc, quod
1 mevm] mirum A || 2 nundum A |1 3 nec amittat A \
uim in ras. V^ | uindicaturi (uend- C) si rescierit TC, uin-
dicaturos ire scierit A, uindicatura si rescierit V \\ 4 Id J. ]
silicet C I quia in ras. V^, om. T \ rumorigeratio C, rumi-
geratio ex corr. F* || 5 sed] si TCV \ cont ****** {sscr.
m. 2) V\ sit V II 6 silicet C \ his TC \ 1. e.] labor est TC V \
s. semper in ras. V^ \\ 7 cum in ras. F^, eum A \ yronia C,
roma A \ porro C\ ponitur in mg. C^ || 8 Hoccine semp&r
codd. I <(agis^ hoccine agis TC \ est om. T \\ 9 sic] si TC j
age codd. \ hic V || 10 nunc] Non TC \ si uultis] simul TC,
(sultis Daniel in mg.) A, sumitur in ras. F- 1| 11 uero in ras.
V^ II 12 uel] id est Fl| 14 liberos om. V\ qvae] q- T, quod
C I a • h • f • T 11 15 pro om. T \\ 16 ratione ^ | age J. H 17 su-
perius om. TC \ se om. T \\ 18 eam rem] e • e • T | t.] tulit C,
in mg. V^ |1 19 <(tulit id est)> praebuit.'^ | quia ex quare corr. C* \
dixit V II 20 tu T | praescripsisti F, descripsisti TC ^ \ Siui V \
a • u ■ r II 21 Ex. s.] e • s • T, exploret (e sscr. m. 2) suum C | mi-
ratio A TC, miratio (ra sscr. m. -?) F | s iuerit C | qua A
90 DONATI COMMENTVM
pel^misit, ad bonam frugem permiserit, non ad luxu-
riam. 3 ad eam rem tvlit Hulit' absolute. 4 Et
deest ^se'. 5 sivi autem distingue; est enim modo
^siui' permisi, cessaui. 6 sivi antique. aliter in Adel-
phis (I 2, 24) ^non siit egestas facere nos'. 5
189 18 1 NVNC Hic DiES A. V. A. hoc est: certe et se-
uere et inexorabiliter denuntiat. 2 aliam vitam pro
diuersam et contrariam. sic Yergilius {Aen. II 428) ^dis
aliter uisum'.
190 19 1 TE ORO DAVE grauius illud fecit nomine appel- lo
lando. 2 vt redeat iam in viam Ham' modo tardi-
tatis signum est. 3 FA ^in uiam' dixit quasi ex deuiis
erroris ad rectam uitam. 4 dehinc post. eTtavoQQ-oaGLq.
5 VT REDEAT lAM IN viAM "^in uiam' prouerbiale.
191 20 HOC QViD siT sXXsLtpi.g., deest enim 'quaeris'. i^
192 21 1 iTA AiVNT hoc credunt et locuntur uniuersi.
et est tepida consensio et quasi inuiti responsio, ut in
Heautontimorumeno (J 2, 37) Hta credo' monente patre
filium.. 2 TVM si Qvis magistrvm (isrc(q}OQL%wg. 3 An
quia et paedagogus est, <(ut)> Geta? 4 ad eam rem id 20
est super eam rem, hoc est super amorem.
1 praemisit V \ frugem om. TC || 2 tulit owi. TC V ||
3 fui autem A, siuit autem T, siuit C, siui animum in ras.
V^ II 4 siui modo TG | promisi C | sivi] siue A \\ 5 adelfis
A 1 siit] sit A, siuit TV, fuit 0 || 6 h • d • T | v. a. om. TC !
certe Babbow: recte codd. \\ 7 pro diuersam] pro (per C) uersam
TC II 8 diis CF|| 10 grauiu» A, gratius T \ fecit] fco C, fcto
T I appellando om. TC \\ 11 reddeat A \ modo] uero A \\ 12 est
signum TC \ inuidiam C \ ex deuiis erroris W. : exinde iussit
erroris ATC, ex errore V {= dett); in altero commento ^in viam
quasi in deuiis sit erroris.' fuisse videtur \\ 13 postulo TC \
emNOPOGOCIC^ A, iTtavwQd-oOLG M ^ * * * * r(7F || 14 in
uiam in mg. C^ om. C^V \\ 15 quod V \ CAAIYIc- A, UXl-
^Lg Vatic. 1673, msLxpLO M\ -e- ***C, *** TV \ deee T\\
17 inuiti] inuia ^4 || 18 eautontimoru menonon A, eutantu
(a in 0 corr.) C, eutontum T, eautontu- in ras. V^ \ monentem
patrem C || 19 filiam V \ Cum A \ magistrvm] m. V \ meta-
foricos A V, methaf- TC \\ 20 et paedagogus est Steph. (ed. pr.
om. et): ex (ot TC^, in C^) pedagogo est codd. \ ut add. Steph. \
ad] at T
ANDRIA I 2, 17—25. 91
193 22 iPSVM ANiMVM AEGROTVM pro aegro , nam animus
aeger, coi^pus est aegrotum.
194 23 1 NON HEM "^hem' interiectio est irascentis.
2 DAVVS SVM NON OEDipvs multiplcx contumelia: potest
enim senem quasi sphingam dixisse, id est deformem
monstrique similem; potest etiam inhumanum et ferum
ut sphinx; potest etiam per Oedipodem se ultorem pro-
mittere futurum atque oppressorem sapientiae senis.
3 DAVvs svM NON OEDiPvs facctc sc negat Oedipodem,
ut senem sphingam esse confirmet. 4 "^non oedipvs"*"
imitationum duo genera sunt: quaedam necessitas intro-
ducit, quaedam uoluntas. 5 non oedipvs si Latine pro-
nunties, genetiuus Oedipi faciet, si Graece, Oedipodis.
195 24 SANE QviDEM ^sauc' ualidc, quia qui sanus, et
ualidus est.
196 25 1 si SENSERO HODiE QviCQVAM comminatio. et
sic pronuntiatur, ut (in) singulis uerbis ardeant minae.
2 HODiE ^hodie' ad comminationem , non ad tem-
pus plerumque refertur, ut Yergilius (^Aen. II 670)
2 est om. TC || 3 nox] nam C \ hem om. C \ est inter-
iectio V I! 4 oedippus J., edippus F, edipus IC \\ 6 finga A,
sfingam F, spingam TC \\ 6 monstroque (ro ex ri corr. m. 2)
F, ministrique TC \ etiam ed. pr.: enim codd. \ et sscr. C" jj
7 sfinx A, sfinx F, spinx T, pinx C \ etiam] -N- C, esse T \
oedyppodem A, edippodem F, edippum T, editum C \ se om.
T ! permittere {corr. m. 2) C \\ 8 furtum TC \ oppressore T,
{ex a pressore corr.) C || 9 oedippus A, edippus TCV\ oedyp-
podem A, edippodem F, edippum TC \\ 10 sfingam AV, spin-
gam TC I confinnem C \ non oedippum (ed- TC V) codd., corr.
W.; scliol. ad v. 21 tvm si qvis etc. pertinet || 11 tmitationum
F I sunt genera C \ quae^^aw F || 12 quaedam in ras. F^ ||
non edippus CF, non edipus T, noTe dippus A |I 13 pronun-
tias T I oedyppi J., edippi OF, edipi T \ oedyppodis J.,
edippidis F, edipodis T, edipidis (pi in po corr. m. 2) C ||
14 ualide A, uaPde (i sscr. m. 2) V \ qui] quid A \ etj est F,
om. TC II 16 sic] si'' C, sit F || 17 pronuntiatur TF.: pronun-
tiatio codd. \ in add. Steph. \ singularis C \ minae] nunc e V ||
18 ad commin-, non ad tempus plerumque Rabboiv: ad tempus
non plenum quara (sed m ra.s\ F", om. C) ad commin- (continu-
in ras. F^ codd.; an pler- non ad tempus <|]sed^ ad commin-.^
92 DONATI COMMENTVM
^numquam omnes li. m. i.' 3 Et dies pro mcte acci-
pitiir, ut Jioc ipsum ^numquam omnes hodie moriemtir
inulti.'
197 26 Qvo FiANT MiNvs lioc est*. quominus <^fiant)> im-
peditui'um. 5
199 28 1 VERBERIBVS CAESVM TE IN PISTRINVM Uult et
pronomine et nomine exagitare comminatione seruum, ne
quid relinquat inultum iracundiae. 2 dedam dare est
quod repetas, dedere ad perpetuum. 3 Et damus
etiam amicis, dedimus tantum hostibus. lo
200 29 1 EA LEGE ATQVE OMiNE Hcge' ad homiucs, "^omine'
ad rem diuinam refertur, id est firmamentum per hu-
mana et diuina. ^omen' autem est, quicquid ore dicitur.
2 EA LEGE ATQVE OMiNE bcne ' lcgc atquc omine',
quia leges auspiciis seiniatis ferebantur — 3 Ergo sic i5
intellege, quasi diceret: ea condicione. — et antiqui auspi-
cato omnia faciebant, quae rata esse uellent.
201 30 AN NONDVM ETiAM quartum TtccQiXKov, quia abun-
dat ^etiam'.
202 31 1 iPSAM REM MODO LocvTvs ^ipsam rem' id est 20
uoluntatem suam. an interminationem, hoc est pistrinum
et poenas seruiles? 2 nihil circvitione ^nihil' pro non.
1 iniquam ^ | h. m. i.] moriemur inulti V || 3 multi A \\
4 MiNvs] munus A, m- T \ <(minus^ quo minus hoc est <^quo)>
T, (quo 3. sscr.) C \ fiant add. Goetz \ inpeditum J., impeditus
C (T?), impeditms V {dett.); corr. Goetz \\ 6 c • t • in ■ pi T\
pristinum A \ et] ut TC \\ 7 et nomine om. T | ne quidj
neque id est A \\ 8 inultum om. A V {schol. Paris.) || 9 dedero
uel id est
A 11 11 lege] legem V \ omne A, omen CF|| 12 id est] quod
A 1 humana A \\ 13 autem est] aut est V, autem C \\ 14 atqve]
et TC I omne J., o- T \ omne A \\ 15 auspiciis (is ex ti corr.)
C I seruatitus A , seruatibus T, seruatitiis C, seruatis V \ sic
<^sic)> A II 16 dixerit (x ex c corr.) C \ ea] se a TC \ et om.
C I auspicat A \\ 18 nundum A j quartum om. V \ TT^P-
eAKON A, parelcon TC, in ras. V^ | quia — 21 uo(lun-
tatem) in ras. V^ \\ 20 rem ipsam modo V \ loquutus AC \\
21 uoluptatem T \ an] aut C \ initerminationem V \\ 22 nil
bis TC
ANDRIA I 2, 25—34. 93
3 ciRCviTiONE Tjl 7CSQt.g)QciasL. 4 vsvs ES legitur et
'usor es'.
J203 32 1 VBivis FACiLivs admonitio. 2 vbivis faci-
Livs p. s. Cicero (m Verr. act. II, I 4, 10) ^non est in
hac causa peccandi locus, iud.' 5
204 33 1 BONA VERBA QVAESO hic SLQmvslcc est. 2 Evcpi]-
(iia^og^ quasi dicat: meliora loquere, rogo te. 3 Ergo cum
admonitione ^bona uerba' inquit 'rogo te'. 4 nihil me
FALLis id est: non te ignoro, non me decipis. sic Menander
^vvv 6^ ov XsXi^d^dg fis av.' 5 nihil me fallis figura sXkT]- lo
vL(i(i6g : ovdsv ^s Xccv&dvoLg av. 6 fallis lates, ut sit : ovSsv
fxs Xskrjd^ag. 7 nihil me fallis ^nihil' pro [etiam] non.
205 34 1 neqve tu havt dices tibi non praedictvm duae
negatiuae unam consentiuam faciunt; tres negatiuae pro
una negatiua accipiuntur, ut hic ^neque haud non'. Sal- is
lustius {Ilist. lY fr. 41 M.) ^haud impigre neque inultus
occiditur.' uera ergo lectio est ^neque tu haud dicas\
quod plurimi non inteUegunt, <^cum} %oc dicas' legunf.
1 tjj — vsvs] ti peri fra sensus A, te peri frasin (-im T)
usus TC, peri frasin usus F | es] ~ J. || 2 usor T, in ras.
F-, uxor ^C II 3 vBivis — admonitio oni. C \ facilivs] f- {bis)
T 11 4 in hac causa] in hoc homine cuiquam Cic. \\ 5 locus ante
in C I iud; A, om. TCV \\ 6 ei; punia ~ eVOHMICMOC A,
iQcovia svcpripLLGnoa Vat. 1673, sIqcovLcc M^, **>♦=*** TOFJl
7 quasi dicat] si de T \ ergo cum admonitione in mg. F - (D P),
ergo cum admiratione A TC{L)\ an adiuratione .^ || 8 bona uerba
om. V I inquit in mg. V^ \ rogo te] rogo TO, om. V \ nil TC \\
9 falsis AJ- T\ te non C || 10 NYNa ■ OYACN ^O^CMCN^M A,
vvv 8e ov XsXrid-ccG ^is M^, vvv d^ova&X^qd^cca aXEva Vat. 1673,
^n^^i^/i TCV:, [Ls av Lindenbr., ii7]v iiis Dziatzko \ nil TC \
falsis A I sXXrivLaaog Steph.: ~ AAHNIC aloco. A., *****a
loco F, ***** fc II 11 OYCNAICA^NO^NIC^N A, ovdhv ^s
Xccv^dvsLa M^ {=ed. pr.), dXsv dXivLa Vat. 1673, ***** TCF;
corr. Steph. \ OYAeNMeAeAH0<\C A, ovdhv iis XsXri^aa 31*,
**** TCV II 12 "pro etiam"nunc F | etiam secl. W.; fuisse
uidetnr ixRmEs deest ^etiam' uel sim. \ non W.: nunc (uel non
add. T) codd. \\ 13 haut F, hoc TC \ dices om. T j <haud>
tibi F II 14 faciunt unam consentiuam TC [ confercinam A \\
15 accipiuntur ex corr. C \\ 16 inpigro A, impwNe V \ multus
^ II 17 haud tu rC || 18 quia plurimum C \ intelligitur TC;
intelligentes Steph. | cum add. W.
94 DONATI COMMENTVM
2 NEQVE Tv HAVT DiCAS TiBi NON p. uera lectio ^neque
liaut dicas': est enim quintum 7taQBX%ov. Plautus in
Bacchidibus (J 1 fr. 11) ^neque haud subditiua gloria op-
pidum arbitror'.
3.-
206 1 1 ENiMVERO • DAVE NiHiL L. E. s. hic breuis et CO- 5
mica deliberatio est magna exspectatione populum rerum
imminentium commotura, aestuantis Daui consideratione
proposita. 2 enimvero dave n. persona aut ab altero
commendatur aut se ipsam populo commendat aut et ab
altero commendatur et a se ipsa, ut hic Daui et per lo
Simonem supra (J 1, 137) descripta est, ubi dixit '^mala
mens m, a.' et hic per se, dum hoc gestu ac sermone
agit ac disputat secum. 3 enimvero dave ^enimuero'
significationem habet nimium permoti atque irritati animi.
Cicero (in Verr. II, I 26, 66) ^hic tum alius ex alia i5
parte: enimuero ferendum non est; u. m.' 4 segnitiae
ad agendum, socordiae ad consiilendum.
207 2 QVANTUM I. "^quantum' pro in quantum.
208 3 1 QVAE si NON ASTV p. cxhortatio a periculo.
1 tu haud F, haud tu TC \ p-] praedictum TO, e F, om.
A II 2 haud TCV \ enim] est C, om T \ quintum in ras. F^, om.
T I TOPCAKON A, TtagsX-Kov M\ parelcon JC, in ras. V^ \\
3 hac chidibus A \ haud] hoc codd. \ opidum C \\ 4 jjost arbi-
tror ad(l. A: salustius haut inpigre neque multus occiditur {cf.
supra) II 5 JEnimuero V \ mniL l. om. JC | et comica in ras.
F^ II 6 deliberatio ex corr. G \ exs-pectsbtione F, -tionem T \ po-
pulum] plurimarum TC, in ras. F^ || 7 Imnitium C^ \ commo-
tam V I excitantis JC, exitantis in ras. V- \ considerationem
propositam F || 8 Enim in ras. V^ \ n.] n; A, efm T, om. V \
aut persona F || 9 ipsa C (Schopen) \ et] ex J., om. T \\ 10 com-
mendat J, om. AV \ et a] sl C \ hic ex hlc corr. C \ daue F ||
11 scripta TC \ df C, di^^ T \\ 12 m. a.] malus animus TC \
c
aut F I sermone (-ne m. ^) C || 13 Enim bis in ras. V^ || 14 in-
ritati A, irati 0 || 15 /// Cicero F | tum] cum ACV \ aliis codd. \
ex] et C II 16 enim in ras. F- | ferendum hoc quidem non est
Cic. I non om. TC \ u. m.] enim in F || 17 et considendum C ||
18 quanto -i- F, quantum u- T, quam ^""^ -i- 0 || 19 quae m
ras. F-, q JL I p] prouidentur C, in ras. F*
ANDRIA I 2, 34—3, 6. 95
2 QVAE si NON A. p. prouisio rerum duas significationes
habet: prouidemus enim nobis tam bonum negotium quam
malum; malum sicut si quis eminus ueniens telum proui-
derit atque cauerit. 3 Ergo Mc ^prouidentur' cauentur,
uitantur. 4 Et nuptias ueluti undam nauigio imminentem 5
fecit, quod si quis non undam, scilicet ex aduerso ueni-
entem, prora exceperit, demersus undis in pessum abit. est
ergo fieta(poQix. 5 me avt ervm ^erum' hic: erilem filium.
209 4: pamphilvmne adivtem an avscvltem seni semper
deliberatiua uerba habent quendam sonum, per quem exitus 10
rei demonstratur, ut hic ostendit Pamphilum se magis ad-
iuuaturum quam uerbis senis obtemperaturum.
210 5 1 si iLLVM RELINQVO partium tractatus, quae supra
sunt ^Pamphilimme adiutem an auscultem seni'. 2 eivs
vitae timeo ut alibi (Heaut III 2^ 2(j) 'Sjre, tibi timui 15
male'. 3 sin opitvlor opem ferre dicitur in malis
rebus et his, qui de salute dubii sint, ut (III i, 15;
Ad. III 4, 41) ^fer opem! serua me, 0.!' 4 opitvlor
opitulatio dicta ab opem tollendo, hoc est ferendo.
5 Hvivs MiNAS subauditur ^timeo'. 20
211 6 1 cvi VERBA dare '^uerba dare' fallacia scilicet: ad
illud spectat (/ 2, 33) ^nihil me fallis'. 2 primvm <^iam>
1 qvae] q. J. I p.] pro • (7, om. T \ significationes A \\ 2 habeo
A I praeuidemus V \\ 3 malum 2. sscr. C^ \ si om. TC pro-
uidit TC, praeuiderit F || 4 at T | <(hic> cauerit TC, caueat
V I prouiderit^' A, praeuidentur V || 5 utantur A \ uelut in
unda TC \\ 6 scilicet W.: sed J. F, si (7(T?) | aduersio ^ ||
7 prora Steph.: proram cocld. \ in possum abit A, impessun-
dabat TC, 'impressum abit (m mg. uel impessum dabit) F;
pessum ibit Klotz \\ 8 metafora A, metaphora (metha- TC)
TCV I ervm] herum TC, (um m ras. m. 2) V \ herum TC,
(um m ras. m. 2) V \ herilem TC, in ras. V^ \\ 9 -ne] eni T \\
10 deliberatam uerbam T \ exitur J. || 11 adiuuaturum F. ad-
iuturum TC \\ 13 illud ^ | r • <e • u • t •> T || 14' aduite manas
cultem ^l 11 15 sjre in ras A | tibi timui V, timui tibi TC ||
16 <quod est> opem F || 17 dubi A \ sunt TC || 18 o.] ob-
secro TC, om. V | opitvlor] opitut- C, om. AV \\ 19 opem
dett. {ed. pr.\ ope ATCV \ tolenda V \ ferenda F || 20 hvivs]
Haec sunt A, has TC || 21 uerba] uerbum AV, om. T\ dare
om. T\ scilicet BaUoiv: est codd. 11 22 fallits C
96 DONATI COMMENTVM
DE AMORE Hoc COMPERIT primo, inquit, iam infensus est
senex, deinde grauida e Pamphilo est Glycerium. 3 dif-
FiciLE EST non dixit Hmpossibile est'. ergo ostendit par-
tem se sequi, quae pro Pamphilo est. 4 primum iam
'primum iam' vcpsv: est enim ccvaGtQocpri pro iampri- 5
mum. 5 DE AMORE Hoc COMPERIT ^hoc amorc' sic,
quasi cum taedio et reprehensione eius amoris loquatui'.
^13 7 1 ME iNFENSVS s. scilicet de amore filii. senex me
seruat et reuera timendus est; ad hoc in ipsa re maior
est difficultas, quia grauida Gljcerium. 2 servat (pv- lo
XdztSL. 3 NE QVAM FACIAM NVPTIIS FALLACIAM hoC ad
illud spectat (J 3, J2i) 'tum si quis magistrum cepit ad
eam rem improbum, ipsum animum ae.' etc.
^14 9 Qvo iVRE QVAQVE iNiVRiA proucrbiale ho(5 est, qualia
sunt fas nefas, uelis nolis. i5
^16 11 sivE iSTA vxoR sivE AMiCA EST ct hoc cum quo-
dam taedio et indignatione stomachi interrumpit.
317 12 1 AVDIREQVE EORVM EST OPERAE PRETIVM ^Operae
pretium' dicitur de mirificis et laudabilibus. nam et ea
quae magna sunt, etiamsi mala, tamen admiramur et 20
libenter audimus, et hoc ^pretium est operae', id est audiendi.
2 JEt AVDACiAM proprie dixit, ut in Eunucho ( V 5, 34)
*audaciam' meretricum specta'.
1 inquiY F II 2 e pamfilo A, ex pamphilo F, a pamphilo
{ante grauida) TC \\ 3 dicit TC \ est om. A \ partem T, patrem
^CF II 4 se sequi quae Steph.: esse quae (qui in ras. F^) codd. \\
5 iam om. TC | Y0HN A, vcpsv M* Vatic. 1673, *** TGV \
est om. T \ anastrophe (m ras. F^) codd. \ pro sscr. F^ jj 6 co-
perit A \ hoc] si F | sic] si J. |1 7 cum] ad T \ loquitur {corr. in
loqueretur) G || 8 infessus jT | s .] seruat in ras. V^ \ scilicet] scit
^, sed C, s. in ras. V^ \\ 9 in om. TG \\ 10 grauida (add. est)
Steph.: grauidam codd. \ ^YA^TTIC A, tpilanio Vat. 1673, cpv-
Xdttsi M^, *^^CV, om. T \\ 11 neque "fallaciam nuptiis "faciam
F II 12 coepit A \\ 13 ae. etc.] a-e- TG, §• F, est A \\ 14 est hoc
F I qualia Steph.: quae codd. \\ 15 nephas TC \ nolis uelis T,
b a
uelis nolis G\\ 16 ipsa T | "ista "uxor F | amica <^mea.yA \\ 18 opere
precium sscr. F\ om. TG \\ 20 etiamsi] etiam F | admirantur F,
miramur TG \ et Babboiv: quia codd. \\ 21 audiamus TG \ hoc post
operae in TC \\ 22 audatiam A, audiat iam C \\ 23 spectat C
ANDRIA I 3, 6—16. 97
218 1 3 NAM INCEPTIO EST AMENTIVM HAVT AMANTIVM amabant
ueteres de proximo similia dicere, utCicero (in Verr.act.II, IV
12, 27^ ^minus clarum putauit fore, <^quod^ de armario quam
quod de sacrario fuisset ablatum'. et quidem si in uerbis
sunt, TtaQOfiOLa dicuntur, <(si)> in nominibus, itaQOvoficcalcxL. 5
219 14 1 QviCQViD PEPERissET maiorem reprehensionem
sonat ^quicquid peperisset': paritur enim aut mas aut
femina, et solet iustior causa esse tollendi, si marem uxor
peperit. sed amoris nimii est non exspectare quid tollas.
2 QVICQVID PEPERISSET DECREVERVNT TOLLERE deCCr- 10
nere est de magnis rebus certam proferre sententiam, unde
etiam senatus decretum.
220 15 1 ET FiNGVNT QVANDAM et argumeuti partem narrat
et non credit factum esse quod dicit, ut supersit en*ori
locus. 2 Et ^fallaciam' et ^quandam', ut nec uerisimilis if)
sit ipsa fallacia: <^in^ toto uis contemptionis et uilitatis.
221 16 1 FVIT QVIDAM OLIM SENEX MERCATOR modo totiuS
summae argumentum populo narratur, sed ut restet aliquid
ad errorem, abrogatur fides. 2 fvit qvidam olim senex
mire a diegematico ad mimeticum transit. 21)
1 amatium (coi'r. m. 2) C \ haud (d ex t corr.) 0, haud F,
h- r|| 3 carum TCV, earum A \ fore] siue TC\\ 4 sacratis V \
fuisset] esset Cic. \ ablatum ex obl- corr. F- j et om. TC \ quidam
TC I si in] sum A |1 5 para mo ea A, paromea TC, pari modo
ea V I dicitur V \ si add. W. \ n^PONOM^CI^L A, TtaQovo^a-
cia M*, **** CV, om. T \\ 6 reperisse (m pep- coir. m. 2) C ||
7 peperisse C j pariter TC, parit V \ mas F, mas,culinum {sic)
A, masculina C, masculis T | et] ex ^ | toUenda TC^ 8 uxoT
peper C \\ 9 sed] si V \ nimii amoris est TC, amoris nimiu A
quod F II 10 QviCQvm] qui^^qid J., aut quid C \ decretoll- (tol-
T) TC I est decernere T \\ 12 decretu (u ex corr.) C \\ 13 fingit
C II 14 et om. T \ factum dett.: facturum F, facturum ATC;
futura Steph.., uera Westerh. \ suprasit C \ errori (sscr. m. 2) locus
T', trori locus A^ locus errori TC \\ 15 Et] in (et sscr. m. 2) C \
et om. TC \ ut] et J., om. TC \\ 16 fallatia A \ in toto uis Bahhow:
totius codd. I contentionis TC || 17 q • o • T \ mercat^' A, om. T \
modo] non T || 18 sume J., sniae F, summum T j narratur (-at
C) populo TC I restet] res k A, res C || 19 abrogetur {corr.
VI. 2) V II 20 minueti cum A. uumeticum T", immeticum (e ex e) C
Donati comm. rec. Wessiie r. 7
98 DONATI COMMENTVM
22o 18 1 is OBiiT MORTBM plene dixit, quod nos obiit
tantum. Vergilius {Aen. X 641) Snorte obita'. 2 chry-
siDis PATREM fama est.
224 19 1 RECEPissE ORBAM PARVAM ^paruam' dixit, ut sit
uerum non posse eam facile suos agnoscere. 2 fabvlae 5
redit ad narrationem.
225 20 1 ATQVE ipsis COMMENTVM p. 'atque' pro at, ut
sit tamen. 2 commentvm placet quod comminiscuntur,
probant.
226 21 1 sed mysis- ab ea egreditvr TcaQccaKevri alterius 10
scaenae. 2 ego me hinc ad forvm nihil adbuc inuenit
Dauus consilii, nisi ut quaerat Pamphilum moneatque.
3 ego hinc mb ad forvm uultuose hoc pronuntiatm-,
ut desit ^pergam' aut ^ducam me'. 4 mysis semper
nomina comicorum seruorum aut a nationibus sunt indita, 15
ut Mysis Syrus, aut ex accidentibus , ut Lesbia uelut
ebriosa a Lesbo insula, quae ferax est suauissimi candi-
dissimique uini, aut a moribus et uernilitate, ut Pseudulus,
aut ex negotio, ut Chrysalus, aut ex qualitate corporis,
ut Thylacus, aut ex specie formae, ut Pinacium. 20
4.
228 1 1 avdivi archylis iamdvdvm haec sunt inuentionis
poeticae, ut ad ohovo^lav facetiae aliquid addant. nam
1 obiit] obit ATC \ obit TC || 2 obita A, obita <est> F H
3 phama V |] 4 paruam Steph. : prae(dixit) codd. | fit C 1| 6 reddit
^■iO II 7 commeDtum in ras. V^ \ p.] placet TC, in ras. F^ | at J.
TO, ac F I ut om. TC \\ 8 cominiscunt^ A, comminiscuntur V\\
10 parasceue AV, passcue T, Paresceue C || 11 c^ne A \ me hino
A, me hic C, me h- T, hinc me F | dauus inuenit 7'C || 12 mo-
neatque F || 13 huic T \ hoc oni. T || 14 desit etc.] cf. Spengel ad
h. X. I MYSis] hic scaenae initium in ^ || 15 nomina] noa {ex non
u
corr.) -^ J. ji 16 ut Lesbia uelut] utiles • ina uelit A \\ 18 iuni A \
uernilitate] non uilitate F | et scudulus (stud- T) TC \\ 19 chri-
salus J.F, Crisalus JO || 20 chilacus J., thila///tus C (T?), thi-
latus V I pinatium 0 F ]| 21 hic in codd. scaenae initium non est \
he TC i inuentiones TC \\ 22 ut om. TC \ adeo iKONOMI^N A,
ad *** F,'**** TC \ iacetiae ed. pr.: facere J.TC, om. V
ANDRIA I 3, 18—4, 3. 99
oiliovofjiLa est, ut accersatur obstetrix et conueniatur Pam-
philus; facetia scribentis in his uerbis est, quod ALrchylis
compotricem potissimum adduci iubere fingitur. 2 aydivi
A. I. frequenter hoc modo Terentius compendium facit, ut
egrediens loquatur persona de eo, quod est gestura, et simul .5
doceat, quid ab altera gestum sit. 3 avdivi a. i. utrum
^iamdudum audiui' an Hamdudum iubes', incerta distinctio
est. 4 Et sunt qui Hamdudum' quamprimum intel-
legunt, ut (^Verg. Aen. II lOo^ Hamdudum sumite poenas'.
229 2 1 SANE POL ^sane' multum, ualide; namque uali- lo
dus est, qui multum rerum necessariarum habet ad sa-
lutem. 2 TEMVLENTA produc primam syllabam te.
3 TEMVLENTA uinuleuta, hoc est ebriosa, quia temetum
uinimi, unde abstemius sobiius. dictum autem teme-
tum ab eo, quod temptet mentem. 4 temvlexta 15
uino, TEMERARiA uatura.
230 3 1 NEC SATis DiGNA cvi c. p. bene in conclusione
illa specialiter probauit dicendo non idoneam, cui com-
mittatur primus partus mulieris. 2 Sed mire signateque
dixit ^committas': etenim committimus magna et quae 20
salutem in dubio habent. 3 nec satis digna cvi com-
1 OIKONOMI^ A, oikonomia T, oyr1>o- nomia C, lo-kovo-
(liav M*, * * * V \ accersetur A F, -itur TC \ obste///trix G ||
2 fac <feia A | scrii)endi V \ quod] quia C \\ 3 iubere Steph.:
iubet et codd. \ finger T \\ 4 a.] archilis F |( 5 egrec^iens V \
loquitur TC \ quod] quae TC \\ 6 quod T \ altero V \ archilis
T \ I. om. V I uerum C j| 7 iubes — 9 ut iamdudum in mg. V^ \\
8 qui] quod A \ quam primum W. coll. Serv. Aen. II 103: iam
primum codd. An nunc pr..^ sic schol. Benib. Eun. III 1, 58 j
intelligant TC || 9 sumito ^, sumt T, sumite (ite in ras. m. 2)
C !| 10 ualide sscr. F^ alias TCV^, alios .4 |I 11 mult?fcw V\
necessariarum ex -orum corr. C* 1| 12 <(et)> temulenta C \ produc
A, -cit V\ TE om. V jl 13 uinolenta C, uiolenta T, om. V\\
14 abstremuis A || 15 ab eo sscr. C^ \ tentet F, ten///tet ex
temptet corr. C, tpoe T \ Temidenta C |j 16 uino] uero TC \
natura] nam C || 17 dignum T \ c. p.] C • P- primum .4, comm •
primum TC, committas p • duas res F {cf. infra) \ in9clusies
(conclusione sscr. m. 2) C, inclusione F || 19 primum T \ mire]
muri A \\ 20 comitas A \ quae ex quia corr. C \\ 21 cu* A
100 DONATI COMMENTVM
MiTTAS PRiMO duas res: nec parientem nec primo partu.
figura 8vo dt' £v6g, ut Vergilius {Aeti. III 42 — i3) '^non
me tibi Troia e. t.' et (/Z 448) ^dum domus Aeneae C. i. s.'
231 4 1 TAMEN <(eam)> addvcam redit ad illud, ^quamuis
coacta'. 2 importvnitatem spectate importunitas .5
neque loci neque temporis habet commoditatem. 3 ani-
CVLAE Archylidis scilicet.
232 5 QviA coMPOTRix est in uultu remansit oratio;
deest enim per figuram elXsLipLv Hdeo illam uult arcessi'.
233 6 iN ALiis POTivs PECCANDi utrum in aliis mulieri- lo
bus an in aliis rebus?
234 7 1 SED QviDNAM PAMPHiLVM E. cxanimatus est per-
turbatus, ut Vergilius (Aen. V 805) ^exanimata sequens
inp. a. m.', exanimus mortuus, ut idem (Aen. XI 30)
^corpus ubi exanimum p. <P.)> A.' 2 vereor qvid sit is
"^quid' ob quid, propter quid sit exanimatus. 3 Aut
aliter ^quid sit' id est: quid sit negotii. 4 Sed qui-
dam putant 'quid' pro quare, ut (Verg. Aen. I 518) ^quid
ueniant'. 5 Aut deest 'propter', ut sit <(propter^ quid.
235 8 NVMQViDNAM hoc comicum est et Terentianum ^num- 20
quidnam', cum exceptis *^num' et "^nam' sufficere ad inter-
rogationem potuisset -^6 ^quid'.
1 primum AC \ res] ines (res sscr. m. rec.) A \ nec 1.] neque
V\\ 2 d^lOMHNOC- A, msifiv M\ **** J^CFH 3 e. t. ow.
TCV I et dum om. C \ c-i-s- F\ capitolii immobile saxum
V^ II 4 reddit illum TC \ quamuis Bahbow: quod AV, quia
in TC II 5 quo acta <(est)> TC \ spectatb] s- T || 7 archilias
A II 8 nultu ////// A \\ 9 C-AAiriN A, msiipiv M\ **** CV,
om. jT; aTtoaiwTiriGiv ed. pr. \ accersiri TC || 12 pamphiZMW F,
p- T| E.] ~ A, ex-u- TG \\ 14 inp.] in • P • A, m-p- CFI
<(et^ exanimis A F, (-us) T, (-is ex -us corr) C || 15 corpum
{sscr. m. 2) C \ 16 quid om. TC \ ob quid <sit> TG || 17 quid
sit in ras. F^, quid A | est om. A \ quod sit negocium F |
Sed] si TC | quidnam putat TC \\ 19 ueniat TC | deesse T |
propter TF. : poste A, post TC, nam in ras. V^ \ ut in mg.
V^ I propter add. W. \\ 20 num ex nam corr. O^ | et] ex ^ j
nMwquidnam F || 21 num et nam F, nunc etiam A \ sufficeret A,
'^"'sufficere {sscr. m. 2) V \\ 22 to TC, & A, om. V \ quid om. V
m
236
ad
inj
I
ANDRIA 14, 3-5, 2. IQl
1 1 HOCINE EST HVMANVM FACTUM A. I. hic inducitur
adulescentis animus circa nuptias, ut ex magnitudine metus
ingens gaudium comparetur in fine fabulae cognita Gly-
cerio. et simul id agitur, ut magis magisque per Mysidem
Pamphilus excitetur ad resistendum patri nuptias indicenti. 5
2 HOCiNE EST H. F. A. I. ab iracundia et dolore coepit:
iracundia ex iniuria descendit, dolor ex miseria. 3 ho-
ciNE EST h. f. a. I. quasi deliberatio est, in qua duae partes
sunt, una patris, altera amicae; pro suasore Mysis est.
4 Principium ab inuectione est, in qua primo ut hominem lo
accusat, deinde ut patrem. 5 hocine est h. f. hoc est
dilatare orationem, ne diceret quod fecit. et est peruersa
avh.viGLg a maioribus descendens ad minora per ampli-
ficationem accusationis. 6 factvm avt lnceptvm in aliis
^factu aut inceptu' fuit. 7 hocine est officivm ^offi- i5
cium' dicitur ab efficiendo, ab eo , quod quaeritur in eo, quid
efficere unum quemque conueniat pro condicione personae.
2 1 QViD EST si haec non contvmelia est sic dici-
mus de his, quae necessario hoc sunt, quod dicimus.
1 Heccine A^ hoccine TCF || 2 animus in ras. F^; metus
Schopen | circa in mg. F* | metus Hahhoiv: eius codd. \\ 3 com-
■pnTetur V II 4 et] et A \\ 6 indicentis (tis in ras.) A, indi-
centis C \\ 6 hoccine codd. [ e • h • F • XI • J., est h • f • T, est
hoc factum C \\ 7 hoccine codd. \\ 8 est] •x^ -4 || 9 pro suasore]
persuasorie in ras. F^ | est <(est_) F || 10 ab] ad A \ inuentione
codd., corr. Steph. \ primo om. C | ut in ras. F-, & A \ homines
A, hominm F H 11 accusat C \ ut in ras. V~, in A \ hoccine
TCV, h^ccine A \ est] x- A \ hf ■] hoc f • C, h • J., om. V \\
12 quid 1\ quia C \\ 13 auxesis A, in ras. F*, ausesis T,
auresis C \ a ma^oribus F, amatoribus T \ mmora F || 14 acu-
sationis A \ aut inceptum in aliis F |1 15 factum F I inceptu A,
inceptum F | hoccine codd. || 16 officiendo A, efficiendo V\
qimeritur F | in eo post efficere codd., transp. Mabhow | quid om.
19
qu
(' II 17 conueniat in mg. F*, conueniat C 1| 18 Quod A \ si
h§c noh contumedie? A, si contumelia non est hec TG \ &i^ C\\
19 quae] qui TC \ haec sunt F | quod L {ed. pr.): quid TCV,
qui^ A
102 DONATI COMMENTVM
2 si HAEC NON CONTVMELIA EST ^haec' cuni stomaclio
SetKTLKOv quasi aliquo contradicente non esse contumeliam.
Cicero (m Verr. I 10, 28) ^quid est, quaeso, Metelle, i. c,
si hoc non est?'
238 3 1 VXOREM DECREVERAT DARE SESE MIHI H. decer- 5
nere est de magnis rebus certam proferre sententiam.
2 vxoREM DECREVERAT propositio iniuriae. 3 nonne
OPORTViT oportuisse ad patrem refert, nam nec sic con-
sentiret ad nuptias: sed fac tu me uelle: nonne
oportuit p. m. a. ? dolet autem se spatium non habuisse lo
consilio.
239 4 1 nonne OPORTVIT quam de stomacho re-
petitum est ^oportuit'! 2 Et de more ^praescisse me
ante'. 3 <(praescisse me ante)> "^praescisse' proprie ad
eum refertur, hoc est ad Pamphilum. 4 commvnicatvm 15
quod neque huius proprium neque illius est. 5 Et 'ante'
abundat aut certe "^prae', cum sufficiat ^scisse'. 6 com-
mvnicatvm quia nuptiarum non omnis potestas in patre est.
2dl 6 1 QViD CHREMES trausit a patre nunc ad socerum.
et redit xo *^quid' non ad Chremetem, sed ad illum trans- 20
euntis [dicitur] est et non considerantis, quid dicat.
1 non contumelias J., contumelia non TC \ hec dett.^ hoc
ATCV\\ 2 dicticon vi, dictum TCV (schol Paris.) \ contumelia
A II 3 quid est] quide A C, quid V \ me tolle T || 5 sese mihi
dare G \ h.] hoc; A, hoc e V \ decreuere A || 6 est om. V \\
7 propositio ex prep- corr. 0, om. A \ iniure§ A, iniure C \
nohne F, sine A \\ 8 oportuisse] oportuit scil. Lindenhr. || 7 nec
si contiret T, nec si concitet C; consentirem Steph- \\ 9 fac-
tum /// (m eras.) euelle J., factum me uelle TCV^ 12 none A |
oportvit] oportuit o- TO, oportuit communicatum F || 13 prae-
scisse me ante om. V || 14 praescisse me ante add. W. \ pre-
cisse A I propr^e V \ ad in ras. F'^, om. ATC || 15 refertur
<^qui queritur]>.? | pamphilum (pam in mg. m. 2) F, pamphilus
A, pamphili C{T?) \\ 16 huius in ras. F^, h§c sunt A, hes
TC I est iieque illius TC \\ 17 scisse sscr. C^ \\ 19 qvid —
p. 103, 2 quod ait om. (7\ add. in mg. C^ | transit] transitio
Schoell II 20 et ante 19 ad A, om. rell. \ reddit T \ -to- TC,
om. V I ad om. TC \\ 21 dicitur secl. Rahboir \ est D (Steph.),
om. rell. \ non ATV, cum C-; del. Schopen. An nunc^
ANDRIA I 5, 2-8. 103
240 5 QVOD VERBVM AVDio ^uerbum' pro a|ic6ftare morti
suo posuit, id est ^uxorem dare^ quod ait (^v. 3).
^ 241 6 2 QViD CHREMES irascitur patri, quod cogat, Chre-
I^K meti, quod non neget uxorem. 3 Noue: dolet non odio
^^H haberi, non repudiari. 4 qvid chremes qvi d. non la- 5
^^H tuerat Pamphilum repudiasse Chremetem. unde et Dauus
^^H ait (J 2, 6) ^qui posteaquam audierat non datum iii filio
^^H uxorem suo'.
242 7 1 ID MVTAviT noue dixit "^id': zo ^id' enim ad
""denegarat commissurum mihi gnatam uxorem'. 2 <^***)> 10
parauerat nuptias, et Chremem mutare sententiam.
3 ID MVTAVIT QVONIAM <^ME IM.)> TtaQO^OLOV. Uam qUO-
tiens uerha sunt, itaQo^oLOv dicitur, qtiotiens nomina^ itaq-
ovofiaaia.
^^3 8 1 iTANE o. ^obstinate' facere est aliquid in alterius 15
^B malum cum conatu facere perseueranter et in alterius
^^ perniciem nimis niti. 2 vt me A glycerio miservm a.
magna ui usus est uerbi et proprietate. unde est illud
1 qvod] quia TC \ pro aHICOM^xe morose suo J., pro cc^ioj-
fiars more suo (a|- w. 4) ikf , * * * pi'0 more suo F, more suo
* * * T, * * * more suo C 1| 2 id est om. C | dare T || 3 chre-
meti/// F, chremetem ATC j| 4 quod] quia C | neget] ueget^';
A I Noue] nonne V \\ 5 repudiar C \ qvi d.] quid TCV, in
ras. A I non] eius in ras. A \ latuerat Steph. (latuerat ed. pr):
latura (latera TC) erant TOF, in ras. A || 6 pamphilum rep(u-
diasse) in ras. A \\ 1 audierat] auditus (-um T) fuerat TC \\
S suo uxorem C \\ 9 id] Id-i- A \ mntamt noue F, mutauit
an q T i t6] to F, tu TC ] adde negarat AC, (-at in ras.
m. ^) F II 10 m • g • u • T \ lac. sign. W. ; suppl. id mvtavit i\e-
cesse fuerat, quoniam pater vel sim. \ parauerat C, -ratur T,
parauerat F, putauerat J. || 11 chremes J., chremetem rCF||
12 id] id ~ ^ I qvoniam] quo; A., quoniam TC, (am in 7'as.
m. 2) V\ n^POMOeON A, naQoiioiov M\ *** TOF| nam
— 13 dicitur om. TC\\ 13 sunt nd.POMOIO A, ** * sunt Fl
nomina in ras. F- | TTdvPONOMd^Cldk J., •JtaQovo^aaia 3f *, * * * *
TC, om. V II 15 iTANE o.] ita nec A, itane TCV \ obstinare A \
est facere F || 16 facere ante 15 aliquid 6\ om. T \ perseue-
ranter {corr. m. 2) C \ et sscr. C^ \\ 17 niti] uti F, om. TC j
glicere ^, gl • T | m • T | a.] abstrahat F, om. A \\ 18 est om.
TC I illud est TC
104 DONATI COMMENTVM
{Verg. Aen. II 435) *"<^diuellimur inde^ Iphitus et Pelias
mecum'. 3 abstrahat magna indignatione usus est,
tamquam Chremes non tam filiae consultum. uelit quam
laesum Pamphilum.
245 10 1 ADEON HOMiNEM E. I. nemiuem putat esse in 5
genere humano ita infelicem ut se, quod est commune
omnium, qui in aliquo maerore consistunt. itaque non
se, sed condicionem humanam dolet et queritur natum esse
quemquam, qui possit esse tam miser ut ipse est, ac per
hoc: se. 2 adeon hominem e. i. amatorie amore nomi- 10
nato exsiluit in gemitus. sic Vergilius {Aen. III 311 — 12)
^aut, si lux a. r., H. u. e.'?' 3 invenvstvm avt i. q. in-
uenustus est sine uenere, id est sine gi-atia, quem
omnes respuant repudientque pulchrae et quem deformes
appetant. 4 invenvstvm avt infelicem inuenustus, 15
cui displicens obicitur, infelix, cui placens negatur.
5 AVT iNFELiCEM QVEMQVAM VT EGO svM adco se Hiiserum
dicit, quod sibi repudiare non licet, ut propter se doleat
humanum genus, in quo sit aliquis tam miser. ut (Verg.
Ecl. IX 17) ^cadit in quemquam'. 6 vt ego svm 2%
ava^olovd^ov est "^ut': '^quam' enim inferre debuit, non ^ut'.
246 11 PRO DEVM ATQVE H. F. quam ferueat indignatione,
hinc aspice, quod frequenter exclamat. 2 pro devm
A. H. F. alia exclamatio est aduersum socerum.
1 diuellimur inde add. W. {post mecum ed. pr.), cf. ad Andr.
III 2, 39 I iufixus T, (x in t corr.) C, mfitus V, iste A\ et] 6
m ras. V^ \ pellias C\\ 2 abstrahit A \\ 3 tamque C \\ 5 adeon
— 10 hoc se om. A \ hominem] h- V \\ 9 quenquam qui -possit V \
miser V \ ac] et V \\ 10 adeo ii A \ amatoris TC, (s m ras.
m. 2) V I amore ex amare corr. .A || 11 exibuit TC, exhibuit
V I sic] si 011 12 aut si lux] aui si lux TC, aui silice J., om.
V i Inuentum TC \ inuentus TC \\ 14 resputant A | repudiant-
cit
que TC \\ 15 inuentus TC |i 17 ut e • s • T i| 18 dix {corr.
m. 2) C I quod] quia TC \\ 20 in sscr. A \ quemque C || 21 ANA-
KOAOYReONe- ut A, avaxoccXov&ov {m. 4) est ut Jf, ****
est ut TC, (est in ras. m. 2) V \ inferre V \\ 22 proh V \ atq;
{in ras. pro fid m.. 1) A, a- V \ n. f.] hominum fidem C \ qui
T \ indignatione C \\ 23 quod] qui A, ^) TC \ proh V \ devm]
•d. V II 24 haf^ C\ aduersus V
ANDKIA I 5, 8—15. 105
24i7 12 EFFVGERE ^effugere' in totum fugere.
248 13 1 QVOT MODis c. s. si 'Chremes spretus', intelle-
geremus Pamphilum dicere, quod operam dederit, ut se
Irepudiaret Chremes, ut supra (v. 7) dixit ^mutauit, quia
me immutatum uidet'. 2 qvot modis c. Pamphilus an s
Chremes? 3 acta ac transacta prouerbiale est in id
negotii, de quo nihil supersit ad agendum. 4 facta
a Pamphilo, transacta a Chreme.
:J49 14 1 REPVDiATVS R. quasi et haec iniuria sit, repu-
diare et repetere. 2 Et tale est in Eunucho (7 i, 4) la
^exclusit: reuocat'.
:50 15 1 ALiQviD M. A. duplex contumelia est: et ^monstri'
et ^aliquid'; minus enim esset ^aliquod monstrum'. sic
I alibi {Hec. IV 4, 21 — 22) 'quid hominis uxorem habes?'
! 2 Et mutauit genus dicendo *ea', quod femina est. sic i»
in Eunucho {IV 4, 28—29) 'taces? monstmm h., n. d.?'
3 ALiQviD M. A. EA dum ^monstrum' dixerat, 'ea' sub-
iunxit tamquam non uerbis sed sententiae seruiens.
249 14 3 Nisi iD EST QVOD svspicoR couiecturale argumentum.
250 15 4 EA QVONiAM NEMiNi OBTRVDi mirc ^obtrudi' quasi 20
inuito. et totum cum iracundia. 5 obtrvdi infligi, impingi.
1 effvgere] effugare ut uid., in ras. A \ effugere om. V \
2 quod TC \ s.] f- TC |1_ 3 quod] quia TC\ opem C\\ 4 imi-
tauit 7 11 5 me ovi. TC \ immut- uidet] mimis T \ quod modis
s-c- 0, quo modis e- T [ an F H 6 acta ac (an TC) transacta
TCV^ & uecta astrans acta A \ est om. ^ | in id in ras. V^,
in .4 II 7 FACTA a] facta J., acta* {sscr. m. 2) F, facta autem a
TC II 8 <et> a C \ chremete F, cremetis T \\ 9 r.] -i- V\
10 ac repetere F || 11 exclusus A || 12 est om. TC \ monstret
aliquid (d ex t corr.) A || 13 enim minus TC \ aliquid TC \ mon-
strum — 16 taces om. T |1 14 hominis] mulieris Ter. Hec. et
Don. ad h. l. \ habeas A., habeas F |( 15 mutu ut A \ dicendo
ex -da corr. A \ ea] et C \ quod] quoniam CV \ feminaru sic
A II 16 n.] u- V II 17 M. om. T 1 ea] c-a- C | dixit TCF||
18 sententiae] sensui F || 19 in est] id TC, idem/// (q; eras)
-4 I q- T \ svspicor] spiritupicorus A, s- T \ argumentum <est>
F II 20 memini C \ obstrudi A, obtendi T \ mire obtrudi om.
V II 21 et ed. pr.: ei codd. \ totam C, tototum T \ infligi F,
infringi TC \ impingi itur] inpingitur J., impingui Ite T
106 DONATI COMMENTVM
251 16 1 iTVR AD ME dotem amator non cogitat et ad
utilitatem traliit, quod ultro uenit et quod se repetit
Chremes. 2 itvr ad me quasi ad hostem. Plautus in
Pseudulo (J 5, 38) ^itur ad me' et Vergilius {Aen. IX
423 — 24) ^simul ense recluso ibat in Euryalum' proprie. 5
3 ORATio HAEC ME M. etiam pauca uerba ueteres ora-
tionem dicebant.
252 17 1 NAM QviD EGO DiCAM DE PATRE quasi dicat :
quid ego de patre dicam, qui alienum accusauerim Chre-
mem? 2 nam qvid ego dicam de patre redit ad lo
patrem, iu quo noue hoc accusat neglegenter eum agere,
quod nolit fieri.
253 18 1 tantamne rem t. n. summum uoti ac nuptias.
2 praeteriens modo hic specialiter ostendit, quid
peccauerit pater. 3 praeteriens modo m. a. f. undique i5
conflatur accusatio: ex facto, quod "^praeteriens"; ex tem-
pore, quod ^modo'; ex loco, quod '^in foro'; ex modo et
uerbis <(^uxor tibi d. e. h.'^.
254 19 vxoR TiBi D. E. H. mire Mucenda': semper hoc
genus declinationis necessitatem ostendit, ut Vergilius 20
{Aen. XI 230) ^aut pacem T. ab r. p.'; Sallustius (Hist.
I fr. 55, 7 M.) ^agendum atque obuiam eundum est, Q.'
255 20 iD mihi visvs est d. a. c. a. s. t. ad ^hodie' ^cito'
rettulit, ad ^ixor tibi ducenda est' ^suspende te'.
1 anator A || 2 utilitatem] sc. Chremetis; uilitatem Steph. \\
4 psedubo T, sedulo C \ itur] int J. | ad te Plaut. \\ 5 simul
om. C I reclusa TC \ eurialum (aur- T) codd. \ proprieq; V\\
6 me] me me C \ orationem F 1| 8 nam — 9 Chremem 0771. V \
dicam m mg. A \ quasi dicain C || 9 dicebam A TC || 10 patre]
p? J. I reddit C, redidit T || 11 noue V \ accusat hoc T \ eum
sscr. C^ \\ 12 uoluit TC \\ 14 modo — 15 peccauerit in ras. V^ {
hec A I ostendit om. T \ qnod C \\ 15 pater praet • modo • undi-
(que) in mg. V^ \\ 16 conflatus A \ excusatio {cor7: m. ^) C | ex
facto 0771. T 1 ex tempore F, exteps j., eo tempore TC \\ 17 ex
loca J., ex hoc loco TC \ quod] quia TC \ et] et in ^, ex TC \\
18 uxor — h. 'add. W. \\ 19 e. h.] e^ TC \ semper m ras. F* i
20 dedonis J. ' || 21 aut] ut ATC, et V\ t.] V C, tibi T [ ob
C II 22 eumdum C | Q. id] Q id ^, Quod T || 23 usus e- F, uis
et est TG \ a. c.] abi c- T, abi cito C | a.] a • c • TC | t.] te F
ANDRIA I o, IG— 27. 107
257 22 1 AVT VLLAM CAVSAM L s. F. duo patent m
defensione: aut uera aut ad tempus coramodata.
2 Ineptum est, quod a quouis reprehendi potest, falsum
est, quod etiam prudentem possit fallere.
S58 23 1 QVOD si EGO RESCISSEM iD p. si mecum com- 5
municasset prius. 2 qvid facerem si qvis m. r. ipse
se reprehendit. 3 qvod si rescissem 'hitofpoQcc.
259 24 1 VT Hoc ne facerem ut tacerem. 2 Et nota
'facerem' pro tacerem. 3 sed nvnc qvid primvm e.
deliberatio et partes eius. lo
261 26 1 AMOR misericordia hacc oratoria sunt, cum unum
negotium in multas distrahimus pai*tes. 2 amor a neces-
Sario, MISERICORDIA htO XOV bclov^ 3 MISERICORDIA
<^R.y a^rpi^oUu. — NVPTiARVM soLLiciTATio a pcrtur-
batione; quibus coUigit consulere se non posse. i5
260 25 DivERSAE TRAHVNT pro iu diucrsa.
261 26 4 soLLiciTATio sollicitudo est, quae inhaeret
mentibus, sollicitatio, quae ab alio fit.
262 27 1 TVM PATRIS PVDOR QVI ME TAM L. P. hoC ad
illud spectat (/ 1, 124) ^tuie his rebus f. p.' 2 tvm 20
1 aut/// V I cAvsAM I.] causa -^ A \ 1. s. f.] ineptam saltem
falsam C, inepta s • f • T, i • f • V \ patent Babbmv : tempora
codd. ; comparantur Steph. \\ 2 defensione C F, defensionem A T
(dett.) I commendata TC V \\ 3 qnouis V | reprehendat. Post
TC\\ 5 rescissem F, recisse ^l, r • T | id] id • J., i^ T | metum
A II 6 M. R.] me roget TC \\ 7 qvod] qui TC \ rescissem] res
scisceret A, resciret F, rescierit TC \ YPOfl^OPdk, vTCocpoQu M*,
* * * TCV II 8 ne] me TC^ \ tacerem] facerem TC \\ 9 quid
<^hoc^ primum h TC, quod primum e F || 12 in om. C \ de-
trahamus C \ ccnb tov daLov Lindenbr. {cf. Eugr. ^ humanitas ') :
^nOTOYOYCIOY A, **** TC, a*** F; a-xb tov aiaiov
Steph. II 13 miseeicordia] mira C, mire T \\ 14 h. add. W. \ am^Pi-
bolia (4> in ras.) A, amphiboloia F, amphibologia TC \ soli-
I
tatio (7, solicitudo F || 15 colligat F || 16 diuerse ATV, di-
e
uersa {sscr. m. 2) C\'m diuersa ^trahunt (-hit C)> TO || 17 in-
eheret C \ inhaeret — 18 quae om. T \\ 18 ab illo (fit om) T '\
19 TVM — 20 f. p. om. TC \ tvm | cum A \ l. p. om. V \\ 20 tutel
■T^V^ te A
108 DONATI COMMENTVM
PATRIS rVDOR a^fpL^olla. 3 QVI ME TAM LIBERALI P.
explanatio, in quo piidendum sit apud patrem.
263 28 1 EiNE EGO VT ADVERSER pronomen hoc iiim quali-
tatis habet et est tali, tam bono.
262 27 4 Qvi ME T. L. p. atqui accusabat eum: sed &
amator est. ,
263 28 2 EiNE EGO VT ADVERSER uidetur inclinasse, ut
secundum patris animum consisteret, sed amore ad incerta
iterum reuoluetur.
264 29 QVORSVM AcciDAT ad quam rem, quo uersum. lo
265 30 1 SED NVNC PEROPVS EST AVT HVNC CVM IPSA AVT
calliditati femineae et astutiae sententia haec congruit.
2 CVM iPSA 'ipsa' nunc domina mea. 3 adversvm
HVNC apud hunc. alibi (J i, 15) 'et id gratum fuisse ad-
uersum t. h. g.' 15^
266 31 DVM IN DVBIO EST ANIMVS P. M. H. V. I. I. trailS-
latio haec est a mole alicuius ponderis, quae antequam
in loco sederit, cum incerta pendet, facillime commouetur.
267 32 1 QVISNAM HIC LOQVITVR MYSIS SALVE hoC SCCUm ;
deinde conuersus uidit. 2 salve difficile est iiiuenire 20-
aliud uerbum, quod sic declinetur <^ut)> salue et saluete,
quippe huius uerbi per modos rara est declinatio.
1 amOibolia A, amphibolgia F, amphibologia TC \ tam]
t- T I 1- TC 11 2 in qua codd., corr. Steph. || 3 ago (corr. m. 2)
C, e- T I VT om. T \ aduerset A^ aduerser (a- T) sed TC \ hic
V I uim om. TC |1 4 tam Steph. : an codd. \\ 5 t.] iam C \ atqui A,
an qui TCV \ <(me)> accusabat T \ sed] si in ras. V^ \\ 7 eine] &
iie A j ut ego (7, ut e • T | aduerset^ A | uideretur ui , uideretur
V 1! 8 fecundum C \ sed Steph. : et A F, om. TC \\ 9 reuoluetur
A, -entur T, -eretur CV \\ 10 adcidat C \ uersu C \\ 11 nvnc]
non C I aut in ras. V', om. T \ ipsa] illa m ras. V^ \\ 12 fe-
min§ A, feminae {sscr. m. 2) V \ astutae {sscr. m. 2) F, astute
T I sententia F, sententie {in -tia corr. m. 2) C || 14 <et)> alibi
TC I aduersum t. h. g.] a-no- TC \\ 16 p. — 1.] *** TC \ v.
I. 1] t- i- ^ II 17 hoc est V \ alicuius] abcius A \\ 20 con-
uersus uidit] uidit rursus F| est om. T \ aliud inuenire TCij
21 ut add. Schopen \ sahiete] saluere A, saluare TC\\ 22 quippej
quin proprie F j huius] hes C | uerbum C \ rara] recta TC
ANDRIA I 5, 27—34. 109
3 Qvis nic L. principium Terentianum in iungendis per-
sonis. 4 o SA.LVE pamphile 'o' interiectio est optantis
aduentum aut repente percussi. 5 qvid agit amatorie
et familiariter non addidit quae. Vergilius (^Aen. IV 479)
^quae milii reddat eum uel eo me soluat amantem'. 5
6 ROGAS lenta quaedam et tristis responsio est et dolore
plena.
268 33 1 LABORAT Ex DOLORE duplicem laborem Glycerii
esse dicit: unum partitudinis, alterum curae et soUici-
tudinis Pamphili nuptiarum. 2 laborat ex d. a. e. h. lo
M. s. D. callide aggreditur iuuenem, nam utrumque propter
illum perpetitur, et dolorem et sollicitudinem.
3 ATQVE EX Hoc M. s. E. D. M jsis , quae contra patrem
suasura est, incertum inueniens Pamphilum facile ad se
conuertit mentione dominae suae et maxime <(eo^, quod ad- i5
didit, ut illam aegram esse dicat: qua re statim perfectum
est quod uolebat, 'egone istuc conari queam?' ut dicat
Pamphilus.
269 34 1 QVIA OLIM IN HVNC SVNT CONSTITVTAE NVPTIAE
nec addidit ^a patre', sed inuidiose, quasi et a Pamphilo 20
sint constitutae. 2 <(* * *)>. an "^timef in negotio, <(+ * *y?
3 iN HVNC SVNT c. idem enim dies est, quo placuerant
destinatae nuptiae, quamuis Chremes renuntiauerit. 4 Et
1 L.] loquitur CV \\ 2 '^interiectio (sscr. m. 2) V \\ 3 ad-
uentus TCV^ affectus uel aduentus A-, corr. ed. pr. | perculsi
Steph. I agit? J., agitur TCV \ amiratiue C, amotiue T || 4 ad-
didit(.') C, abdidit T\ 5 amantem ex amorem corr. C \\ 6 quae-
dam ex quidem corr. C \\ 9 dicit in ras. V^, du J. ] partitudinis J
partus et egritudinis m ras. F- || 10 d.] dolore CV\ a.] atque
F| E. om. V\ H.] b- C, m- r|| 11 s- <e-> T\ d.] de TC\\ 12 et
solicitudinem et dolorem V \\ 13 hoc] h- TC \ e. d.] cd- V,
** C, om. T\\ 14 suaswra V\\ 15 raentio <(est> T, mentionem
<e> C I eo add. Rabbow \ addit ed. pr. (L) \ 16 aegram] &gfam
^J 17 quod] qui C | Ego'''' {sscr. m. 2) C \ queram C || 19 olim]
die C, di^ T \ constitute sunt C, constitutae A V || 20 et om.
F H 21 an — negotio] praemissa fuerat altera differentia tielut
schol. 34, 5; sequebatur ^sollicita est' ante negotium. uestigiutn
compilatoris! \\ 22 svnt om. C \ c.] constitutae F, diem TC \
idem V \\ 23 destinatae] constitutae F | denuntiaret C
110 DONATI COMMENTVM
supra (J 1, 75) ^hic nuptiis dictus est dies'. 5 tvm avtem
Hoc TiMET [^tum' praeterea: tertiam sollicitudinem habere
Gljcerium ostendit, ne deseratur a Pamphilo. sollicita
. EST die] sollicitudo rerum incertarum magis, [in hvnc
SVNT CONSTITVTAE N.] Mc ccrtior metus est et grauior. 5
270 35 1 EGONE iSTVC coNARi QVEAM ideo sic Pamphilus,
quia illa inuidiose non Meserere cogaris' dixit, sed 'de-
seras'. 2 eoone istvc c. q. non ^perficere' sed ^conari':
uelle aliquid ad scelus effectio est, etiamsi non potest
fieri; hic enim uoluntas, non factum damnatur, ut Ver- 10
gilius {Aen. VI 624) "^ausi omnes i. n. a. p.' 3 Ergo
'^conari' leuius est quam "^facere'.
271 B6 1 EGONE PROPTER ME iLLAM magua uis cst in
pronominibus : et diuersa sunt et singula et non prae-
cipitantur nec dicuntur uno spiritu, sicut in Eunucho 15
(I 1, 26) ^egone illam, quae illum, quae me'. '^qiiae
illmn id est amat, ^quae me' id est non amat. 2 egone
euidenter subauditur ^id fieri sinam?'
272 37 1 QVAE MiHi svvM A. ab eius beneficiis. 2 svvm
ANiMVM quantum ad amatorem pertinet. 3 atqve omnem 20
viTAM hoc est: ut maritum speraret. 4 qvae mihi svvm
a. a. o. V. c. argumenta a consequenti: si eam deserit, haec
subiciuntur.
1 est dies om. TC \ <um V || 2 hoc V \ tum praeterea —
4 DiE dett. {Calph.), om. A TC V \\ 4 incertarum Steph. : incepta-
rum ATC, incoeptarum V || 5 svnt om. T j metus (e ex o
eorr. m. 2) V | est om. V || 6 Ego me A | ideo V \ pafiluQ A \\
7 deserere cogaris V \ dixit om. T \ sed] Si 0 1| 8 conari:
<(nam)>.s* || 9 ad solus A \ iam si codd., corr. Steph. || 11 an si
F|i-n-a-p- V^ (immane nefas auroque potiti F^), n • r ■ a •
p • 0 11 12 <(facta)> facere A TC || 13 magna — 16 egone illam
om. A II 14 pronominibus in ras. V^ \\ 15 <(et^ nec V \ quae
illum dett., om,. A TCV \ quae me <[quae non^ dett. \\ 17 idest 1.]
idem TC; deest Steph. \ id est 2.] deest Steph. \ non amatus
^ II 18 euidenter W.: uadenter A, suadenter (a m ras. V^)
rell. I subaudite F | id W.: ut codd. \ smam F || 19 qvae
— 21 speraret om. A \ mihi svvm a.] nihil sumat TC \\ 20 amo-
rem dett, ed. pr. || 22 a. a. o. v. c.J animum atque omnem
uitam cr. C, a • a • 0 • m • u • ex T \ argumentum TC \ con-
sequenta J. j ea T
ANDRIA I 5, 34— 42. m
P38 QVAM EGO ANIMO <(eGREGIe)> CARAM PRO VXORE
HABVERiM <^ut)> {l 1, 31) ^nihil <(egregie)> praeter cetera s.',
. id est nimis.
I^B^ 39 1 BENE ET PVDICE EIVS DOCTVM hic illud Soluitur
^^^ft (/ 1, 48) 'lana et tela uictum quaeritans', ut lioc prae- 5
^^H struat bene et pudice Glycerium esse eductam; <^nam^
1^^ ^lana et tela uictum quaeritans' non pertinet ad argu-
mentum, nisi propter uitam Glycerii intellegas. 2 bene
ET pvdice ab honesto. 3 bene et pvdice eivs doctvm
hanc sententiam quasi de exemplo probat, nam bene lo
educta etiam Chrysis est, quae ^primo pudice uitam parce
ac duriter agebat' (I i, 47).
Ji7o 40 1 coactvm egestate propterea quod Chrjsis ^in-
opia et cognatorum n. c' (Z 1, 44). 2 coactvm ege-
STATE non 'paupertate' sed ^egestate', cui contrarium ^in- is
opia et cognatorum n.'
J^76 41 HAVT VEREAR si iN TE s. s. s, acuit auimum adu-
lescentis contra patrem, cuius etiam nomen graue est.
277 42 1 sed vim vt q. f. et hic ^uereor' subauditur.
2 ^Vt' pro ne non posuit, ut sit: sed uereor, ne non 20
queas uim patris fen-e. 3 Et vt <(qveas)> ne non
possis: non damnatio est uirium adulescentis , sed pro-
1 caram (ex coram corr.) animo C, c • a • T || 2 ut —
nimis Schoell: nihil praeter cetera si est (sic est jTC, s- V)
nimis codd. \\ 4 dictum A \ hinc A V \ illud om. T || 5 uictuni
cx uicta corr. J. j ut — 7 quaeritans om. TC | hoc dett., haec
A, hic V II 6 nam add. W. \\ 7 nitum A \\ 8 propter Eahbow:
post codd. j uita T \ gliceri J. || 11 etiam Chrysis est Babhoiv:
est a chriside codd. \ qui A \ parte J. || 13 cocta T, cohacta
C I propterea] postea TC \ quid JL, quae C \ crisis TC, crisidis
F, * * J^ II 14 n. c.] negli^ C | coactvm — 16 cognatorum ne-
gligentia m mg. C- F* || 15 sed egestate V-, sed paupertate
ATC- I inopia om. C^ \\ 16 n.] negligentia TC'V^ \\ 17 haud
uereor TCF | in te s • s • s • F, inte •S^F^ A, in te ss^ C,
u t • ss • T \ acuit Steph. : arguit F, argute A T, {sscr. at
arguit) Cjl 18 cuiusj aut A \ est om. V^ \\ 19 sed ium utq; F;
A , sed uim ut q • r • C, sed u • u • q • r • T, si in te s • s • s •
F ! et hic F, educ A \\ 20 posuit Steph.: possit TC, possis
.4F| sit] possit TC \ ne om. TC \\ 21 ferre uim patris Fl|
22 uirium Schoell: uerum ATC, uitii F
112 DONATI COMMENTVM
uocatio in contemptum patris. 4 adeon me ignavvm
an uerisimile. 5 ignavvm quod aduersum necessitatem
proferendum fuit, id primum dixit: adesse sibi uirtutem;
quae sequuntur, ad fidem pertinent. ita pro tempore con-
temptum patris pro fortitudine habet. 6 ignavvm ignauus 5
est, qui uim non potest ferre, qui non est perseuerans.
278 43 1 ADEON PORRO iNGRATVM ^porro' coniuuctio est
expletiua, alias aduerbium temporis. 2 ignavvm «t in-
GRATVM av^Tjacg est. 3 inhvmanvm avt f. propter sub-
iecta dixit. 4 adeon porro ingratvm avt inhvmanvm lo
mira omnis conuersio: non enim dixit '^adeon me obse-
quentem patri existimas, adeo gratum, adeo pium, adeo
mansuetum'. ita amatoris per omnia seruat condiciones,
ut oratorie hoc cogatur scelus esse, si pareret nunc patri.
279 44: 1 VT NEQVE ME CONSVETVDO NEQVE AMOR UOU 15
ordinem reddidit: "^ferum' enim reddidit ad consuetu-
dinem, qua etiam ferae mansuescunt; "^neque amor' ad
illud Hnhumanum': amor namque uehementior est in ho-
mines. Vergilius (Geo. III 258 — 59) ^quid iuuenis, m.
c. u. i. o. i. d. a. ?'; "^pudorem' ad "^ingratum' rettulit. 20
2 VT NEQVE ME CONSVETVDO NEQVE AMOR ^COnSUetudo'
aduersus feritatem, ^amor' aduersus inhumanitatem, *^pudor'
aduersus ingratum animum.
280 45 1 COMMOVEAT NEQVE COMMONEAT civE,'y](5Lg ad maiora.
2 an] aut TC \ a uerisimili Steph. \ ignayvm om. C \\ 3 ad-
esse sibi V \\ 4 secuntur C \ finem ATC \ pertinet T \\ 5 ignavvm]
ingenium codd., corr. Steph. \\ 6 qm 3. V \\ 7 ingnatum A \\
8 alias] alia sunt A \ ignawi/m V \\ 9 ^H6CIC A, ccv^sGia Jf *,
*** TCV 1 est] et T \ <at>aut V \ propter W.: post eodd. \\
11 hominis V \\ 12 existimas C \\ 13 ita] ** (7, anima T \ amato:;
V\\ 14 pareret F, pateretur AC{T?) \ nunc in ras. V^ \\ 15 non
— 17 neque amor om. A || 16 reddit 1. V \ consuetudinem]
mansuetudinem codd. |[ 17 qua Babhow: quo jT, quod ACV\
etiam ferae] referre T || 18 illud om. V\ uehement^or est V\\
19 quod V \\ 20 m ■ (magnum m. 2) c ■ (cui m. 2) n- F, M • E •
V • ^ I 0. i.] o • s- C I a.] A • A • ^ || 21 nec amor C \ consue-
tudinem TC \\ 22 /eritatem V \\ 24 neque commo»2eat F, neque
commoueat AT \ diYHHCIC J., cc^s6ia M\ *** OF, om. T
ANDRIA I 5, 42— 47. 113
279 44 5 VT XEQVE <(me)> consvetvdo neqve amor aito-
do6Lg ad superiora.
J2dO 45 2 VT SERVEM fidem exquisite: non dixit ^ut con-
temnam patrem'.
J2dl 46 1 vnvm hoc scio hanc meritam in eodem haeret, r>
ut excitet iuuenem, neque audii-e se fingit, quod dicit.
2 vnvm hoc scio uide quam callida sint, quae a
Mjside subiciuntur ad irritandam promissionem Pamphili.
3 VNVM Hoc scio subicit illa, quod ardentem incendat
magis; nam dixit ille omnia, quibus cogitur fidem seruare, lo
sed merito eius aut nihil addixit aut parum. 4 vnvm
Hoc scio quasi dicat: quid tu facturus sis, equidem ne-
scio, sed unum scio. 5 vt memor esses svi inuidiose
quasi oblito: adeo commouetur hoc dicto Pamphilus.
6 VT memor esses svi bene praeterito effei*t, quoniam 1.5
quae praeterita sunt, in recordatione magis lacrimabilia et
miserabilia sunt, ut Vergilius (^Acn. II 677 — 78) *c. p. I.,
cui pater et c. q. t. d. r.?'; idem alibi {Aen. IX 300) ^per
caput h. i., p. q. p. a. s.'
J282 47 1 o mysis mysis primum uocandi, alterum incre- 20
pandi est. 2 etiam nvnc scripta id argumentum est,
quam uiuae memor sit, qui etiam uerborum mortuae me-
minerit Chrysidis de Gljcerio.
1 vt] aut T I ^nOAOCIO- A, &noXoyiu 3f *,**** TCF ||
2 superioraru; A H 3 exquisita A \ non om. TC | dr C | contem-
nem F, contempnem (-erem 7n. 2) C, contendere T \\ 5 vnvm —
dicit om. TC | heret post excitet A \\ 8 inritandam A, irritan-
dam V II 9 vnvm — 11 parum om. TC \ scio] -s- A \ uicendat
J. II 11 merito A, de merita (a ex 0 corr. m. 2) V \ eius om.
V I addixit V \ paruum A \\ 12 scio] • s • ^ 1| 13 scio — 14 Pam-
philus om. TC \ esse usi A \\ 14 obluto A \ dicti A \\ 15 esse
sui A 1 effert Babbow: & frax A, et (quam T) futuro TC, usUs
est {sscr.) F* || 16 quae om. V \ et om. A \\ 17 ?w?serabilia F j
©• — pa. in mg. F* | c.] o- TCV- \\ 18 cui] eici- C, c- F* |
et c.] e • c • TCV\& A\ t.] tu TC, om. F^ | id • e • ^ || 19 h. i.]
hoc iuro TC F^ | p. — s.J p • 0 • q • a • s • TC, per 0 • q • a • F* ||
20 <^misis • n •)> primum F j inuocandi C \\ 21 etiam] Et T 1 id
A , idem F || 22 quod uiuae in ras. F' | qui] quae C \ mortue
e.v mote corr. C \ meminerat {in -rit corr. m. 2) V
Donati conim. rec. Wessuer. 8
114 DONATI COMMENTVM
^84 49 1 lAM FERME MORiENS 'ferme' aduerbium est festi-
nantis. 2 iam ferme m. m. v. ex tempore probauit locu-
tam uera esse et non ficta et simulata; nam qui sani
sunt, spe longioris uitae adulantur. Yergilius (^Aen. X.782)
^et dulcis m. r. A.' 3 iam ferme moriens affectus a tem- 5
pore, quod postrema uox erat. ' ■■■
285 50 1 ACCESSi vos semotae nos soli figurae proprie
Terentianae, a(Svv8Exov et klXsLipLg: ^uos semotae' deest
^estis', "^nos soli' deest "^remansimus' ; ut est illud (Eun.
I 1, 20) ^egone illam q. i. q. m.' 2 incipit deest lo
^dicere'. 3 Praeparatio et quasi uestibulum orationis
est. 4 Inceptio dicitur orationis, quae longa taci-
turnitate meditate grauiterque profertur, ut Vergilius
{Aen. X 100) Hum pater omnip., r. c. <(p.^ p., i.' 5 vos
semotae n. s. babuit fidem, quod soli fuimus, quod nemo i5
testis. an timuit, ne hoc pater ante firmatum amorem
cognosceret ?
286 51 1 Mi pamphile fiC^rjaLg per prosopopoeiam et prin-
cipium a blandimento. 2 mi pamphile imitatus est
etiam blandimentum Chrysidis. 3 hvivs formam atqve 20
AETATEM amat compendium lassitudo; ^formam' enim
dicendo pulchritudinem significat, ^aetatem', quod parua.
1 festinantis est C || 2 iam — v.] 10 m • m ■ u • T, ideo
m. m- C 1 locuta TC \\ 3 uera deU.: uerba ATCV \ et 1.
om. TC II 4 adulant T|| 5 -M-I-A. A, m-a^r- V\ adfectus
A II 7 AccEssi] Ingressi T \\ 8 ^SINaeTOC CT eMeiY-|C - A,
aavvd-Etov UXsiipiG M% ****** TCV | Fos F, nos T |J
9 estis] eratis (ex eramus corr. m. 2) F, istis T, ^'^istis C \
soLi] stikis T I ut] At TC \\ 10 illa TC | q • i • q • M • AT,
quae illum quae me OF || 11 et quasi Steph.: quasi et {et F,
om. T) codd. || 12 KJeiy dicitur F | quae] quod C || 13 medi-
tate F, medietate AC, (-tis) T || 14 tu pater C \ omni • P • E •
e . P • I . A, omnipotens r . c . (e TC) p • i • TCV \\ 15 n • s •]
nos soli in ras. F^, nos so • C, n . s • T \ habuit Stejyh. :
ubi A, ibi TC, ibi V\ quod 1. ed. pr.: quam ATC, qm F||
16 hic F I firmatam T \\ 18 • /MIM • HCI6 • A, iiiy.r]6L6 M\ * * *
jTCFI per] ac C, om. T \ prosepopoeiam A^ prosopopeyam F,
prosopopeia TC || 20 famam C || 22 2?^(?C7'/tudinem F j parua
in ras. F^ om. A
ANDRIA I 5, 49—56. 115
4 HVIVS FORMAM ATQVE AETATEM dupleX CaUSa COm-
mendationis : formae et aetatis. et supra (II, 91) ^foite
unam aspicio adulescentulam, <(formay. 5 mi pamphile
uide redditam uoci morientis densis interuallis intersumptam
orationem utpote lasso anhelitu iuterueniente. 5
287 52 VTRAEQVE VTiLES lcgitur et Hnutiles sient'.
288 58 1 ET AD PVDiciTiAM quia ^formam' dixit, et ad
REM TVTANDAM quia dixit ^aetatem'. 2 et ad rem tv-
TANDAM aTtoSoCiq.
289 54: 1 QVOD TE PER HANC DEXTERAM ^quod' propter 10
quod, ut {Yerg. Aen. II 141) ^quod te per superos'. ef
ordo: propter quod oro, 2 per hanc dkxteram tenet
eum, ut appai-et. 3 per hanc dexteram fidei et foe-
deris membrum et manum conuentionis. 4 et ingenivm
legitur et '^geniiim'. i5
290 55 per hvivs solitvdinem legitur et 'sollicitudinem'.
291 50 1 obtestor obtestatio dicitur, quando eum ad-
iuramus, quem rogamus, per eas res, propter quas rogamus ;
ut Vergilius (Aen. X 45 — 46) ^per euersae, g., f. T. e. <(o.>'
1 huius in ras. F", haec sunt J. | duplex <^arus)> C, du<(ai3^
T II 2 formae aetatis (om. et) ATC | et] ut ed. pr. \\ 3 a • u • a •
T II 4 uoce T, -em C \ morientis — interuallis om. T \ inter-
Bumptam TC^ interfunctam A, interruptam V {dett.) \\ 5 ane-
litu (en- T) TC, hanelitu V \ interuenientes TC \\ 6 utreque
(re ex ro corr.) C \ vtiles] inutiles V \ et inutiles TC, et utiles
in ras. F-, 07n. A \ sient m ras. F^, fient A, sienti Tjl 7 pu-
dititiam A, pudi- T \ forma A \\ 8 rem] ee T | quia om. T j
tutam- T II 9 d.nOAOCIC; A, *** CV, om. T \\ 10 quid
A I dextram C, d- T \ propter] post ATC \\ 11 quod om.
TC I et] est F|| 12 propter] post ATC \ dextram C \\ 13 eum]
• N • C I appareret AC, -arent T, -areat F | dextram C, de T \\
14 et manum T, ad manum C, ad immanium A, om. V \
<^sit^ conuentionis TC V, conterentio nis <[sit)> A \\ 16 nvrvs |
hec T II 17 dicitur] est T || 18 rogamus <(rogamus> codd., corr.
Schopen; cf. Andr. III 3, 8 \ propter Steph.: post codd. || 19 ut
om. TC \ per — e •] peruerse • G • fit • A, per eum se • g • fit • F,
perturse g-f-t- T, per cum se g-f-te C || 20 nev] neu A \
D.] deseras TCV \ finem (c(MT. m. 2) C
8*
116 DONATI COMMENTVM
&
reges' rettulit, ad ^solitudinem' ^neu deseras'. 3 <^nk
ABS TE HANC SEGREGES NEV DESERAs)> hoc cst: ne aliam
ducas aut amare desinas, etiamsi nunc ducas aliam.
4 NE ABS TE HANC s, quasi ipsam amantem. 5 hanc
<(s.)> propter formam et aetatem, — 6 segreges hoc 5
Kcrhnw simplex fieri non potest. — nev deseras propter
amorem. 7 te obtestor sextum naqEl%ov'. dixit enim
iam ^quod ego te per hanc dexteram oro' (v. 54).
^02 57 1 si TE iN germani fratris "^si' tunc dicimus,
quando praestitimus aliquid et tamen nolumus exprobrare, lo
ut Vergilius (^Aen. IX i06 — 7) *si qua tuis umquam pro
me p. H. a. d. t.' et alibi (Aen. IV 317) ^si bene quid
de te merui'. 2 in germani fratris nec ^fratris' solum,
sed etiam 'germani'.
^^93 58 siVE haec te solvm si aut mihi quoque te prae- i5
tulit aut nulhim alium nouerit amatorem in domo me-
retricis.
295 60 1 TE iSTi virvm do haec, ut diximus (ad u. 36)^
et singula sunt et non praecipitantur nec dicuntur uno
spiritu. 2 amicvm tvtorem patrem potest enim et ma- 20
ritus esse et non amicus; sed <(ad)> aiFectum mariti rettulit
*^amicum'. 3 tvtorem quasi orbae, patrem quasi paruae.
294 59 sev tibi morigera fvit hoc quasi amanti, ut ille
(Ver(]f. Acn. IV 317 — 1^) ^fuit aut tibi quicquam dulce m.'
1 solicitudinem TC \ neu] ne J. | ne — desekas add. W. |j
2 neu aliam F, aliam ne r(7|| 3 amare] sc. hanc | nunc M^.:
non TC V, om. A \ alias TC\ illam ed. pr. || 4 s • om. V \ qimsi
V 1 amantem] manu tenens Steph. \\ 5 propter] post ATC\\
() NEv] non V I propter amorem Rahhoiv : postremo codd. \\ 7 sex-
tum fT^PeAKON A, sextum parelcon (parelto T) TC, paralcon
(m mg. m. 2) sextum V || 8 hac {corr. m. 2) dextram C || 9 si]
sic V II 10 praestetimus TC^ | et] e C | tamen om. V \ <^ali-
qnidy exprobrare TC \\ 11 si quam uisum quam (om. T) TC,
si qua tui sum quam F j| 12 t.] c • F, d • t • TC\ quod A\\
13 FRATRis] fratres A \\ 15 aut] autem ATC, aut te F|| 18 haec
in ras. V^ \ dicimus C \\ 19 sunt om. T || 20 tvtorem] amatorem
A II 21 et] sed TC \ sed affectu codd., corr. Babhow || 22 amicum
tiitorem in ras. V^ | patrem om. T \ quas A \\ 23 ut ille] utile A TC,
utilis Fll 24 fuit <ant ut fuit> Fil tibi om. TC j m.] in F, om. C
A:NDRIA I 5, 56—64. 117
^95 60 4 ^Virum' "^ne segreges', '^amicum' ^ne deseras';
<(ad illud quod ait (v. 53) ^ad rem tutandam Hutorem')>
et <^ad> illud quod ait *et ad pudicitiam' "^patrem'.
5 Conclusio per mandatum et obtestationem efficax satis.
6 TE iSTi viRVM DO A. T. p. apparct, quod iungens dex- 5
teras haec dicebat. ideo et supra (v. 54) 'per hanc d. o.'
61 1 BONA NOSTRA HAEC TiBi haec ucrba quasi supel-
lectilem suam ostendentis sunt. 2 bona nostra hoc est
'ad rem tutandam' {v. 53).
297 63 1 HANC MiHi iN M. D. confirmatae sunt legitimae lo
nuptiae per manuum conuentionem. 2 Et mire *hanc',
non ^huius manum'. 3 mors continvo ipsam o. quo
magis memorem esse oportet eorum, post quae illa nihil
locuta est.
298 63 1 ACCEPi ^accepi' proprie quasi uxorem. 2 accepi i5
A. s. conclusit partem deliberationis suae per electionem.
299 64 1 OBSTETRiCEM A. quac opem tetulerit, obstetrix
dicitur, unde et parturientes ^fer opem' clamant. 2 sed
cvR TV ABis AB iLLA coiripit, uude abeat ab illa. 3 Non
est interrogantis sed coiripientis et increpantis, quod Gly- 20
cerium deserat. 4 propera atqve avdin et interrogatio
quo eat et reuocatio ad argumentum magni amoris accedit.
1 mirum T \ ne 1. et 2.] non V \ deferas 0 || 2 ad — tutorem
et 3 ad add. Babimc \ et om. T || 4 Conclusio (-so C) — satis ad
L\ 61 pertinent || 5 p. om. T | iungas TC j dextras CF|| 6 hoc V \
.supra] si qua A \ per om. TC \ dexteram oro V || 7 nostra — super-
lec(tilem) in ras. A | tibi <(c-> F || 8 ostendens (ti sscr. m. 2) Fjl
10 in] m- C 1 M. D.] manum dat F || 11 manuum ATC, manmn
F; in manum Steph. | conuentorem T, coniunctionem F j mire]
mater T \ hanc sscr. V^ \\ 12 morsut io • quo T \\ 13 memorg ee
ex memorie corr. A \ eorum om. A \ quam F || 14 locuta est nihil
TC II 15 accepi om. V\\ 16 a. s.] IA • S; A, acceptam seruabo
TV I conclusit ed. pr.: concussit codd. j patrem A \ perlectio-
nem A, per electionem in ras. F* || 17 Obstetricem in mg.,
accerso in ras. V^ \ quae] quasi T \ tetulerit A TC, f/etulerit
F; tulerit Steph. \\ 18 parturientis A, parturienti F| fer] per
A, (fer sscr. m. 2) V \\ 19 abeat] habea A \ non {sscr. m. 2) .
V II 21 interrogat codd., corr. Steph. || 22 abeat C \ magis T \
accedat {corr. m. 2) V
118 DONATI COMMENTVM
300 65 1 VERBVM VNVM CAVE D. N. deest ^dicas': figura
llAfti^tg. 2 VERBVM VNVM CAVE D. N. non quo hodie
futuras nescierit Gljcerium, sed quod illas hodie indixerat
pater filio, cum supra et Pamphilo et Glycerio distur-
batae uiderentur, '^quia sunt constitutae in hunc diem'
{ef. V. 34). 3 CAVE adnotant quidam ^caue' hic cor-
ripiendum esse. 4 ne ad morbvm hoc etiam iterum
elleLiptgy deest enim ^accedat'.
II.
1.
301 1 1 QVID AIS BYRRIA D. I. P. H. N. iu hoC Colloquio
altera pars ostenditur fabulae, siquidem Andria ex duorum lo
adulescentium periculis gaudiisque componitur, cum fere
solam Hecyram Terentius et unius comoediam adulescentis
effecerit. 2 qvid ais b. d. n. i. h. p. n. has personas Teren-
tius addidit fabulae, — nam non sunt apud Menandrum,
— ne TtaQ^riXLnov fieret Philumenam spretam relinquere i5
sine sponso, Pamphilo aliam ducente. 3 qvid ais b.
1 VERBVM — W.£iipig oni. V I D. N.] de n- T, ne de nu •
C II 2 sXXELipig] est; Misis- JL, * * * T, om. C \ unum uerbum
C i caue ex cauit corr. A, c- C j d. n.] de n • T, de 7iu ■ F,
* * J. I non] * * J. I quo*^ (sscr. m. 2) F, que A jj 3 futuras
ex -rum corr. V^ \ illos T, illas 2^ost hodie V \ induxerat F,
indixerit A , -ere C \\ 4 distributae ACV, (-tio) jT; corr. Steph. \
.5 uidentur J., uidereretur C || 6 adnotant ex aduoc- corr. V^,
annotant A | quidem (corr. m. 2) V\ corripientis F|| 8 UXsL^lng
Steph.: misis A, * * * rCF|| 9 agis ^ | d.] d • n • TO | h • p •
n^ F, P • N • J. I in om. F|| 11 gaudiisque ex -dium corr. A \
confere A || 12 hechiram Jl, hechyram F, echiriam T, echir-
ram {in ecyram corr. m. ^) C | et Mahboiv: ex codd. j uniiis V |
comedia TC \\ 13 agis A \ b.] birria TCF| I.] h-p^ C \ per-
sonas] partes T jj 13 • xerenx • adidit A \\ 14 aput A 'j 15 ne
Tccc^ritLyiov Ttabhow: NeonieeATQN . A, ne HL^ixov M\
=»c * * * * TC F; ne xQccyL-KmtEQov Steph. \ relinquere <^sanc ti^
. -4, relinquere <(sane^ TC, relinquens <^auty V || 16 sponsa
TC, sponso {ex -sa corr) A \ ducentem TC \ agis A \ b.] Bir^
0, hoc F
ANDRIA I 5, 65—11 1, 3. 119
ex uerbis Charini apparet Byrriam nuntiasse futuras nuptias
Pamphilo; nec adducitur tamen, ut statim credat et ac-
commodet animum. saepius ergo repetit interrogando.
14 Et bene ^illa': amatorie, uelut de certa loqueretur
persona. sic Vergilius {Aen. IV 421 — 22) 'solam nam 5
p. i. t. c, a. e. t. c. s.' ergo non ^Aeneas' sed ^ille', et
item non hic ^Philumena' sed ^illa' dixit. 5 qvid ais b.
miratur magis quam interrogat, uel potius indignatur.
6 sic EST hoc cum indignatione stomachi dixit.
302 2 1 QVi scis non uult enim uerum esse, qui quaerit 10
unde hoc scis? 2 apvt forvm m. e d. a. de loco
^apud forum', de tempore ^modo', de persona ^e Dauo'.
"3 VAE MiSERO MiHi taudcm aliquando perductus est,
ut crederet. 4 vae interiectio est in his rebus, quas
exsecramur. 5 apvd forvm m. e d. a. plurima dicit ad 15
confirmandum Byrria, quod interrogatus est: a loco, a
tempore et a persona.
303 3 1 VSQVE ANTE HAC id est: antequam tua uerba
audirem. 2 Et duas praepositiones posuit, ut uidetur,
sed unum est totiim "^antehac'. uel 'usque' aduerbium 20
nunc, non iam praepositio. 3 attentvs fvit ut
1 ubis A I aparet A | nuntiasse futuras oin. TC | nuptias
<factasj> TC \\ 2 aducit^' A, adducem T \ et] qz C \\ 3 reperit C \\
4 illa <fuelut^ ATC, <uelut)> illa V \ uelut decreta A, uelut de
certa F|| 6 p. i.] perfidus Fj a- oni. F | t. c. s.] C • S • J!, t • c •
TC, s-tt-s-Fl iiieas A \\ 7 ille A T, illa C \ agis A \ b.] birria
TV \\ 9 cum hoc A, "cum "hoc F | dr C || 10 Quid A \
sis {sscr. m. 2) C \ querit A, quatenus TCV || 11 hoc unde
scis (sis C) TC, unde scis hoc V\ Apud TCV\ m.] modo V\
deloquo A \\ 12 de ^.] a ^ | e sscr. F^, om. ATC | dauo ex -ui
corr. V^ II 13 ue ATC, ueh F j pdictus A, productus TC\\
14 ue A TC, ueh F | est om. TC \ exacramur T \\ 15 m.] modo
F I D. ojn. A I dixit C F, dixi T \\ 16 confeandum T \ birria
A \ quod Bahhow: quando codd. \\ 17 et om. TCV \\ 18 vsqvk
om. TC I ante hoc C, «ntehac F || 19 proposuit T, praep- C \
uidetur W.: dicitur codd. \\ 20 unum] una F^ | totum — usque
Babbow: tota (tota F, totum TC) uelut codd.', a. pro antehac
et u. pro usque fuisse uidetur \\ 21 nunc om. TC V \ non om.
A I praepositionem F | Attentus F | fui C
I
120 DONATI COMMENTVM
^attentus auditor' dicitur. 4 vsqve ante hac attentvs
nulla praepositio praepositioni adiungi sepai-atim potest.
sed ^usque' eiusmodi est, ut sine aliqua praepositione raro
inueniatur.
304 4 1 lassvs c. c. si 'lassus cura', ex praeterita spe: 5
nunc ^confectus' est, sicut uulneratus uel percussus, ut
sanari non possit. 2 lassvs cvra c. <^^lassus')> adempta
attentione, Vura confectus' confirmato timore, ^stupet' ab-
iecta spe.
305 5 1 QVAESO EDEPOL obiurgautis est ""quaeso' uel lo
rogantis. 2 qvoniam non potest id fieri q. v. i. v.
Q. p. consolatio, ad id quod fieri non potest, <(id quod
fieri potest^ suadens.
306 6 1 iD vELis QVOD POSSiT prouerbialc est. 2 nihil
VOLO alivd n. ph. hoc magis gemitu amatorio quam ut i5
responderet Byrriae, et quasi magis Philumenam uelit,
quam uitam et lucem. ideni alihi (Ad. I 1, 24) ^in co
me oblecto, s. i. e. c. m.^ non enim dixit ^nullam uolo
aliam quam Philumenam', sed ''nihil uolo aliud', quod in-
finitum est. 20
307 7 1 QVANTO SATIVS EST T. I. D. O. Q. I. A. ^qui' prO ut.
1 attentius A, attentus V\ auditor C, audiior F, audire
AT i vsQVK om. C I attentius A, attentws F, actentus sscr. C* (j
2 nulla om. V || 3 sed om. TC \ usg^we V \ rare F, <(ratio>
raro T || 0 c. c.] et TC | si] S ■ ^ F || 6 uel W. : ut codd. ||
7 c. om. V I lassus add. Steph. \\ 8 confirmatio C \ timere TC |
Stupet (confusus sscr. m. 2) C \ adiecta J. jj 10 obiurgan^/s F,
0' iurgantis A \ est — adrogantis om. T \ uel W. : uelud A^
uelut C^ F, uult CMI 11 qvoxiamJ qn F | id fieri] f • i • F ! q.]
quod C I I.] id C 11 12 Q.] i • q • ^ 1 p.] possit F | id quod
tieri potest add. Rabhoiv {cf. Eugr.) \\ 14 qvod] qui TC \
possis F I est om. TC \\ 15 alivd] a- V \ N^F; J., enim si
TC 1 hic TC, haec F | geminata amateria J., geminatu ama-
torio TC, gQvciitu amator/o F j ut in m(j. C- || 16 et] dicit
TC (dixit dett.) \ uelit ex uenit corr. A 1| 17 quam — lucem]
******* A I <(idem^ uitam F |1 18 oblecto s.] oblectes A V j
ieem^ T, icemC, i-eT-m- F| dixit om. V \\ 21 t. i.]
te id C, tai- F 1 A.] r- F, om. C | qui — 121, 1 t. om. J j
qui] q- C 1 pro ut m ras. F*
ANDRIA n 1, 3-12. 121
2 Qvi iSTVM AMOREM AB A. A. T. legitur ^ex corde
eicias'.
310 10 1 Tv si Hic sis ALiTER SENTLVS ' hic' gestu scae-
nico melius commendatur, nam haec magis spectatoribus
quain lectori scripta sunt. ^hic cryo se ipsnm ostendens s
dicit. et est *hic' pronomen. 2 sed pamphilvm video
^sed' inceptiuum est pro: atque eccum Pamphilum^ ut
Sallustius lHist. II fr. 68 = 70 M.) 'sed Metellus in ulte-
riorem H.', non discretiuum, ut si dicas: sapiens sed miser;
hoc enim discretiuiim erit. 3 age age vt l. aduersus lo
haec non habuit, quid loqueretur. et est permissio repro-
bantis ea, quae sentit.
312 12 1 Per a7to6TQO(priv iinguntur <^* * *^.
311 11 OMNiA EXPERiRi CERTVM EST idcm alibi (Eun. IV
7y 19) ^omnia prius experiri quam a. s. d.' Vergilius 15.
quoque hanc posuit sententiam {Aen. IV llo) 'ne quid
inexpertum f. m. r.'
312 12 2 iPSVM HVNC o. H. s. bene 'ipsum' quasi auctorem
et principem rei. refertur etiam ad dignitatem. 3 ipsvm
1 istum amorem in ras. F* | ab (a- T) aat- TC, ert-
in ras. F* (e • a • r • tuo dett.) | <et> ex Westerh. \\ 2 eiicias in
ras. F-, eitias T, *** A\\S sic C | hic gestu] digestu J., hoc
gestu TC V I cenico A, senico T \\ 4 commendatur] commenda * *
A, commendatum e V \ nam] * * ^, om. V \ hoc T \ spectoribus
(ta sscr.) A \\ 6 scripta sunt] scriptas A \ h^c A, hoc TC \\ 6 dicit]
dixit F, di** J. I et est om. A V \ hic] hic est V, *o J. || 7 est
om. TCV\ atque] at T \ eccum] & tum A \\ 8 sed — 10 erit]
om. in lac. 1\'^ vers. A \ sed metellus in ras. V^ \ in ulteriorem
E- W. {cf. Kon. 222, 20)\ in ulipie h • in ras. F*, uPpie h- C,
in ulipie hoc T, in ulpie hoc D, olimpie h^ (h. om. L) Pi |j
9 decretiuum {sic et infra) T \ miser in ras. F* || 10 vt] u^ F|1
11 haec Steph.: hanc ATCV\ hunc F^ | et] ut ^F|l 13 per
MTOCTPO<t>eN • A, per amc- T-poen^ TC, inLatQotpriv
M*, ****** F; post finguntur haec fere suppJenda: dici ea,
quae aduersus ipsum dicere Charinum ^ndet (Rabbow). Cf. Aquila
Bom. p. 25, 3 U. \\ 14 certvm est] c - e • F, h • c • e • C, hic est
T \ alibi C^, om. in lac. C^ |1 15 experiri prius F || 16 nequit A }j
17 expertum C \\ 18 hanc C, nunc T j o. h. s.] o- F, om. TC \
bene] aliene TC \ actorem TC \\ lU rei. refertur ed. Mediol.: rei
fertur .4 C(r.?), rei fertur Fl adignitatem A, adMignitatem F
I
122 DONATI COMMENTVM
HVNC ORABO H. s. oramus quae bona sunt, supplicamus
in aduersis malis uel cum lacrimis. 4 amorem hvic
N. M. nec ^studium' aut ^uoluntatem' sed ^amorem', nec
^aperiam' sed ^narrabo' dixit: totum magnifice. 5 hvnc
ORABO H. s. prooemia sunt petitionis, quibus ostendit poeta 5
rationem, qua noua et improba res tamen petitur.
313 13 1 VT ALiQVOD SALTEM N. p. D. dcspcratis rebus solam
petentes salutem boc utimur uerbo ^saltem'. 2 prodat
proferat, prolatet, differat. Lucilius in quinto (fr. 32 M.)
'an porro prodenda dies sit.' lo
314 14 1 interea fiet a. s. tale est hoc, quale illud
(77 3, 24) ^interea aliquid acciderit boni'. sed nihil illum
dixisse poeta per seruum ostendit dicendo ^id aliquid nihil
est'. 2 FiET ALiQViD ut supra (v. 13) ^impetrabo'.
315 15 1 ADBON AD EVM consuctudine magis quam ratione i5
dicitur; unum enim abundat. 2 qvidni si nihil i.
aut QViD Nisi NiHiL iMPETRES? iu utroquc idem sensus
est, sed superior per ironiam, inferior per simplicem ex-
planationem soluitur. 3 JEJt si "^quidni' legeris, sub-
1 HVNc] n- T, om. A \ huic s. in ras. V^ |j 2 malis uel]
maliuolis Babhow \ cum om. C || 3 nec] in eo TC \ uoluptatem
TC V II 4 aperiam JRahboiv : petam codd. \ huc T || 5 h. s.] his
A, ac • s • TC I prohoeuma A, prohemia F, prohemea C jj 6 nar-
rationem codd., corr. Steph.; fort. nunc r. | quam AC, quam V \
neua JL | in re probares C \\ 7 aliquoif F, ad C | disperatis A \
rebus] uerbis T || 8 utimur] utin A \ prodat] pgibat T, prodat
(traat sscr. m. 2) C, om. A || 9 prolatei F, j)latmi T \ deferat
T I quinto an porro] * * * 7 || 10 ^^rodenda F, propodeda 7 ||
11 In terra A TC \ fiet] si et 70 | a.] aliquid F | est] ter A |!
12 accidit C, a- 7 | b- 7 || 13 per ferrum ^ | id — est] id
aliqct inhabe; A \\ 14 piet] f ut J., f^ 7 | aliquod A, a^ 7 |!
15 ad eum in ras. V^ \ magis consuetudine F | ratione] no-
mine C \\ 16 <(ad)> abundat Steph. \ . quid (quod F) nisi nihil
(n • 7) 7C F, quid nichil nisi A \ i.] impetit C, in 7, om.
^ F II 17 aut] a • F | quid nisi nichil A, quod ni et sic nihil
7C, q- r^m- sic nihil F |j 18 yroniam ATV, hyroniam C \\
19 Et si] Nisi A \ si quidni] sic quid nihi F, si quidem TC j
subaudiendum (sscr. m. 2) V
ANDRIA n 1, 12—20. 123
■ audiendum 'adeas', ut sit: quidni adeas, ut te arbitretur
s. p. m., s. i. d.? 4 qvidni si nihil impetres ^nihil' ironia
uidetur dictum: quidni? si niliil petas? quoniam petitionem
saepe impetratio sequitur.
318 18 1 CHARiNVM viDEO s. uon imperite Pamphilum 5
■ priorem loqui fecit, sed ut fiduciam det Charino loquendi;
quod et Vergilius eleganter (Aen. I 321 — 22) ^heus, in-
quit, iuuenes m. m. u. s. h. e. f. s.' 2 charinvm video
ad hoc prior incipit Pamphilus, ut ad confessionem Charini
non nimis clausa prae pudore sit uia. 10
319 19 1 ad te venio spem salvtem a. c. e. eleganter,
quoniam demens et improbum est, quod petit, nouissimum
posuit ^consilium', ut si non possit concedi, uel consilium
expetat ad sanandam dementiam. Cicero (^pro Lig. 10, 30)
Hu da salutem, qui spem dedisti'. 2 spem salvtem 15
a. c. e. ut in petitionibus fieri solet, beneficium petens
utitur partibus deliberatiuae.
320 20 1 NEQVE POL coNSiLii L. H. N. A. c. <^neque consilii
locus)> apud amantem neque auxilii facultas apud in-
i ni
1 scit A I quod tu {corr. m. 2) V || 2 s.] c • T, ee • C j i.]
u • C, om. A \ d- •(paratum mechum si id^ V \ quid (ex quod
corr. V^) nisi (ni T) nihil TCV., quid nicnil nisi A \ impetres]
ni T I yronia A F, per hyroniam (iron- T) TC:, per vGTsgoXoyiccv
Steph. II 3 dictum uidetur TC \ quidni? si Goetz: quidem • si
A^ siquidem si {pm. C) TC, in ras. V^ \ quam {sscr.m.2) C\\
5 uideon C \ s.] sed TC \\ 6 sed] scilicet V'\ ut] et TC \\ 7 quod
07n. C I eliganter A \ inquid ^T || 8 m. m. — f. s.] • M; J., m •
mush-e-ss^ F, m-n-s-het(e^ r)f -s • TC || 9 hoc sscr.
C^, huc <^inquid)> T, om. A \\ 10 nimis in ras. V^, minus C j
causa TC \\ 11 venio] u- T, aduenio CV \ salvtem] s- TC \
E.] ei C, e • ei T || 12 quam TC \ petit corr. in petis A \\ 13 uel
consilium ex -lio corr. A || 14 exspectat A, (in expetat corr.
m. 2) C, expectat V || 15 da salutem] idem fer opem Cicero \
salvtem] s- F|| 16 a- e- C; C I ut impetitionibus J. || 17 delibera-
tiue A, -tiue {corr, m. 2) V, -tiuis C, -tionis T || 18 pol] post T j
coNsiLii] c- F I L.] J^ C I A. c.] ca TC, om. A \ neque consilii
locus om. A TC F\ neque consilii facultas in ras. F* (= dett.) \
19 apud — auxilii in ras. V- \ amentem C \ facultas] possibilitas
in ras. V^ (= dett.)
124 DONATI COMMENTVM
opem. 2 NEQVE pol consilii <(l. h. n. A.y c. his duobus
ostendit etiam sese amatorem.
3^1 21 1 SED iSTVC QviDNAM EST hoc si non adderet,
locus confitendi amoris Charini nullus fuisset.
3^0 20 3 NEQVE POL coNSiLii <(l. h.)> quia amo, neqve 5
A. c. quia sum miser.
321 21 2 hodie vxorem d. uide miram inten-ogationem
ante confessionem. 3 aivnt "^aiunf de ea re dicimus,
quam uolumus esse falsam.
322 22 1 si iD FACis H. p. M. V. nihil prius quam mori- 10
turum dixit pudenda dicturus. inde datum est, ut ille
instantius quaereret causam. 2 Plus dixit, quam si
moriturum dixisset. 3 hodie p. m. v. a necessario,
quia uiuere non potest. 4 JFJt 'postremum' modo ad-
uerbium est. 1»
324 24 1 SPONSAM Hic TVAM A. nulla cunctatione Byrria,
sed facilitate seruili paratissime narrat. 2 ne iste ha\ t
M. s. 'ne' ualde, ut Cicero {in Catil. II 3, 6) *ne i. u. e.'
3 Sensus est: hic non id amat, quod amo, nec id odio
habet, quod odi. 4 Hoc est: ualde iste, inquit, non 20
1 c.] c • h • F, in TC \\ 2 etiam] in T || 3 quidnam istuc C,
q • i • T\ hic V \ aderit TG \\ ^ confi^endi V \ Charini] clari
TC\ Charino Steph. || 5 neqve a. c.] hic incipit JB || 6 a.] auxilii
F, a • e • jTC II 6 sunt ^ j! 7 d.] ducis in ras. V^ \ uide in ras.
y^ II 8 ante] aut et V\ aiunt om. ^J5 j ea om. TC \ dicimus
sscr. C^ II 9 quam ex quod corr. A |1 10 it J. | h. — v.] hodie
p^m-u- C, etc^ 5 I ^^ moriturum {sscr. m.2 (= dett.) V \\ 11 di-
xisse TC I unde TCF || 13 <^se)> moriturum F, mortuum AB,
morior (ex maior corr. C^) post dixisset TC \ p.] postremum C \
M-V-^D^) J., * * C, om. T \ an necessario TC \\ 14 modo
om. TC^ 16 TVAM om. B \ a.] amo (m amat corr. m. 2) C \ con-
tatione AT \ byrrea A || 17 facilitate W.: facete TC, statim
more F, * * * JLJB; facete itocQQriGiu Steph. \ seruuli ABTC \
haud C^F, hanc TC \\ 18 m. s. om. 'TCV\ ne sscr. C \ <i->
ualde jB I ut — e.] * * * * J., 07n. B \ ut <(a> TC \ ne i. u. e.]
e ^^*^
ue 1 F, ne ista ualde e ■ T, e ualde e- C|| 19 hic est TC,
om. B I non] si F | <non> amo F || 20 Hoc] id B, hic TC i
inquit om. B
^^^H ANDEIA II 1, 20—28. 125
^^F mecum sentit: idem amat, quod ego odi. 5 sponsam
'^' Hic T. A. callide et ^sponsam' et ^amat', hoc est: neque
adhuc uxor tua est neque aliquid admisit, qui amat tan-
tum. 6 NE iSTE H. M. s. '^ue' ualde aut, ut quidam
tuolunt, 0 quam. Lucilius in decimo {fr. 10 31.) ^ne, Marce, ■,
bouem descripsi magnifice! inquit.'
35 AH PAMPHLLE artificiose Terentius personam ex-
pressit nuptias recusantem et simul xb TtQsrcov uirgini
reseruauit.
326 26 1 QVAM VELLEM utique ^uitiatam', ut esset causa lo
recusandae. 2 nvnc te per amicitiam suam et Pam-
phili dicit. 3 et per amorem obsecro ^per amorem'
suum tantum circa uirginem.
.'.\?7 27 1 PRiNCiPio vt ne dvcas sufficeret dixisse *ne
ducas'. 2 DABO eqvidem operam plus promisit quam 15
M^ ille poposcit. 3 sed si id non potest deest 'fieri'.
^m 4 SED si id non potest hoc ad patrem rettulit.
328 28 1 AVT TiBi NVPTiAE H. s. c. hoc ad Pamphilum
1 sentit mecum B \ idem] i^ A, idB TC | ama A \ ego om.
A I spoNSAM — 2 A. om. B W 2 r. a.] tuam amat V, tuam TC j
et 3. om. 2C I id est J5 |j 3 <(adhuc^ aliquid B \ omisit J5,
amisit {coii\ m. 2) C \ qui] quia TC || 4 ne — ualde om. B \
haud m • s • in ras. F- | aut] haut AB, haud TC \ quid*" V\\
5 in decimo ^, in • X " C F, in X jB T | ne ABV, neque TC
{dett.) ; ne ! quem L. Mueller, ne ! quei Dziatzko, vt] xbv Buecheler,
tum: ne Schoell \\ 6 marce V {Dziatzko), in arce rell. {L. Mueller) \
descripsi ABT {deU-.), -sit C, -sisti F; discerpsi L. Mueller.
descripsti.^ H? A R AB, aha- TC, om. V || 8 Ton • TruiTon
J., TON • inriroN B., xb ngsTtov 31*, ■ ton • n • p • c • (e • T) n • o n
TC, * * * * F II 10 QVAM — 11 TE PER owi. B \ Cquam A \ uellem
in ras. V^ \ uitiata TC, *** ^ | cae TC || 11 nunc te in ras.
F^ I et om. T \ dicit om. B TC \\ 12 et — per om. B \\ 13 suam
A I tamen {corr. m. 2) V, tantum <^dicit quem habuit^ B ||
14 pRiNcipio VT om. S I ut ne ducas F, ut ne dicas {corr. m. 2)
C, V • N • D; AT \ sufficere A \ dicere B \ ne ducas in mg. J.,
om. B II 15 eqvidem om. B \ operam] o ■ B, om. V j promisit]
deomisit A, iste promisit F, illi promisit C {T?) \\ 16 popessit
A I sed si id om. B \ sed — fieri om. T || 17 sed — hoc om.
V II 18 AVT — H. om. B ! H.] hae C, om. V\ s. c.] sunt cordi
BCV\aA om. T\ ^ampk. V
126 DONATI COMMENTVM
pertinet; non enim unum et idem est. nam si idem esset,
Hibi nuptiae hae sunt c/ superuacuum esset additum.
2 coRDi animo. 3 Acuto <(* * *^.
327 27 5 DABO E. o. pronuntiatione leuandum est: plus
enim dixit Mabo o.', quam si diceret "^non ducam'. 5
328 28 4 SALTEM ALIQVOT DiES p. D. p. A. X. V. primo
quae maiora sunt petit, postremo quae ex his uidentur
minima. et hoc arte, ut {Yerg. Aen. I 69) ^incute uim
uentis', ad postremum (70) ^aut age diuersos et disice c. p.'
329 29 1 PROFER prolata, produc, di£fer. 2 dvm pro- la
FiciscoR A. N. V. ^aliquo' dixit, ut exsilium esset incertum.
3 AVDi NVNC lAM corrcptio impatientis, qui non sinat
audire.
330 30 1 EGO CHARiNE seutentiae, quae a pronominibus
. incipiunt, seiia semper et uera promittunt. Vergilius 15
{Aen. XII 27 — 28) ^me natam n. u. s. p. f. e.' 2 ego
CHARINE NEVTIQVAM OFFICIVM SeUSUS hic est: UOU puto,
1 et idem in ras. V^ \ ideim F, id rell. || 2 tibi om. T |
he§ A, he sscr. O^ h • T, om. F | c-] cordi CV \ esset] post V\
id esset C \ superuacue Calph. \ aditum J., ad^itum {corr. m. 2)
C, addidit V || 3 Acuto (0 in ras. F^)] sono pronuntiandum
•"cordi' supplendum {Babboiv); nisimales acuero '^cordi?' |] 4 e. o.]
■E ■ Q • 0; A, equidem operam CV \ leuandum B, leuiandum J.,
le^rendum F, legendum T, {ex leuandum corr. m. 2) C \\ 5 o.]
operam TC V | quem T \\ 6 s2bUem, profer aliquot dies F |
aliquod T | dies] d- T \ dum profi • ali • in ras. F*, 07n. B \
D. p.] d- T \ v.] i- AC \ primo — 9 c. p. am. B \\ 7 ex his]
rectius F 1| 8 nimia C | et hoc arte] h°^ m • t • F | ut om. A |(
9 ad] id J., et ad TC \ postrem'^ (sscr. m. 2) C \ dissice T,
discice C | c. p.] c V^ J., corpora ponto V\\ 10 produc] produo
A\ et duc F I differt A \ dvm om. B \ proficis B, proficis • c • C,
profici T, pro V \\ 11 a. n. v.] A • N ■ I V^ ^, a • n • u • i • F,
a • u • ni T, a • u • m • C, aliquo B \ aliquo dixit om. B \ <^in^
exilium B \ esset incertiun F, lac. 26 litt. in .^ || 12 nunc iam
in ras. F-, nunc B, nuptia T, nunctiata C \ impatien * * B \
qui non] *** 5 | sinat in ras. F^, *** AB \\ 13 audire TC,
audire <de exilio^ in ras. V^ (= dett.\ * * * J.J5 || 14 Ego
charine in ras. V^ | snie C | a] ex TC, sscr. V^ || 15 seria Westerh.:
sera codd. \ semper sed uera {in ras. F^) codd., corr. Klotz || 16 me
natam] me moram^jB, om. V\ u.] §•• codd. j e.] c^ J.ii C, x^ V\
ne _
KGo — 129, 3 agas] cum is nihil prome • B \\ 17 utiquam {sscr. 2) C
ANDRIA n 1, 28—32. 127
inquit, libeniin hominem, qni cum nihil praestet, deberi
sibi gratiam poscat. ergo cum nihil tibi praestem, nolo
mihi gratias agas. non enim tui causa fugio, quam, prius-
quam me peteres, magis nolebam ducere, quam tu cupis.
331 31 1 CVM <^is^ NiHiL MEREAT mcrere est aliquid 5
mercedis pro labore sumere. cum dicimus ^nihil meretur',
hoc intellegitur: nihil mercedis dignus est accipere. —
330 30 2 NEVTiavAM. una jpars orationis est pro nequa-
qiiam.
331 31 1 — uel alio modo dicitur: ^cum is mereat' id est 10
praestet, ut( Fer^ Aen. YI 664^ "^quique sui memores aliquos
f. m.' et {Aen. IV 334 — 55) ^numquam, regina, negabo pro-
meritam'. et e contrario laedit (Andr. 1 1, 112) ^quid com-
merui aut peccaui, p.?' 3 cvm is nihil mereat laboret
et mereatur, uel: mercedis petere debeat, ut ^quid meret 15
machaera' Plautus in Pseudulo {lY 7, 89). 4 postv-
LARE iD gratiae poni sibi aut ^id' propter id aut Hd'
quod nihil mereat. 5 id gratiae poni sibi addi in
gratiam suam. 6 Id est: sibi gratiam mereri.
332 32 NVPTIAS EFFVGERE EGO ISTAS M. QVAM TV A. intcr- 20
posita distinctione uultuose hoc dicitur, hoc est cum gestu.
1 inquit sscr. C^ \ haberi Steph. \\ 2 gratiam sibi TC |
tibi nihil TC \ <[-m-^ nolo TC \\ 3 causa] gratia V\ quam]
quod B II 4 peteret TC | cuperes B \\ 5 cvm — mereat om.
B \ MEREAT — nihil om. A \ mereax V \ est om. TC \\ 6 labore
in ras. V^ \ cum] eum C; ut cum Bentley \ meretur ABV^^
mereat F^ mereret TC \\ 7 hoc intellegitur] -i- 5 | est mer-
cedis dignus TC || 8 est oratioms TC, orationis B \\ 10 uel B^
aut rell. \ alio modo A TC F, aliter ante B j ducitur F I cu?/i
F I his T\ mereret B \ ide F, id ATC \\ 11 ut <uirgilius> B \
quisque ATC\\ 12 f. m.] fi-m-' TC, fecere merendo B \ neuti-
quam F | reginam B \ negas ATC \ per meritam F|| 13 e om.
BTC I ledat A \\ 14 aut <quid> B \ p.] pater BT\ laberet A \\
15 et rC, uel ^^F| uel] uet C || 16 machera AV, mechirra
T, in Echirra C | pseudolo J., psedulo BT., (;in mg. d- add.) C \\
17 siBi — 18 poNi in mg. V^ \ aut 1. — sibi om. C \ propter id
Bahhow: postulare codd. \ aut id om. BTV \\ 18 quod nihil
mereat om. B || 19 id est] id .• i • C, id T \ merere C, mere; A \\
20 EFFVGERE OW. B i ISTAS A.] CtC • ^ | M.] ma • C | Tv] t • F |j
21 M«7tuose F| dicit TC ] h§c est ^, i • ^
128 DONATI COMMENTVM
333 33 1 REDDiDiSTi ANiMVM plus dici non potest.
2 AVT Tv AVT Hic BYRRiA ^hic' dBi%xLv,Gig: quasi effica-
ciorem ostendit. 3 Ergo ad comparationem alterius
refertur.
334 34 1 FACiTE FiNGiTE i. E. fit quod uerum est, fin- 5
gitur quod falsum est, inuenitur, ne temere fiat.
2 ^lnuenite' ergo cogitate dixit, post cogitationem *ef-
ficite' id est in effectum perducite. Sallustius {Catil.1,6)
'nam et priusquam incipias consulto et u. c. m. f. o. e.'
3 FACiTE FiNGiTE iNVENiTE mire exprimit animum 10
Pamphili nuptias metuentis, cui quicquid dixerit parum
est. 4 Qvi DETVR TiBi 'qui' pro quemadmodum.
335 35 1 MiHi NE DETVR ueteres frequenter ^ne' pro non
dicebant. 2 ego id agam mihi qvi ne d. non dixit
^ego non instabo ut ducam', sed quod est amplius ^^ego 15
id agam m. q. n. d.')>. 3 Et recte: utriusque opera opus
est; non enim continuo ducet Charinus, si non duxerit
Pamphilus. 4 sat habeo sic antiqui pro ^sufficit' ^satis
habeo' dicebant. 5 An uelut habundo?
1 animvm] a- J5 I potuit BTC \\ 2 aut tu 5, sscr. F*,
om.ATC I bir. B \ dicticos ABCV, distincticos T \ efficatiorem
€x -onem corr. A , efficaciorem {sscr. m. 2) V \\ 3 ostendat
ex -dit corr. V^ \ Ergo ex -ga corr. C \\ 6 1. e.] inuenite efficite
B I quod om. C \ falsum] uerum C \ est om. ABTC \\ 7 cogi-
tate ed. Mediol. : agite (argite C) A TC F, {post dixit) B \ dicit
TC I efficite id est F, efficit eade J., efficite id C || 8 producite
C, perducite o- V\\ 9 consulte J. | et] e • F, ow?. T | u. — e.]
ubi em-foeO, cmfoe- T, u- con • m • f • 0 • e • F,
ubi consuluerit mature facto opus est B \\ 10 fingite invenite]
fing • in ■ JB, fi ■ i • F, f • i • T \ pamphili animum TC || 11 me-
tuentis] recusantis T(.^), re+**entis C \\ 12 detvr] d et T |
TiBi om. B II 13 non] ut B \\ 14 agam] sl B T \ uim qvi ne]
m-q-n- TV \\ 15 non om. A \ ut] quod B \ quod] qui TC \
ego — 16 d^ add. W. \\ 17 utrius^i"^ {sscr. m. 2) V \ est om.
TC \ dicit C I si] sed T \ duxerat A, duxit T \ pam^ 5 || 18 sat
HABEo] satis ha^ ^ I pro sufficit sic antiqui B \ si*^ {sscr. m. 2)
V I satis — 19 dicebant om. B \\ 19 An uelut] anut ABC,
anulis T, uel V\ habundo Babbow: habundabant AC^, ab- B
TC\ abunde est F
ANDRIA U 1, 33—2, 1. 129
I
336 36 AT Tv HERCLE HAVT QviCQVAM deest ^effers' 'dicis'
^nuntias'.
337 37 1 Nisi EA QVAE NiHiL opvs svNT hoc est {v. 1 — ;^)
^daturne illa hodie nuptum Pamphilo?' et 'sic est.
apud forum modo e Dauo audiui', quod memor est 5
Charinus se non libenter audisse. 2 fvgin hinc com-
minantis est et abigentis a se. 3 ego vero ac lvbens
nemo liber fugit nisi necessitate coactus, hic etiam ^libens'
dixit, quod est libenter.
338 1 1 Di boni boni qvid p. haec scaena consilium con- 10
tinet personarum, ad quas maxime pertinet argumentum.
et hic est locus, in quo ut fieri solet fortuna mixta rebus
dispositis magnas turbas dat. 2 di boni boni q. p. non
mirum, quod insolentius Dauus exsultat, qui, ut Simo dice-
bat (/ i^, -5), timidus fuit, ut ipse Dauus (J 5), etiam de- is
sperauit ex nuptiarum terrore, quas nunc falsas comperit.
3 Di BONi B. Q. p. ex proximo repetiuit bis, sed tamen
alterum nominatiuo plurali, alterum genetiuo singulari dic-
tum est. 4 boni qvid porto non solum enim corpore,
1 2it t\i F, om.B \ herchle A, hodie TC, om. B \ haud TCV\
dices TC || 3 nisi om. B \ qvae] quod C \ opvs svnt] 0 • J5 i id
est B, hoc®** {sscr. m. 2) F, hoc est <ne> C || 4 hodie nup-
tum pamphilum A, h • n • p • TC || 5 modo • <^Modo^ C \\ 6 se]
sed AB, sed F, atnu se C, alnu sed T \ fugi ne 6 \ hinc om.
^ B 7 est om. T \ abigentis Steph.: argueatis A, arguentis
B TC V \ EGO — Ac om. J5 | ac] a • c • C | iubens A , om. C ||
8 liber Rdbbow: libenter ABTV., (sscr.) C' | necessitati A, -te
post coactus TC \ lubens V || 9 libententer C \\ 10 Dii boni TCV\
boni quid porto F, quid boni porto C, quid b ■ p • T, etc- B \
sceno V \\ 11 pertinet maxime B \\ 12 m^xta A \\ 13 dispositis
(dep- C ^)] desperatis Hartman \ dat turbas B \ dii C F | boniq;
P- A, boqp^ C, bqp- TV, om. B \ non mirum] nimirum
TC II 15 timendus V\ disperauit A \\ 17 dii CF| boni] b-
TV 1 B • Q • p •] bo ■ q ■ p • C, om. B \ reptiuit A, repetwit
F I bis ATC, h B, boni in ras. F* | sed tamen in ras. F* ||
18 plurali] popti A || 19 porto] porte? A, por- B, p^ TC
Donati comm. rec. Weasner. 9
I
130 DONATI COMMENT™
sed etiam animo portamus tam bona quam mala. sic alibi
{I 1, 46) *ne quid Andria a. m.'
339 2 VT METVM IN QVO NVNC EST A. A. E. A. G. Ordiue
locutus est: prius enim metum adimere, sic demum gaudio
perfundere. hic ordo etiam in laude seruatur. 5
340 3 1 LAETvs EST NESCio QviD decst ^proptcr', ut sit:
propter nescio quid. 2 nescio qvid aduerbiale.
343 5 exanimatvm q. perterritum et perturbatum.
343 6 SED VBi QVAERAM Qvo NVNC iu omnes se uersat
partes quaerens, quo dirigat cursum. lo
344 7 1 ABEO uidetur quasi constitisse, deiu quasi ele-
gisse quo pergat. 2 habeo inueni. legitur et ^abeo',
ut merito illi dicatur ^resiste'. 3 qvis homo est qvi
ME o PAMPHELE auto uidit, quam compleret orationem.
345 8 1 EVGE CHARiNE ^cugc' modo pro interiectione po- i5
situm est. 2 ambo opportvne deest ^adestis', non:
^opportune uos uolo'.
346 9 1 DAVE PERii proprium dolentibus praefestinare ad
indicanda, quae dolent. 2 <^perii)> aTtolcoXa. 3 dave
PERH habet nonnuUum affectum, quod addidit ^Daue'. 20
1 etiam om. B \ animo om. 0 || 2 Andria] a • h • F || 3 vt
— A. G.] sed ubi inueniam etc, B \ metum <(istum)> V \ m
— 4 est] i • q • n • e • V \ a. a. — g.] ad • atque ex • a • ga • C,
daeag^ T, aaexag- V \ ordine — 6 Qvm om. T \\
4 prius in ras. V^ \ enim] licet in ras. F*, om. C \ admere
{sscr. m. 2) C, adimere V \\ 5 etiam ordo B, ordo etiam {ex
quam corr. m. 2) C |1 6 laetvs est om. J5 | ut si T || 7 propter]
post ATC, post quid B \ propter] post ABTC^ nescio Qvm
om. BTC I aduerbiale <est> F || 8 q. om. BTC\et om. BTC \
perturbatum om. T \\ 9 sed — nvnc] primum intendam B | partes
se uersat B, se partes seruat TC \\ 11 abeo] adeo codd. \ extitisse
TC I dein A, de hinc B, deinde TCV | quasi elegisse F||
12 HABEo] abeo habeo per h. ■ B \ abeo] habeo A, abeo sine • h •
B II 13 ut sscr. C^ \ resiste ex rescice corr. C \ qvi me om. C ||
14 o PAMPHiLE om. B I uidet BTCV \ complerit TC \\ 15 evge
CHARiNE om. B I modo] m^ TC\\ 16 opportvne] o^ ^ | non in
ras. V^ 11 18 dave om. B \ proprium <est)> TCV \ dolentibus
F II 19 incanda B \ perii add. W. \ ccitoXmXa. dave perii W.:
i^riOA(0 • M€0Pe • AB, &n6X6Xa M\ **** TCV. icTtoXov-
liE%-u Steph. 11 20 affec^um F
I
ANDRIA II 2, 1—11. 131
4 QATIN TV Hoc AVDi *quin' modo pro immo, aHas (Ad.
II 2, 39) quare non.
347 10 1 MEA QviDEM HERCLE c. ccrta senteutia est:
uidetur Charinus plus dixisse Hnterii' quam Pamphilus ^mea
quidem hercle c. in d. u. e.', sed non est hoc; plus 5
enim Pamphilus dixit. nam qui uiuit, non potest interisse,
is autem qui uiuit, potest in dubio uitam habere. ideo
et iurauit ^hercle' et adfirmans iusiurandum 'certe' addidit.
2 HERCLE CERTE bcne ^certe', quasi illud Hnterii' falsum
sit. ita Pamphilus plus fecit periturum se esse dicendo lo
quam Charinus interisse. 3 et qvid tv scio mira com-
pendia, quae contrahit poeta longitudine fabulae nec tamen
perdit affectus personarum. 4 et qvid tv deest Himeas'.
34S 11 1 ET ID scio iv VTroKQLCeLy tamquam dicat "^nihil
est'. 2 ET ID scio legitur ^etsi scio'. 3 hodie 15
tempus addidit tamquam rem sciens. 4 obtvndis idem
saepe repetendo dicere obtundere est: translatio a fabris,
qui saepe repetunt tundendo aliquid malleo et idem ob-
tundunt atque hebetant. 5 obtvndis tametsi sincerius
est et melius subdistinguere. 20
1 Tv Hoc AVDi om. B \ tu A \ immo] omnino TC |1 3 mea
— 5 c • om. B I HERCLE c.] h • i • d • e • u • F, hercle C, h • T \
certa — 5 c • om. A \ certa — 4 uidetur in ras., charinus —
dixisse in mg. V^ \\ 4 interii quam in ras. V^, perii quam TC \
mea — 6 Pamphilus ow. V \\ 5 ind^V^E^ A, in-ue^ C, i du
uita e r, in dubio uita B \\ 6 uiuat A \\ 7 is] his JL , hic V \
potest uitam in dubio B, uitam potest in dubio TC | haberi C\\
8 et 3. om. V \ affirmans BTV\\9 bene certe om. T \ illud om.
TC I intueri J. i| 10 feci (corr. m. 2) C \ interiturum -B || 11 chari-
nus <(* * *^ 5 I tu quid B \ compendia ex -dio corr. A || 12 <^in)>
quae et longitudinem.^ | tamen sscr. C || 13 perdit ex prodit corr.
C I adfectus A \ tu quid TC, quid B \\ 14 id] ut J. | eNYnO-
KPICI AB, iv vnov.QLGi M*, **** TCV \ tamquam — 15 legi-
tur om. C^; et id scio *** tamquam — 16 scientis in ccdce
pag. adscr. C^ \\ 15 legatur A \ et sci scio T \\ 16 sciens JB,
scientis ATCV; scienti Bentley \\ 17 obtundit B \\ 18 idem
T, i- C, om. ABV \ obtundat A, obtundant TC, obtundt*w<
V II 19 atque] et BTC, in ras. V^ \ hebetant in ras. F»,
habeant A \ sicincerius C; <[potest esse ScvaaTQOcf^ , sed^ sin-
cerius Steph. \\ 20 est F | melius <e> F
9*
132 IDONATI COMMENTVM
349 12 1 iD PAVES JNE DUCA8 deest ^ob', ut sit: ob id.
hoc autem Pampliilo dicit. 2 tv avtem vt dvcas hoc
1 1 Charino. 3 vt dvcas pro ne non *ut' posuit.
' 350 13 1 ATQVB ISTVC IPSVM NIHIL P. E. EV V7tO%QL(iEr. ille
enim hoc idem dixerat cum exclamatione, quod quasi uanum 5
contemnit. 2 me vide utrum: quia laetus sum, an: me
specta fidei datorem, ut dici solet me habes, me re-
spice?
351 14 1 OBSECRO TE QVAM p. H. L. M. M. cum prccibus
et tempus admiscuit. 2 Et bene ^libera': perfecta enim lo
secm-itas liberatio nominatur. 3 em ecce: demonstratio
est facti.
35^ 15 1 VXORBM TIBI NON DAT lAM GHRBMES Oratorie
a summa coepit, cuius partes multis dicentur. 2 non
DAT lAM CHRBMES beue ^iam', quod si non dixisset, in- i5
tellegeret Pamphilus uel postea Ohremetem filiam esse da-
turum. sed addito '^iam' plena securitas est, Ham' enim
renuntiatio est perpetuitatis. 3 scio praeparatio est
auditoris ad eam narrationem, quae ostendit argumenta
falsarum nuptiarum. 20
353 16 1 Tws PATBR MODO ME PREHBNDiT pro ^prcudit' :
1 NE DVCAS om. B I ut sit] -s- B \\ 2 autem om. B | tv
— 3 Charino om. B\ cf. infra \ hoc — 3 dvcas om. TG |1 3 pro
ne non ^* {sscr. m. 1) C, ut pro ne non B , pro ne ut V \ po3uit
— 4 E.] nihil pericli hoc charino B \\ 4 pere V \ eNinOKPICI;
iJ., eninOKPICI B, h vnoy,QlaiM\ e****C, **** TV\
ille] Ve A || 5 quod om. -B || 6 contempsit J5, contendit T \
utrum] an B \ quia om. TC \ an^me A || 7 ufci B \ dici soleat
Af solet dici B \ habe B \\ 9 p.] primum 5 F | h. l. m. m. om.
B II 10 et tempus bis in ^ || 11 em] hem ABTV, Nam {corr.
m. 2) C II 13 TiBi om. B \ nd-ic- V \ dat — chremes] etc.
B I dat^* A II 14 assumma A | mult«s V \ non dat et chremes
om. B II 15 intellegere ^potuisset^ F|| 17 adito C, audito AB ^
18 renuncionem B \ est om. BC \ scio] scies TC, qui scis scio
B I proparatio C || 19 auditorum V \ ad om. T || 21 tvvs — me]
om. B I pater] t • T I MODO me] modo m • 0, m • m • TV \ apre-
hendit A, apprehendit F, p- TC \ pro prehendit J. F, om. B
ANDRIA n 2, 12—18. 133
addita aspiratione geminauit syllabam. 2 Et ^prehen-
dit' dixit quasi nitantem se ac fugientem. 3 ait tibi
vxoREM D. *ait' proprie, quia contemnenda dicuntur.
4 AiT TiBi V. D. H. coniecturam facit ex malis, quae prae-
cesserint. 5 ait tibi v. d. s. h. dicit cur primo credi- 5
derit ueras, dicturus subinde cur falsas putet.
354 17 1 ITEM ALiA mvlta qvae nvnc n. e. n. l. bcne
distulit narrationem, ne audirent Charinus et Byrria, ne
desinant dolos aduersus uigilantissimum senem. 2 item
A. M. Q. N. N. E. N. L. commoda narratio de necessariis tan- lo
tum. minas autem senis praetermisit, ne corrumperet bona,
quae nuntiabat. 3 qvae nvnc argumentum est quaerere
potuisse eum, qui sit territus; nam timor curam parit.
4 NARRANDi Locvs modo tempus et spatium eius.
5 QVAE NVNC NON EST N. L. uou uult diccre, quam mina- i5
citer secum egerit senex quamque instet nuptiis, ne Cha-
rinum Byrriamque spe deiciat, quos uult secum anniti, ne
uxorem Pamphilus ducat.
355 18 coNTiNvo AD TE PROPERANS PERCVRRO uide quan-
1 Et prehendit] coprehendit A \\ 2 w//antem F, uitiante
B \ Sic] et B \ fugiente jB | ait F || 3 uxorem dare V, uxorem
ducendam TC, ux • h • s • s • J5 | ait m ras. V^ \ quia om. A ||
4 TiBi] t^ ^ I V.] -i* • u • F I s. H.] h^ F, otn. B \ praecesserunt
^F|) 5 TiBi] t^ TC \\ ■D-ati A, u • u • d • se h- F, u-dh^
TC, om. B 1 cum C, cui T\ credidertt F 1| 6 deinde V\ pu-
ari
tarit C, -uit T, putet {corr. m. 2) F || 7 item] Hitem T, Hinc
C I mvlta] m- B, om. T \ qvae — l.] etc. J?, qn- TC || 8 audiret
ATC, audire 5 | et] e ^ || 9 aduersis A, aduersum BTC \
item] Hitem T, Hinc C \\ 10 a.] alia BCV \ m.] multa C \ e. n.
om. ^ II 11 ^"*®" praetermisit aut senis C || 12 q\xae V \ nvnc]
non est C, n • n • e • T || 13 cum (tum T) quis sit TC \ teritus
BC ! parit B \\ 14 <est> modo F I et] est TC, om. ABV\
eius om. B \\ 15 non] n^ TC \ est] e^ TCV \ <me> dicere TC \
minanter {corr. m. 2) F|| 16 egerit] gerrit A j quam TC^ \ in-
stat A I Carinum {corr. in -nus m. 2) C || 14 birriam C, et byr-
riam B \ <de> spe TC \ adniti £ 1| 18 ducat om. B \\ 19 Con-
tinuo €oc -nuus corr. A \ properatis p^rcurro F, properans C,
p T, etc^ B I quantu .4, quantum in ras. F*
134 DONATI COMMENTVM
tum dixerit: et ^properans' et ^percurro', ut continuationeia
cursus ostenderet.
356 19 1 VBi TE NON iNVENio iBi ^ubi' modo non est adr
uerbium loci sed temporis pro postquam. 2 vbi tb
NON iNVENio iBi a summo ad imum diuisiones, quibus 5
dicta et facta continentur, sub quorum genere sunt species
non dictorum nec factorum cum consideratione rerum per-
sonarumque.
357 20 1 NVSQVAM deest ^uidi'. 2 forte ibi hvivs video
BYRRiAM deest ^seruum'. 3 Et recte: dixerat enim 10
{II 1, 2) ^apud forum modo e Dauo a.'
358 21 ROGO NBGAT viDissE mira breuitas et imitanda.
360 23 1 PAVLVLVM obsoni hiuc est, quod ait {II 6, 19)
^nimium parce facere sumptum'. 2 ipsvs tristis de
iMPROviso N. mire et moraliter: ex his enim, quae facta 15
non sunt, docet, quid fecisse deberet. 3 Et ^de impro-
uiso' et ^nuptiae' pronuntiandum.
361 24 1 egomet continvo a. c. bene ^continuo', ut si
ab utroque hoc fieret, uera esset suspicio Daui. 2 ego-
MET coNTiNvo deest 'duco': consuetudine dictum est et 20
ikl6L7tvL%S>g. 3 egomet una pars orationis est.
1 properans (m ras. F*) dixerit {om. et 1.) TG V | percuro
JB, percurens ^, percurro in ras. V^ \\ 2 ostenderet cursus B ||
3 TE om. A V I NON — temporis om. B | non est modo C, non
est T II 4 pro] • i • B \ vbi — 5 ibi] ibi ascendo in q • lo • B \\
aibi G || 5 assummo A \ ad unum C || 6 sub] s; C, si T \
gf J. II 7 non AT, -n- C, nunc B V \ nec {coll. Eugr) W. : meo
A, nunc BV, -n- C, non T\ cum TG, in mg. F^ om. AB j
considerationes V || 9 nusq; A \ forte om. B \ ibi sscr. C*,
om. B V I uideo huius TG \ video — deest om. B \\ 10 et nocte
J. II 11 modo in mg. V^ \ e dauo aud. F, e dauo audiui TC,
uel auoa^ A || 12 negai uidisse V, negato udiser A, ne B \
breuitas mira et imitanta -S |j 13 obsonii TGV, om. B \ quid T \
ait] dixerat B || 14 ipsius tristis A, om. B \ deinprouison; A ||
15 N.] nuptiae TF, nup^ JB | <et> quae F|| 16 quod F|| 17 et 2.
F, om. TC I pronuntiandum <est> F|| 18 egomet om. B \ a. c.]
ad cre^ J5, Qt ATGV\ continuo — 19 ab] * * * * 5 || 19 fueret
A I esset uera TC \ dauus TG, laudis A \ Egome* {sscr. m. 2)
V II 20 dico T\ et otn. TC\\ 21 eaAinXIKO A, e^^AinTIKOC
B, iKlsLTttLKaa M*, **** CV, om. T \ egomet — est om. B
ANDRIA n 2, 18—29. 135
4 <^CHREMEN sic)> Chremen et Chremetem, ut Daren et
Daretem.
362 25 1 cvM iLLO ADVENio SOLITVDO A. o. signa ab his,
quae sunt, quae non esse deceret. 2 solitvdo ante
OSTIVM quasi circumuentum et non consentientem Pamphi- 5
lum excitat ad gaudium laetitia sua. 3 iam id gavdeo
sic Vergilius {Aen. I 697) ^cum uenit, aulaeis iam se r. s.'
363 26 1 recte dicis <^hoc Charinus dicit)>. 2 perge
uultu enuntiandum: hoc dicit Pamphilus. 3 maneo ne
temporius fugerit. 4 interea temporis longi significatio. 10
5 introire neminem <[^a^ non factis.
364: 27 ExiRE neminem quid si intus erant? ideo ait ^exire
neminem'.
365 28 nihil ornati aQyaLii^og. sic Sallustius {Hist. I
fr. 72 Jf.) ^igitur senati decreto seruiendumne sit?' 15
366 29 1 magnvm signvm proprie ^signum' pro argumento.
2 NVM videntvr con^venire a consequentibus argu-
mentum.
1 CHREMEN add. Steph., sic TF.; cf. ad v. 31 \ chremem T
0 F I et om. A \ chremtem A | ut om. TC \ darem C, daren///
V I dareten BTC \\ 3 cvm — advenio om. B \ cum il • adue- (7,
cum r • a T I sol- F, solit- C, s • T \ a. o.] e • a • ho • F, a • h •
TC, om. B I ab his om. TC || 4 quae sunt om. B \ decerent
ATC, deceretur B, deceret ex dic- corr. F* | Solitudo <(est^
A^ solitudo ^^erat^ F | ante hostium ATC F, a ■ h • J5 || 5 con-
uentum (-tu T) ATC, con.uentum F, conu6t B; corr. Schoell.
Cf. III 2, 44 I Pamphilum Steph. : filium codd. || 7 sic om. B V \
conuenit in ras. F* | se r. s.] sers A, seris F, se re^ T, ser- C, se
regina etc. B \\S dicis hoc Charinus dicit TF. : dicit s • J., dicit
F, d- J?, iam dicit TC \ perge] et TC || 9 ultu T, uult J.; uultu-
oae? cf II 3,6 \ enuntiandi BC, uenireuntiandi J.; pronuntian-
dum.? I hoc C || 10 temporius TF. : in temporis A, ui temporis
5, temporis TC, in ras. V^ | fugerit TF.: fuerit ABTC, fuerit
<^dilatio> in ras. F* (= dett.) \ interea temporis in ras. V^ |
11 nominem A, nemi B ( a add. Steph. \ factis] satis F || 12 ne-
minem his A, ne^ J5 ( quod C, qmd V \ si intus] finius A \ ait]
aut A (I 14 ^PX(\ICMOC A, ^PXd.C^kii.OC B, ccQxcaOiioG F, * * * *
C, om. T I sic om. B \\ 16 igitur] ergo B TC \ senatus ^B F( ser-
uiendumne sit TC, sed uidendi ne sit A, sed uidendum ne sit F,
om. B II 16 signum om. B \\ 17 Nwm F* | ui • haec conue • nup^ B
136 DONATI COMMENTVM
367 30 1 NON OPiNOR DAVE OPINOR ille opinionein ac-
commodat tantum, hic multum attribuit coniecturis.
2 OPiNOR NARRAS quoniam argumenta sunt ex coniectura,
'opinor' dixit; nam contra opinionem ^certa res est'. quae
autem opinamur, putamus; quae putamus, incerta sunt. 5
2 OPiNOR NARRAS bcne a prima ad secundam personam.
369 32 1 HOLERA ET piscicvLOS MiNVTOS sufficcret dimi-
nutiue ^pisciculos' dixisse, quos sic 'minutos' dixit et
[pretium] 'obolo' esse emptos, quae est ultima nummorum
significatio; sunt enim genera piscium minutorum, quae lo
magno ueneant. bic ergo etiam de pretio uilissimos pisces
significauit. 2 Et quid si ^minutos' sed omnibus? ^seni'
dixit, ut obsonationis ostenderet causam. 3 holera et
piscicvLOS quod supra {y. 23) generaliter ^paululum ob-
sonii', hic specialiter dixit. i5
368 31 1 etiam pvervm inde abiens conveni chremi sic
^Chremi', ut Ulixi et Achilli. 2 etiam pvervm ^etiam'
pro praeterea.
369 32 4 iN cenam seni misere ^seni', cuius maior est
cura domi. 20
1 DAVE om. B \ opiNOR 0/M. BTCl 2 hicj duo A \ attribuit]
aecomodat TC | coniecturae V 1| 3 opi • nar • JB | et coniecturae
codd., corr. Schopen || 4 opinor Steph. : opinionem codd. \ dixit om.
B II 5 o^inamur V \\ 6 opi • nar • B \ bene om. B j <persona)>
prima B \ personam om. B \\ 7 olera TC F, om. .B | et] e^ T, om.
BC I piscilos A \ minuto^ {sscr. m. ^) C, mi^ .B | deminutiue A^
diminuentem V \\ 8 quos Schopen: quod codd. \ pretium secl.
8unt
W. II 9 emptos esse B \ numorum A \\ 10 sed (corr. m. 2)
C I nummorum piscium TC, piscium JB || li magna TC \
ueneunt B \ etiam om. V \ uilissimo F, iulissimo A \\ 12 et
quid si ed. pr.: et si quid si AB, et quidem sic F, et quidem
si TC I minutes A, minutos in ras. F* | sed omnibus seni
ATC, *** sed seni B, non omnibus sed in cenam seni F ||
13 obsenationis A, obsonationibus T\ olera J5 F || 14 pis J5 j
obsoni B II 16 inde — Chremi] i • a • c • cremi B || 17 ut om.
TC I ulissi B I et] ut TC \ acMHi F, acchilli 0, atchilli T,
at illi A II 18 pro praeterea] propterea AB, praeterea TF,
{ex prot- corr.) C \\ 19 misere ABTC, misere F, mire dett.,
Steph. I est maior B TC
ANDRIA n 2 30—3, 1. 137
B70 33 NVLLVS SVM 'nullus' pro non, ut alibi (B.ec. 12, 4)
'nullus dixeris'.
371 34 1 QviDiTA una pars orationis. 2 ridicvlvm
CAPVT <^caput')> pro toto homine. nemo enim ore con-
tempto ex aliis memhris hominem uelit significare. et est 5
GvvB%6o%ri xQOTCog.
372 35 1 QVASi NECESSE siT si Hvic NON DET ostendit uitio-
sum ivd"vfirjfia hoc esse, in quo altero sublato non neces-
sario alterum relinquatur. 2 si hvic non det te i. v. d.
hoc laborat Dauus, quemadmodum Philumenam Charinus 10
propriis laboribus promereatur uxorem. 3 si hvic non
DET TE iLLAM vxoREM DVCERE artificiosc Dauus Charinum
excitat, ut, si fieri possit, adiuuetur negotium Pamphili,
dum ille sibi prouidet.
373 36 1 nisi vides ^uides' prouides. 2 ambis magna- 15
rum rerum desiderium et appetitus ambitio dicitur.
374 37 VALE confirmata re a factis et personis delibera-
tiua nascitur.^
3.
375 1 1 qvid iGiTvil SLBi vvLT PATER hacc scacua de-
liberationem continet Daui et Pamphili. 2 Et bene 20
^igitur': si enim falsae sunt nuptiae, quid cogitat? sto-
1 svM om. B I nuUus om. TC \ ut alibi {sscr. m. 2)
F, alibi TJ? || 3 ridiculvm om. B || 4 caput add. W. \ con-
tempto V, contempno B || 5 uelit hominem V \\ 6 sine doche
ABC\ sinodoche TF | tropos AB F, tropus TC \\ 7 neccTe C \
8IT — det] eic-B I ostendit — 12 dvcere om. TC \\ 8 eNeYMHM^
A, HNGYMHMdi B, iv^vnrincc M\ **** V \ sublato altero
B II 9 det] d • F I te • i • u . D; J[, t . i • u • t • F, om. B \\ 12 det]
d- BTV I t • illum (i • T) u • d • TV, om. B \ Dauus om. B ||
13 potest F [! 14 illa (corr. m. 2) C \\ 15 nisi vides om. B |
16 adpetitus ^ || 17 re a] rei A \ factis et <a> T, in ras. V\
(a sscr. m. 2) C || 19 sibi om. AB \ uolt B \ pater om. B \ scaena
om. B II 20 pamphili et daui continet 1? || 21 enim sscr. G \
cogitat <^c.> stomnacasse C
138 DONATI COMMENTVM
machose etiam hoc dixit <^'quid^ sibi <(uult')>, ut ille
(Verg. Aen. VI 318) *quid uult concursus ad amnem?'
376 2 si ID svccENSEAT Md' ob id, propter id.
377 3 NEQVE ID mrvRiA id est: usque adeo iniustus sibi
uidebitur, ut se iniustitiae ipse condemnet. 5
378 4 AD NVPTiAS PERSPEXERiT perspicerc est ad plenum
et perfectum uidere.
380 6 1 TVM iLLAE TVRBAB To 'illae' ad terrorem rettulit.
2 QviDvis PATiAR hoc est: patiar me uxorem ducere.
3 PATER EST PAMPHiLE hoc uultuosc pronuntiaudum lo
est. 4 Et mire ^pater' dixit, ut in ipso nomine uideatur
habere auctoritatem. 5 Et ueluti dormitantem et ob-
litum potestatis paternae his tribus excitat: 'pater est,
Pamphile' ^difficile est' ^haec sola est mulier'. 5 qvid-
vis PATIAR sunt qui 'quiduis' pro quicquid euenerit in- 15
tellegant, quia dixerat (15, 42) ^adeo me ignauum putas?'
alii pronuntiant, ut sit sensus: quid me uis facere? an
ut hoc patiar mihi uxorem dari? 6 pater est a neces-
sario argumentum.
381 7 1 difficile est hoc est Vesistere' 'contradicere'. 20
2 difficile Pamphilo, perniciosum Crlycerio. 3 sola
1 quid et uult add. W. \\ 2 quod C | amiem C \\ 3 suc-
censerat F, succensent J., succense- B \ propter Steph.: post
codd. II 4 iD om. B \ iniuria C \ id est] id C, est V \\ 5 uidetur
(bi sscr) C I se] • so • 0 II 6 AD — perspexerit om. B \ perspe-
xerit F, pers ■ T \\1 perfecte V || 8 tvrbae to] turbeto F, turbae
C, tum T, om. B \ illae om. B \ terorem 5 || 9 quiduis pa- B,
quid inspartiar J., quem uis patiar C \ parciar J. | ux • ducere
B II 10 pam^ B \ uoluptusse F|| 11 est. Et om. B \ in om. TC \
uideatur ex -entur corr. ^ || 13 patemae potestatis B \ pater est
m ras. F^, pater ABTC || 14 <^resistere (m mg. m. 2)y dif-
ficile F I est 2. om. BTC \ mulier otn. B \\ 15 patiar] pa. J8 I
sunt quicquiduis (quidq- T) TC, sunt quiduis A \ quiquid A \
euenire T, (i ex e corr.) 0 || 16 adeo BV, ad et A, adeon T,
in mg. C^\\ 17 uis om. T || 18 ut hoc sscr. C^ ut B \ dare T,
dare {corr. w. ^) F j a sscr. F* || 20 hoc resistere TC, <^re-
sistere {in mg. m. 2)^ hoc est resistere F (j 21 pamphilo diffi-
cile TC I glycerio pemiciosum B
ANDRIA II 3, 1-10. 139
autem: sine defensoribus propriis. 4 Et ^sola' et ^mu-
lier' dixit. 5 sola sine auxilio ac per hoc deserta.
6 DiFFiciiiE EST cc7to0Lco7tr}<iig cum uultu: deest ^resistere'.
7 DiCTVM AC FACTVM prouerbium celeritatis, id est
cito. 8 DiCTVM Ac FACTVM iNVENERiT pro 'inueniet': con- 5
iunctiuo modo pro indicatiuo usus est. et est bonesta locutio.
382 8 1 QVAMOBREM EiciAT o. calHde ad eius periculum
se conuertit, cui plus amator timet quam sibi; ideo
uincitur statim. apparet autem Dauum male sic agere,
quia cum caueat Pamphilo, tum cum maxime formidat 10
senem. 2 oppido ex oppido, ex ciuitate. 3 eiciat
miratur et stupet. 4 cito illo admirante hic etiam con-
firmauit. - addidit etiam tempus celeritatis.
383 9 1 CEDO ^cedo' singularis numerus est, ^cette' plu-
ralis, ut salue, saluete. 2 dic te dvctvrvm pro- 15
nuntia ^dic' quasi rem facilem et nuUius praeiudicii.
3 dic te dvctvrvm hoc est, quo a principio nitebatur.
384 10 1 EGONE DicAM To ^ cgo' k'fi<pci(SLv habet, hoc est
1 autem TV, aute C, int A, om, B \\ 2 ac] et 5 || 3 bJ^O-
CIOOTTNCIC- J., <\nOCrrHCIC JB, aTtoaiOTtriaLO V, anoci-o-
nucis- C, anonuc-e- T | cum deest uultum V | <^ut>
deest A, om. BTC \ desistere TC \\ 4 dictvm ac factvm om.
B \ Ac] aut F, aut <^factum Dictum ac)> T | prouerbium — 5 fac-
TUM hic om. B \ prouerbium <(est^ F | id est] uel TC || 5 ac]
uel B , aut F | pro om. B \ inuenie A , inueniret T \ coniunc-
tiuo — 6 locutio] honesta locutio modo pro modo <^prouerbium
— factum^ B {cf. supra) \ et est] est F, et hec TC^, in hac
O^ II 7 QVAMOBREM OM. B \ o. om. BV I periculosum se A\\
8 cuius A I quam sibi timet B \\ 9 Dauum post agere in B \ sic
agere ABV, se agere T, (m mg. al' suadere m. 1) C \\ 10 cum
sscr. C^ I tunc .B || 11 opido B \ ex oppido om. B j exiuitate
A, et ciuitatis T, ciuitate BC \ eiciat om. B \\ 12 mmatur B |
ciTo] cetu TC I hoc F | confirmat TO, confirmet F || 13 etiamj
et TCJl 14 cedo om. BTCV \ numeri TC \ est — pluralis om.
B 1 est <tantum> F| cette Schopen: certe A, cetera TCV\
pluralis sscr. F^, pluralis <^tantum> TC \\ 15 saluete] saluere
JB, soluere A, salueris T \ te dvctvrvm om. jB || 17 te dvctvrvm]
t • d • B I quo Schopen: quod codd. \ ab initio TCF || 18 egon
TG I dicam] dico A, dic B, d- T \ to (7, te T, in B \
eNe<t)^CIfS AB, en qz em TC, emphasim F
140 DONATI COMMENTVM
uel: quem non oporteat dicere, uel: qnem non conueniat
fallere atque mentiri. 2 cvk non non interrogat, sed
facilitatem rei ostendit. 3 nvmqvam plus habet nega-
tionis quam 'non'.
385 11 EX EA RE QVID FIAT VIDE aTTO TTjg h§a6£(0g. 5
386 12 1 VT AB ILLA EXCLVDAR HOC CONCLVDAR mirC *hoc':
amicam pronomine significat dicens ^ab illa', huic nec
sexum seruauit, ne uxor esse uideatur. 2 Et ex ferarum
translatione 'concludar' dixit, ut alibi (Phorm. Y 1, 1?)
Vonclusam hic habeo uxorem saeuam'. 3 vt ab illa lo
EXCLVDAR HAC CONCLVDAR sv 'ijnoKQiceL^ uam aliud infert,
atque intellegit Dauum dicere.
367 13 1 NEMPE HOC SIC ESSE OPINOR DICTVRVM PATREM
coniectura atque diuinatio, an hoc an illud euenturum sit.
2 NEMPE Hoc sic ESSE OPiNOR ab iinitatione. mimesis 15
enim diciiur. 3 nempe hoc a possibili.
389 15 1 CEDO QviD ivRGABiT ^ccdo' singularis tantum,
*cette' pluralis. 2 mc reddes omnia ^hic' aduerbium
loci non est, sed aduerbium temporis, ut Vergilius (Aen.
1 quem i.] quae F || 2 non non] non fion A^ non non V
non "'''' C 11 Sfacultatem A \\ 5 ex] et TC \ quod AV, om. T \
^nTNCeKB^CeOOc A, -CeOC J?, icnb rfjG *** M\ *** +
TCV\\ 6 ExcLVDAB om. B \ hac concludar AC, hc- T, sscr.
F^, om. B I hoc amicam W.: hanc cum (eum C) codd. \\ 7 huic
W.: illic codd. \ nec sscr. C* 1| 8 uideatur esse F|| 9 co7?cludar
F 11 10 habet A \\ 11 excludar hac concludar F, ex • hac con .
B, excludar C, e- T, concludar A \ CNYnORPICI A, CNnO-
KPICI B, iv v7ioKQi6i3I\ **** rCF II 12 Dauum] Dictum C |i
13 nepe A \ sic esse hoc C, s • e • h • T, ow. B \ sic opinor
d. p. — 15 (nempe om.) hoc in mg. F* j dictvrvm patrem]
d-p- r, om. B II 14 uel illud V\ | uenturum TCF* 1|
15 Hoc om. TC I ab imatione A, a limitatione C | mimesis
BTV, numesis C, numesi A-, mimesi.^ (/itfiTjffft KJotz) \\
16 enim dicitur ducitur(.?) B, ducitur enim TCl 17 quod
A I iurgabitur J., iur- B \ singularis] <^quid)> singt A, sin-
gularis F, singularis <^numerus> B, singulariter TC \ tandem
T, tamen C |1 18 cette Schopen: cetera codd. | pt AB, plura-
liter TCV \ omnia] etc^ B \\ 19 loci — aduerbium om. B \ sed
om. T I ut om. B
ANDRIA II 3, 10—21.« 141
IX 246) ^hic annis grauis atque a. m. A.' 3 reddes
facies, restitues. 4 cbdo qvid ivrgabit ab utili.
390 16 iNCERTA VT siBNT hic est euentus.
391 17 1 siNE OMNi PERicvLO hoc cst : sine ducenda Philu-
mena. 2 nam hoc havt dvbivm ne consentiat Chremes 5
filiam dare.
392 18 1 NEC TV EA CAVSA M. H. Q. F. NE IS MVTET SVAM
SENTENTiAM hoc est quod supra (/ 5, 7) ^id mutauit, quia
me immutatum uidet'. 2 nec tv ea cavsa minveris
quia promisisti te esse ducturum. lo
393 19 1 NE is mvtet sententiam Chremes scilicet.
2 NE is MVTET rcdit ad consilium et coniungit euentum.
394 20 PATRI DIC VELLE VT CVM V. T. I. I. N. Q. SCilicet
ne securus, quod non sit daturus Chremes filiam suam,
parui faciat iram patris et neget uxorem ducere utpote 15
fretus neminem alium sibi commissurum coniugem.
395 21 1 NAM QVOD Tv SPERES suut qui ^speres' pro
timeas habeant. 2 nam qvod tv s. alium daturum.
1 anms F, onmis B \ adque AMA- A^ adqam-
a • rC, a • q • a • m • a • F, etc • B 1| 3 scient J., scient 0,
sie
fiant {corr. w. .2) F, s • T || 4 omni om. B \ hoc est om. B ||
5 NAM — 6 dare om. B \ haud F, aut ATC \ dubium in ras.
A^ d T, d-e- V\ Chremes] dire me J. || 7 nbc tv] nec eu
A, om. B I M.] minueris J5 | h. | sententiam om. ^ | h.] o- T \
F.] • S • ^, f • 0 I fort. post F. lac. signanda \ is] his A \ mutet
sententiam tuam O, m • s • s • TV \ <(nec tu ea causa minueris
(nec t • e • c ■ m • T)y hoc est rO, in mg. F* || 8 hoc — 9 uidet
om. A 1 hoc — 10 ducturum in mg. F* | quia B, quoniam
TCV^ II 9 EA cavsa] e-c- BT \ minveris] mi • F^ m • T fl
10 promixisti {corr. m. 2) C |1 11 his A\ mitet J., m • F, om.
B I sententiam hic om. B \ scilicet chremes B || 12 ne is] suam
sententiam B \ reddit J., (reddit C) post consilium TC\\ 13 dic
— Q.] etc- B \ Dic] hic A \ cvm] c^ F|vT^ii-N]ui-in-
F, ut n • n • r, ut • nn • C \ scilicet Steph. : sed codd. \\ 14 chremes
daturus TC \\ 15 faciet A \ negat TC \\ 17 nam qvod tv om. B |
spebas et speras F |1 18 timeas in ras. F* | nam — daturum
om. B I tu spe • C, tu sp. in ras. V^ \ alium Klotz: aliam
ATC, ^«am F
142 DONATI COMMENTVM
3 PROPVLSABO hoc Gst: causam inanem esse monstrabo,
id est: ostendam nihilominus te esse ducturum aliam uxo-
rem, etiamsi h^nc non duxeris. 4 propvlsabo eleganter
pro eo, quod est repellam. 5 vxorem his moribvs
deest aliquid, ut sit: his moribus agenti, aut: his moribus 5
praedito. 6 vxorem his moribvs dabit nem.o ne alteram
quaerat.
396 22 1 inveniet inopem vTtocpOQa BvGxoiog. 2 IN-
veniet inopem sed ne inopem quaerat. 3 inveniet in-
OPEM sunt qui xam av^vjto^poQCiv dici putant ^inueniet lo
inopem potius, quam te corrumpi sinat'.
397 23 SED SI TE AEQVO ANIMO FERRE ACCIPIET NEGLE-
GENTEM FECERis hoc est: etiam in paratis nuptiis.
398 24 1 ALiAM OTiosvs ex otio, hoc est securus. 2 in-
TEREA ALiQviD A. B. scd ue quaereudo inueniat. 3 in- i5
TEREA ALiQviD mortem patris adulescentis in delicto pro
bono seruus ostentat. 4 acciderit et ad causam refertur
et certe, quia mortem patris bonum denuntiat. 5 acci-
derit nota ^acciderit' etiam pro bono et ab hoc et apud
ueteres frequentatum. 20
399 25 1 HAVD DVBivM ID QviDEM EST plus iutulit, quam
1 id est B I <;^esse^ inanem V \ esse] re ^ , et F |1 2 nihil
minus B \ esse om. B \ ducturis B \ uxorem om. -B || 3 eleganter
post repellam in B \\ 4 pro — est om. B \ repellas C \ moribvs]
m • d • ne • J5 || 5 aliqu^ti F, aliqd A \ ut sit in ras. V * | moribus
l.]m- T\ moribus 2.] mo • -B 1| 6 vxorem om. B \ moribvs — nemo]
mdan- B \ neom. V \\ 8iNOPEM]ino- B j YnO<J)OPAeyeYCTI-
KOC J., YnOO^uP^eYCTIROC B, ****** CF, ow. T; s^gtoxos
Steph.^ icpSKtitiog Lindenhr. \ inueniet ino • J5, inopem inueniet
C II 9 sed ne inopem om. T \ sed — 11 inopem om. B | inueniat
T II 10 sunt qui in ras. V^ \ K^Td.^NTinO(t>OPAN A, xara
avd-LTtocpoQCiv M*, **** TCV \\ 12 sed — accipiet om. B \
negli fe B \\ 13 id est B \\ 14 aliam om. B \ id est B \\ 15 aliqvid]
a • J5 F I a. b. in ras. F^, B- AB \ sed] s TC \ qu^rerendo a\
16 aliqvid] a • etc • J5 I delictis B \ pro bono] probo TC1| 17 seruus
om. A 1 ostendit TC, {-dit) V \\ 18 quia <^e5 F | denuntiate A \
acciderit] deciderit {sscr. m. 2) C, desideret T, om. BV \\ 19 etiam
sscr. C^ I et ab hoc om. V\\ 21 dvbivm id] du • i ■ 5 | id <(eBt)>
quidem <Id> est F^ | phis oiti. TC
ANDRIA II 3, 21-26. 143
interrogatus est. 2 vide qvo me indvcas 'quo me in-
ducas' in eadem translatione permansit, qua sursum dixit
(v. 12) 'hoc concludar'. 3 Bona ohovo^iccj ut mox iuste
Dauo succenseat Pamphilus. 4 qvin taces ^quin taces?'
cur non securus es? significat, nam nunc tacere ^esi} 5
securum esse, ut in Adelphis {II 2, l) Hace, egomet con-
ueniam Pamphilum'. et ideo ille ut consentire dicenti
Haces' uideretur, Micam' <^ait^, ut scias illum non silen-
tium sed securitatem imperasse. 5 qvin taces correptio
est silentium praecipientis de eo dumtaxat, ne timeat de 10
nuptiis. 6 Id est: esto securus, nam tacere securi est.
400 26 1 PVERVM avtem ne resciscat uidetur hoc illi
contrarium esse, quod dixit (J 3, 14) 'quicquid peperisset
d. t,' sic ergo soluitur: quod ibi seruus cum stomacho
dixit, hic tamen Pamphilum uerecunde locutum accipimus. 15
2 PVERVM AVTEM NE R. uum diuiuat an 'puerum' pro quo-
libet sexu, — 3 Subolem, lioc est fiUum significat, ut ( J 3,
14) ^quicquid p&perisset d. t/ — ut Graeci [pueros] Ttatdag?
1 est om. TC \ vide qvo me om. B \ indvcas] ducas C,
d- T I quo me inducas om. BTC || 2 eodem A, eandem T,
emde3 C^ \ translationem TC \ qua F, quia ABTC \ rursum
dicit JC II 3 hoc {cf. ad v. 12)] hac codd. \ condular A \
•OIKonoMld^ J., oeconomia BV^^ yconomia TC || 4 succen-
seat pamphilus dauo TC \ pamphilo V \ taces] ta • jB | quin
taces {2.) in ras. F*, qui itaces A, om. BTC || 5 cur in ras.
V^ I significat] sig A^ signum F, om. B \ nam] iam A \ nunc]
non TC \ est add. Goetz \ <(pro)> securum J5 || 6 ut om.
C I tace egomet] mce g T, mee ego C \ conuenio A \ Pamphi-
lum] ipsum Ter. \ dicenti V \\ 8 tacens ATC; quin taces Steph. j
ait {ante dicam) add. dett. \ scilentium C \\ 9 impetrasse BC \
TACEs] ta- B \\ 10 ^•c-) ne C \\ 11 Id est] id TC \\ 12 autem
ne re^ F, autem ne "sciscat C\ autem ne rescitat A, a • n • r •
r, etc^ B II 13 esse contrarium B \ dixisset F | peperisse B \\
14 d. t.] dto- r, deto^ C. decreuere tollere B \ ubi TC \
stamaco B, stomnacho C \\ 15 hinc ATC \ tantum F | locutum
uerecunde B \ accepimus TC || 16 ne] n • BT \ re- F, resci 0,
r^ T I nam TC \ au sscr. C'\\n sobolem TCV\ hoc est om. B 1
filium ABTC, foetum V (recte?) \ significat om. jB || 18 pe • 5 [
d • tol • JB, de • to • F [ ut om. T \ pueros B F, -ris A, -rum TCM;
del. Schopen \ ™iAc A, HalAac B, naLdcc 31 \ *** TCV
144 DONATI COMMENTVM
Homerus (II. I 255) ^ IIqlcc^olo ts TtaLdeg' et Horatius (c. I
12, 25) ^dicam et Alcidem puerosque Ledae'. 4 cavtio
EST cautione opus est, hoc est cauendum est.
401 27 1 NAM POLLiciTvs svM svscEPTVRUM promissio et
poUicitatio eandem uim habent, sed pollicitatio maioris
asseuerationis est. 2 hanc fidem ordo est: ut hanc
fidem darem sibi, me obsecrauit, qui <(se)> sciret non de-
serturum.
403 29 CVRABITVR non ^curabo', sed impersonaliter cum
difficultate, quod quasi arduum est et graue, dixit.
4.
404 1 1 REviso QviD AGANT AVT Q. c. c. haec scaena
nodum innectit erroris fabulae et periculum comicum;
facit etiam exsecutionem consiliorum. 2 reviso qvid
A. A, Q. c. c. nQog xo ^quid agant' auribus est opus, itqog
xo *quid captent' prudentia et sagacitate. 3 Et quod i5
supra dixit, non paenituit idem repetere ^obserues filium,
quid agat, quid cum illo consilii captet' (J i, 142 — i3)\
quod enim prudenter dictum fuerit, non piget repetere.
1 priamo (-us T) eo te paedes (pedes TCM^, pedes V)
ATCVM^, priamo * * eotepedes J5, itQLCi^oio ts itcciha in mq.
M^ I heratius A || 2 et] in T \ alcidem B F, alchidem ATC\
Laede J. || 3 est — hoc est om. B \ hoc est] hoc V \\ 4 nam om.
B j polli • B I sum susce • F, s • s • T, om. B || 5 eandem —
poUicitatio om. T \ tandem uim A || 6 adseuerationis A \ est
om. BTC II 7 sibi darem TO j qui ex quia corr. C \\ 10 difi-
cultate A \ dixit] ostendit TC || 11 Remso A | qvid — c. c.]
etc^ B I avt] autem A, a • T \ haec B, in ras. F^ hac ATC |
scena in ras. F^ sententia ABTC \\ 12 modum <(pamphilus)>
V I innectit Sabbadini: iniecit codd. \ ^ericulnm F || 13 etiam]
a
q C I consecutionem B \ Qvm — c. c.] q; A • A • que A , quid
agant qO, qaq^T, qa^J5, quid a • quid c • consilii in ras.
F* II 14 TtQos tb] poeto A, psta T, prestat C, om. B V \ opus
est TC I TtQog tb M\ nPOCeO AB, npoceo TC,
*** ^ II 15 prudentiam F| sagacitate A, -tem F || 16 dicit
TC I idem] • i • C | filius C \\ 17 cum — captet] c • illo c •
captet C, cum i • c • c T, cum illo captet ^ || 18 quid A
i
A2^DRIA n 3, 26—4, 5. 145
actio tamen ex his tribus consistit: cogitatione, dicendo,
gerendo. 4 reviso redeo ut uideam. 5 qvid agant
quid respondeant, quid dicant.
405 2 Hic NVNC NON DVBiTAT nou dixit ^senex' aut ^pater',
sed ^hic' cum odio, quoniam auerso animo loquitur. 5
406 3 1 Bx soLO Loco ^solo' deserto, ubi meditari fa-
cilius possit. —
407 4 Et ^orationem' dixit, qiiod quusi ad plenum cogituri
potuisset, quippe \uenity meditatus alicwnde ex solo loco'.
406 3 1 — Menander '^ evQSiLKbv slvaC <paaL xr\v iQJifjLLav ot lo
Tccg d(pQvg aLQovvsg'. 2 venit meditatvs alicvnde terror,
obiurgaturi patris hortatio est ad promittendum Pamphilo
quod iubetur.
408 5 1 QVA DiFFERAT TE ^diffcrat' disturbet et in diuer-
sum ferat. Vergilius (^G-eo. III 197) ^atque arida d. n.', — 15
2 Et in Adelphis {III 4, 40) ^miseram me, differor
doloribus'. — hoc est in diuersum rapit, dissipat.
3 PROiN Tv FAC APVD TE siES uon uc timeat cauet Dauus,
sed ne amore a consilio suo alienetur Pamphilus. 4 apvt
1 tamenj autem BentUy \ cogitationem TC^ (^^^y cogi-
tatione V [| 2 regendo TC, agendo V \ ut uideam oyn. A ||
4 NYNc] me TC \ non du • ^ F || 5 hic] senex B \ odio] idio
B, ideo A\ t8LcoTL6fi(p Schoell | animo aduerso TC || 6 ex solo
om. B I solo — 9 loco om. A \ facilius meditari B \\ 8 ora-
tionem sqq.] ordo turbatus in T \\ 9 aliunde TC, aliunde {sscr.
m.2)V\exsolo-B || 10 eYPHOIKON (eVPHeiKON A) eiN<M
<Pd<a (O^CI A) TNN (-|iN|M B) ePeMldiN 01 (O B) T<\C O0PIC
Alpontes (d^Ypontes B) AB, ***** pontes TC, ****** F;
svQETLxr]v Steph. \\ 11 aliunde TC, aliunde {sscr. m. 2) V \ terror]
cesor, sscr. teror C, terror (m repetitione cesor) T || 12 obiur-
gatur (7, obiurgati T, <(obiurgacionis> obiurgaturi B \ oratio
(m mg. uel hortatio) F | est] ex T \\ 14 qva — te om. B \ te
differat om. TC \ et sser. C \\ 15 dw<c> F, d-a- TC,
om. B II 16 Et owi. ^ I in om. TC \ differam C \\ 17 id est
B I in aduersum C, om. B \ rapior dissipor B, rapit dissipat
{corr. m. 2) Flj 18 proin tv fac om. B \ apud te scies C, ats-
T F, sies apud te B \ non ne T \ caueat TC \\ 19 amore A \
a in ras. F* | apud BCV, a- T
Donati comm. rec. Wessner. 10
146 DONATI COMMENTVM
TE siES pro paratus sis, cui contrarium est (Heaut. V
1, 48; Fhorm. I 4, 26) *non sum apud me'.
409 6 1 MODO VT possiM DAVE ^ut' ne non, 2 modo
VT possiM a possibili. 3 possim apud me esse.
410 1 1 nvmqvam hodib tecvm ab utili euentu. 2 *Num- 5
quam' plus asseuerationis habet quam ^non', ut Vergilius
(Aen. II 670) ^numquam omnes hodie m. i.' 3 commv-
tatvrvm patrem iurgium habiturum. hoc est enim ^uerha
commutare^ . 4 commvtatvrvm altercaturum. in Phor-
mione sic (lY 5, 33 — 34) Hria non commutabitis uerba lo
hodie inter uos', quod est dabitis atque accipietis,
id est iurgabitis. 5 Ego puto "^commutare uerba' esse
pro bonis dictis mala ingerere, hoc est iracundia in
maledicta compelli.
5.
412 1 1 ERVS ME RELiCTis REBVS i. p. H. o. uidc quam 15
mire, cum onmes consulto consilio sibi agere uideantur,
omnes tamen rerum exitu inopinato ludificentur, et Simo
et Pamphilus et Dauus et Charinus et ipse Byrria.
1 t- jT I scies (7, sis J. F, s- T, om. B \ pro paratus Sabbad.:
preparatus ATC, paratus B, om. V\ sis om. TCV | est om.
B II 2 non in ras. V^ \\ 3 ut (et C) non ne TC, ut ne non
(sscr. m. 2) V \ modo om. V jj 4 possim <^daue> V \ possunt
caput ^ II 5 tecvm] totum ^, om. BTC \ ab — 7 hodie om.
TC I euentu B F, -tum A; inuentum Sabbad., at cf. Eugr. Fort.
et euentu | Numquam — 7 m • i • om. B \\ 6 adseuerationis A \\
7 m. i.] moriemur inulti V \\ 8 patrem om. B V \ habitaturum
A I enim est V || 9 mutare codd. \ commitaturum ^ jj 10 si T \
non om. B \ commutabitis] esse mutabis TC \\ 11 odio inter
uos A, inter nos hodie TC \ quod est] hoc est V, hoc TC\\
12 id est] id TC I esse] hoc est TC; hoc esse Steph. || 13 mala
om. TC I hoc est] hoc TC\ id est B \ in C\ et C^ || 14 malis
dicta T II 15 Crus me A , herus me C, erus meus B , om. V \
relic • B , Delictis V \ rebvs — o •] rebus omnibus • p ■ C, r • o •
p • T, om. B I uide {ex inde corr. m. 2) V || 16 mire in ras.
F^ me AB \ cum in ras. V^ \ consilio <(consilio)> sibi con-
sulto B I sibi om. TC \\ 17 tamen omnes TC \ exitum T, exiit
A I inopinato ante rerum B \ ludificantur B, -carentur TC \
et Simo — 18 Byrria om. TC \\ 18 dauus et pam • et cari • B
ANDRIA II 4, 5—5, 6. 147
2 ERVS ME R. R. ad hoc uenit Byrria, ut in errorem
concitet Charinum. 2 Et in hac scaena quattuor per-
sonae sine implicatione intellectus locuntur. 4 ervs
ME R. R. imponitur manus rebus, cum perficitur
id quod coeperit, ut Vergilius (Aen. VII 573) Smponit* 5
regina manum'; relinquuntur uero res, cum imperfectae
relinquuntur, ut Vergilius {Geo. III 519) 'atque opere in
medio defixa r. a.' 5 pamphilvm hodie observare ob-
seruatio duplex est: uel captationis uel obsequii.
6 ERvs ME R. r. adeo praeposuit hoc negotii omnibus 10
rebus.
3 iD PROPTEREA NVNC HVNC V. s. uecesse est aut alterum
esse superuacuum aut ^propterea' propter accipiendum.
4 Hoc AGAM in gestu est, nam est figura corporis
obseruantis, quid agatur. 15
5 VTRVMQVE ADESSE viDEO ct Dauum ct Pamphilum.
6 1 QVASi DE mPROviso RESPiCE AD EVM iutcrest eius,
qui repente aspexerit; nam uidebitur nihil dolose locuturus.
2 Ut {Yerg. Aen. XII 671) 'respexit ad urbem'.
3 QVASI DE IMPROVISO RESPICE AD EVM SCilicct UC mcditata 20
eum intellegat habuisse consilia.
1 herus TCF, crus ^ | b. r.] r • r • 0 • T, r • 0 • C, relictis
rebus F, om. B \ ueniet ATCV \ ut in in ras. F*, ut n J. |
errorem m ras. V^ \\2 concitet W.: conciliet ABT, conculpet
C, in ras. V^ || 3 loquuntur BTV, locutum C\ herus TCV\\
4 me] m • F I B. R.] r • r • 0 • T, r • 0 • C \ manus rebus om. A ||
5 quod] qui A j coepit V \ ut om. B j 6 relinquntur AC |
uero — 7 relinquuntur om. A \ uero om. B || 7 relinquunturj
dimittuntur Calph. \ ut] item C, om. B \ atque] aut .B || 8 r. a.]
reliquit aratra B \ observare] ob • JB | obseruatio B , seruatio 0,
is
seruato T, seruitio A, seruitium F || 9 captatione (corr. m. 2)
F, captionis ATC \ obsequi AT ., {in -quii corr.) C \\ 10 herus
BTCV I me] m- F 1 R. B.] relictis C, r • r • 0 • T \ adeo posuit
TC, ad coposuit A \ negocium F || 12 id J. 1 v. s.] uenientem
sequor B \ aut] ut .A || 13 esset AB \ propter EJotz: post
codd. II 16 utrumque da et pam • {rel. om.) ^ || 17 qvasi —
evm] ,de improuiso B, \ interest V || 18 uidebatur B \\ 19 Vt
— EVM 07n. B y 20 quasi ^^dixit)- TC \ de — bespice] d • I • R •
A^ de inprouiso ri^ TC \ mediata T \\ 21 intellegat emn F
10*
148 DONATI COMMENTVM
418 7 HODiE vxOREM D. V. D. V. 'uolo' et ^nolo' nimis im-
periosa et superba dictio est, ut alibi (Ad. III 3, 22 — ,25)
^piscis ceteros purga D. ; g. i. m. i. a. s. 1. p. ; u. e. u. e. ; p. nolo.'
A19 8 NVNC NOSTRAE TIMEO PARTI Q. H. R. <(**** *^
420 9 1 iN ME MORA recusantis est magis, non uolentis 5
consensio tam segnis ac tepida, si penitus consideres.
2 HEM percussus hoc dicto Byrria interiectione magis quam
uerbo exclamauit.
422 11 1 CVM iSTVD QvoD p. I. c. G. uimis obsequenter
locutus est pater: et ^postulo' pro iubeo et "^impetro' pro lo
extorqueo. 2 postvlo iuste uolo; petimus enim pre-
cario, poscimus imperiose, postulamus iure.
421 10 QviD DixiT nota hic Byrriae personam quartam,
sed non admixtam.
422 11 3 <(cvM^ iMPETRO pro ^cum impetrem'. 15
423 12 1 ERVS QVANTVM A. V. E. caderc spe dicuntur, qui
leuati a summo ad inferiora labuntur. 2 vxore hoc est
matrimonio ac nuptiis. 3 svm vervs id est ueridicus,
ut {IV 1, ^3) 'falsus' pro fallaci. 4 vxore excidit quod
Graeci dicunt ^&tcstvxsv'. 20
1 HODiE vxoREM om. B \ d • u • d • uo • C, uolo B \ nolo et
uolo 0, uoio et uolo F || 2 et] est A | superbia A | alibi ex
-bo corr. C \\ 3 pisces TCV \r>. — nolo] D.G-I-M^I-A^S-
I.p.V-EV-E-P^ nolo ^, d • u ■ m • i • (r • r) a • s • L • p • u • e •
u • c • (e • r)p • uolo TC, gdimas -Ipu euc-p^ uolo
F, d • etc • B II 4 NVNC — r. om. B \ timet A \ quia h • r • F j
lac. sign. Klotz |j 5 in me mora his B, in memoria F, inmeinoni
A I non] quam in ras. V^ \\ 6 consentis T \ tam] ea C, om. T \\
7 percussus ATCV, perculsus B \\ 9 cvm — p. otji. B \ istuc
F I quid A \ p.] po • O | i. c. g.] i • g • TC, impetro etc • B jj
10 iu6eo F, uideo AB \\ 11 extorque A | <^quae> precario
codd. II 12 poscinri A \ imperio sed (d m. 2) F || 13 dixit] do
A I hlc F, hanc TC \ quartum A, partem jTC || 14 adwwxtam
F, admota A H 15 pro — impetrem om. A || 16 ervs — e.]
excidit B \ herus TOF | a^ C | v.] q- T | sepe F I| 17 leuati
<(animo^ TC) recte? \ id est B || 18 <^a^ matrimonio B, ma-
trimonii C \ svm om. B | hoc est, sscr. id est C, om. B \ ueri-
dicus ex uir- corr. C, uericlitus A || 19 fallaci] fallax F; falsi-
dicus ed. pr. j quodl quia C \\ 20 ^NeTVXen A, ^HeTYXeN
J5, ****T(7F; i^i7ts6sv xal ScTtkvxsv Steph., i^iitsasv Schopen
ANDRIA n 6, 7—18. 149
425 14 NVLLANE m RE ESSE CVIQVAM HOMINI F. non in
nullis rebus, sed neque in rebus neque in persona,
ut Vergilius (Aen. IV 373) ^nusquam tuta fides', cum in
amore fracta esset ab eo ^quem subiisse u. c. a. p.' {IV 599)
audierat. alibi Terentius {Fhorm. I 2, 10 — if) 'cuius tu 5
fidem in pecunia perspexeris, uerere ei uerba credere? ubi
quid mihi lucri est?' et hic ad rem 'perspexeris'.
426 15 1 VERVM iLLVD VERBVM EST id cst prouerbium et
sententia. 2 Et sic ueteres 'uerbum' pro sententia.
427 16 OMNES SIBI MELIVS MALLE QVAM A. sic alibl (JF 10
1, 12) ^proximus sum egomet mibi'.
428 17 EGO iLLAM vmi V. F. B. bic corrigitur a poeta,
quod per iracundiam dixit Pamphilus (J 5, 15) ^aliquid
monstri alunt'.
4^^ 18 1 MEMiNi viDERE aut: memor sum me uidisse, aut i5
^B *memuii uideri', non ^uidere', hoc est intellego, scio.
^" 2 An memini quod uiderim? 3 memini videre pro
'uidisse'. Ennius [Ann. I fr. 17 M.) 'memini me [quam]
1 iN — F.] etc ■ jB I esse] e • F I cuiquam hominum fidem
C, cuiquam hominif; A, c • hominis F, chf^ T 1| 2 nuUis]
non ullis A, ullis F | rebus Schopen (cf. Ad. III 2, 32; Serv.
Aen. IV 373): terris codd. \ neque in] nequeunt A \ rebus
Schopen: terris codd. || 3 cum] et TC \\ 4 facta A \ que A |
subisse ATC \ u. c. e. p. F, ucar • TC, humeris confectum
aetate parentem B \\ 5 Terentius oni. B \\ & prospexeris A V |
uere ei uerbum T, om. C \ credere] c- AT ^ in mg. C \ ubi
in mg. C*, om. T | quid — est] quid michi licet A, quid mihi
ul' eet in mg. C^, uel esset T, periculi nihil eet F, etc ■ B \\
7 ei hic ad rem perspexeris T, in mg. C* ] perspexit AB^
prospexit F || 8 uere illud • u • e TC, uerbum B \ illud {corr.
m. 2) C, om. B \ est om. BTC jl 9 <ut> uerbum jB, uerbum
post sententia T \ sententia <^posuere> dett. || 10 omnes sibi
malle melius C, malle sibi B \ a.] al • jB, alteri CV \ sic
om. J5 II 11 sum egomet • m • A, egomet sum mihi F, ego
mihi sum B || 12 vidi om. V \ v. om. ABTC \ f.] forma B ||
13 dixit per iracundiam B \ aliquos T || 15 videke] uide (e ex i
corr.) A \ aut i.] ut AC || 16 memini <me)> B \ uideri non
om. V\ non uidere om. TC \ uidere — 17 quod m mg. F' |
id est J5 II 17 an] aut F* | quod uider A \ memini in ras.
F* II 18 me minime A \ quam om. Don. Ad. I 2, 26 et Phorm.
I 2, 24, itmi Charis. 98, 5
150 DONATI COMMENTVM
fieri pauum'. alii — 4 Sic ^memini uidere* ut noui
prohare. — 'forma bona' distinguunt. 5 qvo abqvior
^quo' hoc est qua re. 6 aeqvior svm pamphilo beni-
uolentior, non iratus uel minus iniquus.
430 19 1 si SE iLLAM iN soMNis Hu somnis' per noctem, 5
ut Vergilius (G-eo. I 208) ^libra die sonmique pares u. f. h.'
et Plautus {Merc. II 1,1—2 = Bud. III 1, 1—2) 'miris
modis <(di^ ludos faciunt hominibus mirisque exemplis
omnia in somnis danunt'. — 2 (^amplegti} quod uulgo
dicitur cum illa manere, cum illa dormire. — alii 10
'insomnis' uigilans, sed melius per noctem.
6.
432 1 1 Hic NVNC ME c. A. s. p. haec scaena dolos con-
tinet utriusque personae, quibus utraque et capit et ca-
pitur miro modo. 2 hic nvnc ^Jme^ credit aliqvam
siBi fallaciam Dauus ita uidetur loqui, ut spectator, 15
non senex audiat, sed hoc agit, ut uelit a sene audiri.
433 2 gratia ^gratia' ueteres pro causa ponebant.
434 3 1 qvid davvs narrat uidetur illi blandius locutus
1 fiere Ilberg coll. Gr. L. V 645, 0 \ pauidum TCV\ alibi
TC I nemini A \ uidere ut Daniel: uideretur J., uidere et BV,
uidere TC \\ 2 parare B \ distingunt A, -guit F, -guitur BTG
aequior <^8um) B \\ 3 id est B j svm om. TC \ pamphilus A |
5 se se illam C, sese i • T, sesillam A^ om. B \ in somnisJ
in s • T, hic om. C \ in somnis om. B TC \ in somnis — 9 in
somnis om. A \ noctem <^in somnis^ C || 6 ut] ait T, om. B \
dies rO, diem {corr. m. 2) V \ uf • h • 0, ubi f • h • F, ubi
fecerit horas B \\ 7 et] ut TC F, om. B \\ 8 «wdos V \\ 9 sopnis
B I danunt] danuno A, da nunc BTC, dici nunc V \ amplecti
add. W. I quod] quia TCV \\ 10 cum illa manere sscr. C" j
cum illa dormire om. B \ aliis TC || 12 huc A \ non B \ mei
^ I c. — p.] credit a • s • f • O, a c • s • f • p • F, credit etc • JB 1
cena ^ || 13 utraque capit (capud T) TC, et capit utraque B \
et caper T, ecapitur C || 14 crkdit — 16 pallaciam] c ■ a • s • f •
TF, cre • a • B\ uide^wr F, uideretur AB \ <(nullus^ spectator
TCV\\ 16 non senex om. TC \ ait BTC \\ 17 oratiaJ gna A, et
ea • etc ■ B\ gratia sscr. C* || 18 narrat] n B\ blan ////)/////// dius A
ANDRIA II 6, 18-6, 6. 151
esse. 2 aeqve qvicqvam nvnc qvidem bene *nunc qui-
dem', — similiter ^nimc nihil' {Heaut. II 3, 26) — ut
paulo ante, cum dixit (Z ^, li) ^id populus curat scilicet'.
3 ABQVE QviCQVAM NVNC QviDEM hoc cst: nihil.
435 4 1 NiHiLNE HEM 'hem' interiectio est irati aduersum 5
eum, qui neget se aliquid esse locutum. 2 Simul quid
sit "^aeque quicquam nunc quidem' senex explicandum
dat: ^nihil'. et est €V(pr)(iLa(jL6g antiquorum pro ^nihil'.
3 NiHiL PRORSvs id est: neque <(quicquam>. 4 'Nihil
prorsus' dicitur, in quo nuUa est ambiguitas; est enim 10
confirmatio negantis. 5 atqvi exspectabam qvidem
exspectamus tam bona quam mala, speramus bona.
436 5 1 PRAETBR spbm evbnit ^praeter' pro contra, ut
(Hcaut. 11,7) 'praeter aetatem tuam'. 2 hoc male
HABET V. BiQGiviK&g 'uirum' dixit defessum senem. modo 15
enim ioculariter dixit ^uirum^. ^uir' enim modo ad uitu-
perationem cum ironia, modo ad laudem sumitur <(sine)>
ironia,
437 6 potin e.s Miui v. d. integrum ^potisne ^esy, id est
1 aeque F, equi C \ quidem nunc q- JB | bene nunc quidem
m mg. C*, nunc bene quidem F, bene quidem nunc B || 4 equi
C I nunc in ras, F' | hoc — 7 quidem om. A \ id est B || 5 NmiLNK
HEM om. B I hem hem ex heu heu corr. V^ \ est om. B \\ 6 negat
TC I se aliquid locutum esse jT, sscr. C" || 7 equi C \ expli-
candum {ex -di corr. V^) datj explicat cum ait Steph.. \\ 8 et
est om. TC \ eY4)HMICMOC^, eyoh^^CMOC A, ***** TCV\\
9 nil F I est om. C \ quicquam add. Schopen \\ 10 prorsus
nihil TC \ est wwlla V \ est enim Danicl: est nunc A, est
rt V, et est T, et est et J?, est C \\ 11 firmatio A \ atqvi
— (iviDEM om. B I atque C, aut qui A \\ 12 mala quam
bona T \\ 13 praeteb — evenit om. B \\ 14 hoc — habet om.
B II 15 habet] h- V \ V.] uirum B \ yronikos A^ hironocos
J?, ironicos TC, yQovriv.cbG V \ defessum (fe ex fo corr. m. 2)
V\ modo] non TC \\ 16 uir Schopen: uirum ATGV, om. B \\
17 yronia A F, ^'yronia C, tyronia T \ ad laudem modo TC \
sumitur] cum B | sine add. Steph. || 18 yronia ATV, {ex cyr-
corr.) C; del. Schopen \\ 19 potin es] potines A, potis (i ex e
corr.) ne C, potis ein T, potin (corr. m. 2) V \ mihi — d. om.
B I es add. Umpfenh. \ id est potes] pro potis TC
152 DONATI COMMENTVM
potes, ut Vergilius {Aen. III 671) 'nec potis lonios f. a. s.'
et deest illic ^est'. est autem nomen "^potis' et facit potis
potior potissimus.
438 7 NVM iLLi MOLESTAE Q. H. s. N. ' quippiam ' signi-
ficatio est minimae rei. 6
439 8 1 PROPTER HVIVSCE HOSPITAE CONSVETVDINEM haeC
omnia pronominibus bene mollita sunt; etenim atrocia
simt, si cum suis nominibus nuda ponantur. 2 hvivsce
HOSPiTAE c. et ^hospitae', non ^meretricis' et ^consuetu-
dtnem', non 'amorem' dixit: ita omnia extenuat, ut Dauus lo
audeat confiteri.
440 9 AVT si ADEO BiDVi EST AVT TRiDvi beue ait 'si adeo',
ne, si omnino negaret, ^cur igitur tristis est?' ille diceret.
441 10 soLLiciTVDO propter turbationem. 2 nostln de-
INDE desinet in significatione multorum, quae compendii 15
facimus, 'nostin?' dicimus.
44^ 11 1 EAM REM repvtavit via ^reputauit' retractauit,
quia putare purgare est, unde et arbores et uites putare
dicimus. 2 via consilio, ratione.
443 12 1 LAVDO senex inducitur et credit. 2 dvm lici- 20
TVM EST Ei ^licitum est' per te, hoc est: dum tu permi-
sisti. 3 Et mire hic utitur senis uerbis: ipse enim
1 ut om. B I inonios B, torilos (cor- C) TC \ f. a. s.] f-c-s-
F, fluctus aequare sequendo B || 2 illic Klotz: illi ABTC, ihi
V (= dett) I est 1. om. TCV \ autem] enim T(7 || 4 nvm — n.
om. B I NVM iLLi] nihil F | q. h. s.] a. h. f. T \ n. in ras. V |
significatio est] finges est A., signum est B, significationem
TC, significaiio gnis est V \\ 6 huiusce h • con • B \\ 7 omnia]
oTo C, animo T \ moiita B \ atroatia J. |1 8 si cum] qui ai T \
nominibus] omnibus TC, omnibus uel nominibus AB \\ 9 hospi-
tae] h • J5T I c.] • i • ^, om. F II 11 uideat 0, -tur T || 12 bidvi
— 14 soLLiciTVDo om. TC \ bidvi — TRiDvi] b • e • a • t • F, om.
B I ait] aut BV \\ 12 ne si] nisi A, ne si^' F | est om. B j|
14 N08TIN — 15 desinet] nos inde inde sinet A \\ 15 desinet m
ras. F* I significatine A | quae] qui C \ compendii Bentley. -dio
codd. II 17 EAM — via] eam rem recte reputauit primam F, om. B \
reputauit om. TC || 18 et 1. om. B \ putari F || 19 Via F^, ina
A \\ 20 Ludo T I creditur A \ dvm — 21 est om. B \\ 21 ei licitum
est] illucitum ei Jl, iUicitum ei F, licitum ei £, et licitum et
TC I tu] tunc A II 22 mire in ras. F* | uerbis senis TC
ANDRIA II 6, 6— 16. 153
supra dixerat (7 2, 17) ^dum tempus ad eam r. t., s. a. u.
e. s.' 4 DVMQVE AETAS TVL.IT dum esset immatura aetas
nuptiis. 5 tvlit duo significat: attulit et abstulit, passus
est et pertulit. 6 dvm licitvm est ei sic et placitum
et puditum dicebant, quod nos placuit et puduit. 5
444 13 1 TVM ID CLAM beue ^clam', quia nunc liquido
apparet Pamphilum uoluntatem propositumque mutasse.
2 ^TVM ID CLAM CAVIT NE VMQVAM INFAMIAE <^EA RES)> SIBI
esset"!" mire utitur senis uerbis: ipse enim supra dixerat
(I 2, 17) ^dum tempus ad eam rem tulit, s. a. u. e. s.' lo
446 16 1 NVNC vxore opvs est animvm ad vxorem ap-
pvlit quasi denuntiatio est quaedam senis necessitatis im-
positae. 2 Et bene ^appulit' quasi ab iactatione fluc-
tuum et aestus marini; has enim tempestates habet amor.
3 Et sic dixit ^ad uxorem appulit', ut supra (^prol. 1) i5
'animum ad s. a,'
447 16 1 svBTRiSTis visvs EST ESSE A, M. ^sub' tcmpcra-
mentum est plenae pronuntiationis , ut ^subridef non ad
1 dixit TC I r.] rem jBOF | t.] tulit BV \ s. — s.] S • A •
V • G • S; ^, s • au • e • s • C, s. a. u. f. T, om. B \\ 2 dvmqve —
10 a • u • in mg. V^ \ dvmqve et tvlit om. B \ aetas immatura
B TC V I <^esset^ nuptiis B \\ 3 et] uel B \ passus — 4 per-
tulit del. Schopen || 4 ei] • N • (= enim) C \ sic ex sui corr. A ||
5 pudicum AC \ quod] quia TC, quae JB | et] e F, om. rell. \
pudiuit ^ II 6 TVM iD om. B | clam] !• c • c • T, darem ■ c- C,
da (sscr.) A \ quia sscr. A \ nunc ed. pr. : non codd. \\ 8 tvm —
9 esset] schol. ad lemma dvmqve aetas tvlit pertinere docet
schol. 12, 3 I cAviT — esset] c • n • u • sibi B \\ 10 ad — tulit] ad
e • r • (et T) t- TC, a • r • t • F, ad etc • J5 | s • u • a • e • s • T, (m.
JB I e. s. om. F|| 11 vxorb om. C \ opvs] o ■ BT \ animvm — ap-
pvlit] a • a • u • a • TF | apulit A \\ 12 denuntiatione T, -nis C \
est om. BTC \ quaedaw F, om. B \ senis necessitatis ABV^,
(senis ante quedam) TC, necessitatis seni F* (dett.) \ impositaej
site TC II 13 abiectatione C, abictione T \\ 14 et om. TC \ marim
estus TC I tempestatis B || 15 ad uxorem <^animum)> C, <a.>
a-u^ T\ apulit ^, a^ T || 16 s. a.] scribendum appulit B \\
17 visvs — m. om. B \ est esse] e TC, est F | a. m.] m in ras.
F* I subtemperamen est C || 18 plenae om. ^ | ut C*, et C j
<[8ubtri8tis> subridet F
154 DONATI COMMENTVM
plenum [tristis aut] ridet, ut confessionem eliceret. 2 svb-
TRiSTis V. E. A. M. mire seruatum est in aduiescente libero
t6 tcqstcov et in amatore t6 TtLd^avoVj nam et honesto
iuueni non congruebat uersipellis uultus et amatorem ab-
surdum fuerat ingenii celare tristitiam. itaque nec ad 5
plenum tristis fuit, quia, <^ut^ dixit (II 3, 29) ^ celanda
res erat, nec gaudium fuerat, quia et ingenium et amoris
necessitas in tristitiam retrabebat.
448 17 1 SED EST QVOD svccENSEAT TiBi quod illc a summo
ad imum proposuit, hic causae deriuationem opposuit. 10
2 QVOD svccENSEAT TiBi succenscre potioris est. 3 Suc-
censere in re graui et iusta irasci.
44:9 18 1 PVERiLE EST apparct Dauum nunc quaerere, quid
respondeat et ad quam causam deriuet auersa suspicione
tristitiam Pamphili, quam animo aduertit senex. 2 pve- 15
RiLE EST . . NiHiL EST utrum magis ideo suspendit, ut
senex audire desideret, an quia necdimi commentus est
causam contra rependendam propositioni senis? 3 nihil
uidetur non posse inuenire.
1 tristis aut (ut in ras. V^) secl. W. \ elicet A, diceret
TC\\2 A.] aliquantulum B, om. TC \ m.] mihi B \ misere TG \
libere A, om. T || 3 TONnPenON A, TONNPeNOM B, xh
TtQSTtov M^, ***** TCV I To TiLd-ccvov StepTi.: TOTTTenon
A., T • 4>ni0non B, **** TCV \ nam et] "non "nam et V\\
4 non om. V \ uersis pellis A, uersipellis ex -es corr. C \ <^ab)>
amatorem C \ absurdum sscr. F^, surdum B || 5 ingeni A.,
ingenium T, -nuum C \ tristitia AB \ atque nec in ras. A \\
6 ut add. W. \ dixerat B \ celanda] occultanda TC 1| 7 erat] esset
V \ quia n (sscr. et) ingenuum C | amatoris TC \\ S iusticiam
T I retrahebatur V || 9 sed — tibi] nichil propter etc • JB | quod
— 11 TiBi om. C\ in calce pag. add. C^ \\ 10 proposuit Westerh.:
opposuit ABTC^, apposuit V \ hic sscr. V^ \ deriuatione A V [
apposuit F II 1 1 succenserat A \ succensere — est 07n. TC \ po-
tior" (corr. m. 2) V \\ 12 <et> in T \\ 13 est om. B \ nunc
quere T, n qui uerere J. || 14 derme* F, de . . . . et (!) C \ ad-
uersa A \ suspicione om. T || 15 animaduertit V || 16 est 1. om.
J. II 17 an om. V\ nedum commotus A || 18 repetendam F ||
19 inuenire non posse TC
ANDRTA II 6, 16—25. 155
450 19 1 AiT NiMiVM PA-RCE FACERE svMPTVM mirum ipsuni
dicere, ueluti fecit: et ^nimium' et ^parce'. 2 parce fa-
CERE svMPTVM pepercit, ne diceret ^sordide'. 3 Et per-
turbati indicium est, quia se ipsum pronomine ostendit.
453 22 MEORVM AEQVALivM POTissiMVM ^aequalium' ^ab^ 5
aetate, 'potissimum' <(a^ dignitate. etmim potis potior
potissimus facit.
454 23 NVNC ET QVOD DICENDVM HIC SIET bcue ^hic', uM
non sit adulescens.
455 24 1 Tv QVOQVE PERPARCE beue ^quoque', quasi dicat: lo
cum ille peccet, quod pueriliter succenseat, tu quoque peccas.
2 Tv QVOQVE PERPARCE NiMiVM ct ^ pcrparce' et ^ni-
mium', cum sufficeret ^per'; etenim ^per' et ^nimium' uitu-
peratio est, ut (J 1, 34) ^ne quid nimis'. 3 non lavdo
quia 'perparce' et quia ^nimium'; nam parce agere laudis, is
nimium peccati est. 4 non lavdo magna moderatione
^non laudo' dixit potius quam Veprehendo'.
456 25 1 COMMOVI ideo ^commoui', quia argumenta dixit
seni, quibus proditur non esse ueras nuptias. 2 com-
1 Ait sscr. F', otn. B \ nimivm — svmptvm] parce etc • B \
mirum TC, mire ABV\^ 2 paece] parce parce {sscr. C^ equa-
lium TC, om. V \\ 3 svmptvm] s ■ BT \ pepercit] ^perparce' dicit
Teuber \ turbati iudicium V \\ 4 ostendit] posuit TC \\ 5 meorvm
— poTissiMVM om. B I potissimvm] p • 0 • C, p • u • a • c • F, om. T j
ab add. TT. || 6 a add. W, \ ®*enim {sscr. m. 2) C \ potis • tior •
tissimus J? || 7 potissimum {corr, m. 2) F|| 8 sciet (7, fiet J.,
s • T I hic] dic J., dicit {corr. m. 2) F|| 9 non] nunc F | sciet
C, est B II 10 Tv qvoqve] eu q q J. | parce {sscr. m. 2) F,
per • £ I bn {del. et ille sscr. m.2)C\ quoque] quaqua A \ dicat]
d- B II 11 <(ille^ pueriliter F| suscenseat ^ | tu ^ | qaoque
peccas F | peccas <(perparce nimium faciendo sumptum^ dett. \\
12 qvoqve] quo A \ perparce] per ^..BrC, om. F || 13 efficeret
TC I uituperatio est] uituperationem T, -one ne G || 14 ut] et
A I ne quit .B, neque T \ non laudo quia perparce {vel parce)
dett.y quia {om. B V) per {om. B) non (non per TC) laudo nam
ABTCV 11 15 qua nimium T \\ 16 est om. ATCV \\ 17 non
laudo om. B \ reprehendo] uitupero TC |( 18 ideo commonui
TC II 19 seni Steph.: aenis codd.
156 DONATI COMMENTVM
Movi supra (cf. v. 5) *sollicitaui' dixit, modo 'com- '
moui'. 3 i/Y 'commoui' dixit apud se, ut spectator
audiat, non senex.
457 26 1 QviDNAM HOC EST REi uerba sunt secum cogi-
tantis senis aut de his, quae nunc locutus est Dauus, aut 5
de aduentu mulierum, quae in scaenam ueniunt. 2 qvid-
NAM HOC EST REi pulsatus cst scuex argumcnto falsarum
nuptiarum ^paululum obsonii' (II 2, 23)., tamquam se
illuderet Dauus. 3 qvid hic vvlt veterator sibi 'uete-
rator' est uetus in astutia et qui in omni re callidus est. lo
4 JEt hi duo uersus ostendunt pulsatum esse senem
ex argumento falsarum nuptiarum, illo argumento, quod
ait 'paululum obsonii' {II 2, 23), tamquam se illuderet
Dauus (= schol. 2). 5 Sunt ergo uerba, ut diximus
(scJiol. J), secum cogitantis senis aut de his, quae nunc i5
locutus est Dauus, aut de aduentu mulierum, quae in
scaenam ueniunt modo.
458 27 1 NAM si Hic MALi EST QviCQVAM si promissa non
compleuerit Pamphilus. 2 illic est hvic rei capvt
'caput' est origo et summa unius cuiusque rei, ut Vergilius 20
(Aen. XI 361) ^o Latio caput horum et causa m.'
1 supra] pro Schopen | modo] tn TC \\ 2 commonui T\\
4 Hoc — BEi om. B I uerba — bei om. TCV\ in mg. C^V^ \\
5 senis ante 4 secum in B | aut] ac JB || 6 quae <(iiunc)> F* |
cenam A \ ueniunt C*, -ant ABV^*\ Quod nam A \\ 7 rei pul-
satus] repulsatus A., pulsatus B || 8 obseni A^ ob • J5 j| 9 in-
luderet A \ qvid — sibi om. B \ ueteratio {2) T || 10 <^qui)> in
astutia uetus est B \ uetus] ueterator A \ in omni Steph.: una
codd. 1 calidus A \ est om. ATCV \\ 11 hic duo T, hii- II •
A I esse senem pulsatum J5 || 13 ait om. T | obsonii] ob- J5 j
inauderet A \\ 14 uera T \ ut diximus om. i5 || 15 nunc om.
F II 16 dauus locutus est TC \ aduentu J., auentu C || 17 cenam
A I ueniant (a ex u corr. m. 2) F, ueniunt j90S< modo Tjj 18 est
maJi CF, e m • T \ quic^ JB, q • T \ permissa TC \\ 19 illic
— CAPVT om. B I iLLic] ille C, i • T \ huius C F, h • T \\ 20 est]
est et F, om. B \ summa — ut] causa jB || 21 0] e J. | latium
TC I causa • M • A • J[, causa JBT, causas • ~ C, cawsa ma-
lorum F
ANDRIA ir 6, 25 — ni 1, 2.] 157
III.
1.
459 1 1 ITA POL QVIDBM RBS EST VT DIXTI LESBIA in haC
scaena nouo modo cessante Dauo fallitur Simo per nimiam
sagacitatem suam. simul in hac scaena id agit poeta, ut
ad nuptias faciendas magis accendatur Simo. et quaedam
industria, quaedam uelut casu eueniunt, ut nunc suspicio 5
senis; in multis enim OLKovofila comicorum poetarum ita
se habet, ut casu putet spectator uenisse, quod consilio
scriptoris factum sit. 2 ita pol qvidem r. b. v. d. l.
ex hoc sermone, quem habent ingredientes, scaenae apparet
principium. quod enim auditur, non quod incipitur, dicunt. lo
2 ITA POL Q. R. B. productio est narratiua ad explen-
dum modo potius iusiurandum. 4 vt dixti lesbia et
^dixti' et Mixisti' legitur.
460 2 1 FiDBLEM HAUD FBRMB ^fidelcm' maluit quam "^fidum'
dicere; ^fidum' enim honestius dixisset. 2 fbrme pro i5
facile posuit. 3 jEJ^ ^ferme' facilitatem significat, quia
sunt aduerbia aestimationis. 4 invenias virvm secundam
pro tertia persona posuit, j)ro inueniaf quis uel inuenire
1 QviDEM — lesbia] etc • B\ dixi C, d- T | in hac cena A,
om. TC II 2 Dauo om. C \\ 3 sagitatem ^l | in — id] hoc B \ agit
C, ait T \\ 4 Simo] senex B \ quadam industria F 1| 5 uelud
A I eueniant (a ex u corr. m. ^) F | ut nunc] non con A ||
6 in om. V \ multas A \\ 7 OIKONOi'*^!^ A, orconomica C, oeco-
nomia (oic- T) BTV \ spectatis T \\ 8 scriptorum B \ sit] est
F I B. — L.] I . E • V • D • L; A, res est ut dix • L • 0, etc- B Ij
9 ex Lindenbr.: et B F, & ^, om. TC \ habuit TC \\ 10 prin-
cipium A \ id enim B \ ^^^*^'^'" dicunt (.sscr. m. 2) F; <initium>
dicunt deik., edd. |j 11 q. b. e.] quidem res est F, quidem r • e •
ut C, q • r • e • u • T, etc • B || 12 modo sscr. C^ \ insinuandum
F I VT — lesbia] ut uixti • 1 • j., ut dixi TC \ lesbia — 14 febme
om. B I et om. AV\\ 13 dixsti C || 14 havd] aut A \ fidem ma-
luit A \\ 15 ducere A \ fidus B \ enim] unum A \\ 16 fere T 1
signat {corr. m. 2) Fjj 17 extimationis TC, existimationis Fj
inuenies A \ secunda F || 18 posuit persona B, est persona
F I pro] per C, s. inuenias pro F | uel inuenire quis om. V
158 DONATI COMMENTVM
quis possit, ut Vergilius (Aen. IV 401) 'migrantis cw t.
e. u. r.'
461 3 1 AB ANDRiA EST ANCiLLA HAEC simpliciter dixit
^ab Andria est' pro 'Andriae est', nam ex usu sic dicere
solemus. 2 Ergo 'ab Andria est' hoc est: Andriae 5
est. 3 <(An>: Andriae fauet, ut cum dicimus ab illo
sto, hoc significamus: illi faueo, illi accommodo suffragium?
46^ 4 1 SED Hic PAMPHiLVS scmper 'sed' contrariae sen-
tentiae significatio est. 2 Et bene ^ic', ut ostendat de
illo fuisse sermonem. 3 hem interiectio est accipientis lo
uerba et admirantis.
463 5 1 VTiNAM AVT Hic SVRDVS comicc et facete: 'aut hic
surdus' qui audire non possit, *aut haec muta' quae dicere
non possit. 2 avt hic s. a. h. m. <^f. s.)> avXXrj(iilJLg per
genera. 15
464 6 1 ivssiT TOLLi haec est ^fides' (J 5, 55). 2 <^ivssit
TOLLi id est) suscipi. legitimos filios faciunt partus et
sublatio: matris est parere, patris tollere. 3 ivppiter
QviD EGO AVDio bcne rursus adducitur ad desperationem
senex Mysidis uerbis. 20
1 ut] et F, om. B \ migrantes B, migratis (-ti T) ATC,
mgratis V || 2 c. — r.] e • t • c • u • r • TC, cemas totaque ex
urbe ruentes B || 3 haec ancilla est (7, h • a • e • T, etc • 5 1
simpliciter ed. pr. : similiter codd. | dicitur V \\ 4 ex] et B TC V j
usum C II 5 est C, id est B \\ 6 est. An Andriae fauet W.:
fauet (-ue A) andriae est (ergo add. TC) ATCV, fauet B \ ut
om. T\ cum <(iUo> V \\ 7 sto Schoell: est codd. \ hoc significamus]
id est B I fauet B || 8 pam ■ B \\ 9 significatione (7, -nem T \ est
om. TC\\ 12 utinam aut hic F, om. B \ aut om. B || 13 qui — dicere
non possit W.: quia (qui ed. pr.) dicere (discere B, discedere A,
audire C) non possunt (om. B) ABTC, quia audire non possit aut
hec {ex hic corr. m. 2) muta ne possit dicere V (aut hec — dicere
= dett^ II 14 AVT mc s. om. BV \ k. h. m.] aut haec muta jB,
a f^s- T)m- TC, om. V\ -C^ Y- AH^MTIC^ A, CYAAHMYIC
B, ovXXri^^ig M*, silepsis TC, silempsis (sscr.) V^ \\ 16 ivssit
om. B I tollit A I ivssiT — 17 id est add. W. \\ 17 suscipi om.
V I filios legitimos BTC \\ 18 parere patris W. : pater matris
codd. I ivppiTER — 19 EGo om. B \ iupiter A || 19 quod C, quam
F, q- T\ AVDio] A- ^ I rursum TC \ addicitur ABTC, adw-
citur F; corr. ed. pr. \ rfesperationem F
ANDRIA III 1, 2—12. 159
465 7 1 ACTVM EST in summa rerum desperatione ponitur,
^ut^ {Eun. 1 1, 9 — lo) ^actum est, ilicet, peristi'. 2 Haec
res secundum ius ciuile dicitur, in quo cauetur, ne quis
rem actam apud iudices repetat. sic ipse in Phormione
{II 3, 72) ^actum aiunt ne agas'. 5
466 8 BONVM INGENIVM NARRAS ADVLESCENTIS ^ngenium'
naturam.
466 10 QviD HOC secum senex iXUi.nxLTi&q ^ deest enim
Vei est'.
469 11 1 ADEON EST DEMENS EX PEREGRINA eXXsil^^Lg per 10
ccjioaLCOTtrjaLv apta cogitanti. reliquum autem sic pronun-
tiat quasi reperto consilio. 2 Et bene ^adeo', quia iam
demens est, quod amat. 3 ex peregrina id est ex
meretrice; mulieres enim peregrinae inhonestae ac mere-
trices habebantur, sic ipse alibi {JEnm. I 2, 27) ^Samia 15
mihi m. f., ea h. R.' et seruus ^potest taceri hoc'. qivid
est ^potest taceri hoc'? meretricem hdbuisse matrem ueri-
simile est. 4 ex peregrina aitoGL^nriGLg^ deest enim ^ut
filium suscipiat' aut aliquid tale.
470 12 1 vix tandem s. s. pulchro colore uitae inducto 20
poeta ostendit non minus falli suspiciosum, quam qui
1 est sscr. C, om. B \ disperatione ^ || 2 ut add. Schopen \
ilicet jB, illicet F, licet A, scilicet TC \ periisti B, peri^sti
C II 4 rem actam F, re {om. T) acta rell. \ sic ipse om. B \\
5 ne agas] N- TC || 6 bonvm — 7 naturam om. B \ narras
ADVLEscENTis] N • A • Jl jT, la • a • F|l 8 hic F| senex secum B |
EAAinriKOC A, eMinTIROC B, iXXuTtn-Mba M\ e****
F, om. TC II 10 ADEON EST om. TC \ demens] de^ 5 | ex pere-
gkina] ex pe ^, ex p • T, e- ** JB | AAH^/nYIC A, d^d^HMYIC
JB, **** CF, om. T|| 11 aposiopesin ABV, aposipesin TC 1
acta CV I cogitandi T \ autem om. TC \\ 12 repertum TC \
bene] un T \ quia tam B F, quia A TC-, corr. Westerh. || 13 id
est om. V \\ 16 M^F^EAh-R^ A, mfeahr^ TC,
mater f • e • h • r • F, mater fuit et ea habitabat rhodi B \ poten
TC I quid est W.: quidem codd. \\ 17 poten taceri TC, taceri
F, om. B I matrem om. V \ uerisimilis A || 18 d^nOCIOnHCIC
A, ^nOCIOnNCIC B, anoOLoitriGiG F, ***** TC \ deest] id
est C II 19 aliqutd F || 20 vix tandem om. B \ vix] lux A j
s • s • sscr. C, stolidus s • T, stolidus B \ uitaej mire in ras.
F* II 21 minus] mid B \ falsi C \ qui om. B
160 DONATI COMMENT™
stultus est; liuic enim ueritas fallacia uidetur, dum nimis
est acutus ac perspicax. et hoc est, quod ab euentu fingit
poeta; non enim in Dauo est sic errare nunc senem.
2 vix TANDEM SENSi STOLiDvs quinque sunt sensus, quorum
duos, uisum et auditum, magis nos sensibiles habemus 5
quam pecora. unde Cicero (Catil. 13,8) *non solum
uideam, sed etiam audiam planeque sentiam'. 3 <sensi)>
quasi ad tactum rettulit, quo etiam pecora impelluntur
ad sensum. 4 Duabus ergo rebus scimus: aut ratioci-
natione aut sensu, quibus maxime praestamus ceteris ani- 10
malibus. 5 Ergo senex se non sensu, non ratione sen-
sisse ait, sed ueluti calcaribus et stimulis punctum.
471 13 1 HAEC PRIMVM ADFERTVR lAM MIHI Satis SC SagaCCm
senex ostendit, quando ipsa principia inceptionesque com-
prehendit. 2 haec primvm bene ^primum' quasi ex 15
multis, quas parauerat Dauus.
472 14 Qvo chremetem ^quo' qua re.
473 15 1 ivNO LvciNA '^luno' ab iuuando dicta, —
2 ivNo LVGiNA lunonis fiUa, Graece ElXsld-vLcc. Latini Nixos
dicunt. — 'Lucina' ab eo, quod in lucem producat. 20
3 Et gemina uota sunt : ut et partus et pariens seruetur,
1 uidetur sser. C^ \\2 accutus A \ et] ex TC \ est om. A \
euentu A, euentu <e^ F | fugit B \\ 3 nunc errare 5, errare
V II 4 SENSi STOLiDvs] s • s • B T \ quinque] • v ■ JB 1| 6 non modo
audiam sed etiam uideam etc. Cic. \\ 7 pleneque C V \ sentiam]
s • 0, s • sentiam B F, sed sentiam A \ sensi add. W. \ tacitum
A II 8 impelliuntur JL || 9 ad sensum om. V \ ergo] igitur V \
rebus in mg. C^ \ scimus <(scimus^ B \ ratiocinatione C \\ 10 sen-
suin C II 12 ait] est J., om. BTC \ stimulus A \ punctum F*,
praeuentum F^ || 13 adfertvr] affertur CF, af • T, om. B \ iam
MiHi] etc • iam JB | se] e O || 14 quando ex quia corr. C \ ipsa (eius
C) post principia TC || 15 haec primwm F || 16 multis ^*!^*^"»
{sscr. m. 2) V \\ 17 qvo] quod A, qd F, contra TC, hanc simu-
lant etc- B \ cmiEMETEM om. B \ quo om. A TC \ qua re in ras. F^,
id est qua re B \\ 18 luno — 20 Lucina om. TC \ ivno lvcina om.
B I <est> luno F| ab] a 5 1 dicta om. B \\ 19 graeci F | lAieTI^
J., I^OTTdk B, **** F I latine (-na A) codd., corr. Lindenbr. ||
20' dicuntur (ur eras. in A; dicitur V^ = deU.) iuno codd.; iuno
del. W., dicunt \uuB,re Schoell \ lucina (w m^r. C^) <fer opem (f-o^
T)> TC I producit T || 31 nota AB \ ut et] ut TC \ seruetur F
ANDRIA III 1, 12—17. 161
nam *fer opem' propter partum, ^serua me' propter pa-
rientem dicitur. 4 ivno lvcina f. o. s. m. o. nota hoc
uersu totidemque uerbis uti omnes puerperas in comoediis
nec alias induci loqui in proscaenio; nam haec uox post
scaenam tollitur. 5 fer opem propter quod Lucina est. r»
inde obstetrix, quod opem tulerit. 6 serva me ob-
SECRO obstetriciam hanc potestatem lunoni attribuit, quam-
quam illam Menander Dianam appellet et hoc sentiat in
Bucolicis Vergilius (Ecl. IV 10).
16 1 Hvi TAM ciTO 'tam cito', ut felicitatem partus lo
ostendat incredibilem. 2 tam cito ad reprehensionem,
RiDicvLVM ad irrisionem. 3 Et inspice ^ridiculimi', ad-
uerbium sit an nomen, ut sit: uide hominem ridiculum.
sed aduerbium magis est.
17 1 NON SAT COMMODE DIVISA SVNT TEMPORIBVS COn- 15
fusa tibi sunt, inquit, omnia nec unum quidque suo tem-
pore geritur, qua re proderis. 2 non sat non satis.
3 DiviSA svNT digesta et composita et distributa. 4 tem-
poRiBvs id est per tempora.
1 me om. B \ parietem A || 2 dicitur in dixit corr. C I
lvcina] \ B I F. o.] EO • J., fero- C, fer opem F, om. B \
M.] me C II 3 totidem TCV |1 4 proincenio T, pro^^scenio
C II 6 obstetris J., obstitrix C \ tulerat {sscr. m. 2) C; tetulerit.^
cf. 15, 64 II 7 obstetriciam Schopen: hoc (hec C) extra (hoc
add. V) etiam codd. \ attribuitur 5, attribuunt F, adtribuuntur
A; attribuit Terentius Dziatzlio \\ 8 apellet A \ et hoc sentiat
J5 F, et sentiat hoc TC, om. A; et hoc significat Schopen \\
10 Hvi TAM ciTo om. B I Hvi] huic A, huiDC ut uid. T \ tam
cito in mg. C\ om. T \ ut] in ATC \ felicitatem ^ TCF, felici
citatem B\ facilitatem Lindenbr., ueloc- Schopen \\ 11 ostendit
C II 12 RiDicvLVM ad irrisionem om. B \\ 13 <^si^ sit aduerbium
TC., an uerbum sit B \ ut sit his B \\ 14 est magis TC \\ 15 com-
F, c • T, om. B I DivisA — temporibvs] d ■ s • t • TF, etc • B [
. diuisa
diuersa (sscr. m. 2) C \ iihi post sunt F, post omnia J5 || 16 in-
quid omnia A, omnia inquit TC \ nuc C [ quodque BV, quod
TC II 17 proderis (e ex i corr. m. 2) V \ non — satis om. B \
satis <6> V II 18 svnt om.' B \ et om. bis B || 19 id est] uel
TC, om. B
Donati coiniu. rec. "Wessner. 11
162 DONATI COMMENTVM
476' 18 1 MiHiN adhuc Dauus non percipit. 2 Et bene,
quasi dicat: cum ille loquatur, illae agant. 3 mihin
NVM iNMEMORES DisciPVLi ^discipuli' Mjsis, Lesbia et
Pamphilus: omnes, per quos agitur fallacia. bene ergo
discipulos imperitos ostendit et magistrum Dauum, quia 5
supra dixit (J 3, 21) Hum si quis magistrum cepit ad
eam rem improbum'. alii hic Pamphilum significari pu-
tant discipulum, quia Dauus magister; <^nam)> nomen est
ad aliquid discipulus, ut magister. 4 Et nunc
Miscipuli' genetiuus singularis est casus. alii nomina- lo
tiuum pluralem putant, ut "^discipulos' dixerit omnes, per
quos agitur fallacia, secundum illud (/ 2, 2l) Hum si
quis magistrum cepit ad eam rem improbum'.
477 19 1 EGO QviD NARRES NESCio quasi fabulam.
2 NVM iNMEMORES DisciPVLi decst 'nuuc'. 3 Et bene i5
*discipuli', quia ipsum magistrum supra fecit (7 2 , 21).
4 EGO QViD N. N. semper ita respondet Dauus seni,
tamquam non intellegat, quid loquatur.
1 Mihi-N- A, mihine BTC, mihi° non {corr. m. 2) V\
non percepit F, non pepercit (-sit T) TC, non percipit {ante
dauus) B II 2 dicat] d • J? j cum om. T j ille loquitur T, illae
loquantur V\ ille ATC \ agat TC \ mihi • N • A, michin B,
mihi non V || 3 nvm om. B j immemor es F, in med, T, In
me™*^'^ {sscr. m. 2) C, om. B \ lesbia mysis B \ lesbiae V \ et
om. J5F II 4 pamphili {corr. m. 2) V\ fallicia A, fabula V \
<^et^ bene TG |j 6 tum] cum ATC \ cepit — 7 improbum]
ad e • r • c • i • T, etc • 5 II 7 Alii — 8 Dauus magister om. B \
alias J., aln V \ significare TC || 8 magistri OF^, magnum T \
nam add. W. \\ 9 aliquid "^'"^ ""°* {sscr. m. 2) F | ut Goetz: et
codd. I magister <^alii dauum discipulum putant tantum)> B ||
10 genitiui B \ est singularis BTC \ casus om. B \ nominatiui
TC II 11 ptr A, pluralis TC \ dixerit <erit> A \\ 12 cum T ij
13 magistrum] ma • V \ cepit] capiit J., ce • F, om. BTC \ ad
e • r • i • F, ad e • r • c • i • T, om. B || 14 ego — 16 fecit om. fC \
EGO — NARREs om. B \ nescio in ras. F*, N • A \ fabula <^sity
V II 1.5 num in ras. F^, non B \ inmemor est B \ discipvli
dis^ jB I nimc] sunt ScJiopen \\ 16 supra magistrum F || 17 n. n.
narres nescio C, nar ■ neque F, etc • B \ respondet ita B
respondent T \ seni tamquam] sententiam quam J. || 18 non
om. TC
ANDRIA III 1, 18 — 2, 1. 163
478 20 HiciNE ME si iMPARATVM redit ad illam sententiam
(/ 1, 132 — 33) ^siinul sceleratus Dauus si quid consilii
habet, ut consumat nunc'.
479 21 1 ADORTvs ESSET ^adortus' dicitur, qui ex insidiis
repente inuadit: dictum ab eo, quod corpora aggredientium 5
exsurgant subito atque increscant. 2 adortus aggressus.
480 22 EGO iN p. NA. haec ex translatione maris sunt dicta
2.
481 1 1 ADHVC ARCHYLis QVAE ADS. Q. Q. o. specta in hac
scaena, quam scite expressa sit consuetudo medici uel lo
medicae egredientis ex aegri domo: nam ueniens de ne-
gotiis eius loquitur, abiens de morbo. et haec sunt praeter
OLKOvofiLav quae dicuntur svQTQfiaza. 2 adhvc arc. sic
ueteres scribebant ^adhuc', quando incerti futurarum rerum
ex praesentibus firmum intimabant, quod est genus cau- 15
tissimae promissionis et certae. 3 adhvc arc. q. ads.
1 hiccine F, hic me J., hic TC, om. B \ me] mi A, om.
B I si om. TC I inpartum A \ rediit A, rediit F, reddit TC j
sententia ^ || 2 si quid om. T \ consilii — 3 nunc] c • h • u •
cn- (nunc T) TV\\ 4 adortvs esset om. B \ dicitur m dixit
corr. C I insidii'' C \\ 5 agredientium A , egred- C \\ 6 expurgant
B I adgressus A, agressus TC \\ 7 ego in p • na • W.: omnia
(cum T) codd. \ ex] est T \ dicta sunt V \\ 8 metaforicos ATC,
metaphoricos JB, methaforicos F 1| 9 archylis — o.] ax ■ B \
assolent ex ads- corr. C, ad • T \ q • q •] q • q3 • F, q • TC \
scripta T \\ 10 site A, scienter F j sit expressa B | uel medicae]
uel medicinae F, medicue (medicaeue sscr.) B \\ 11 egredientes
C\ aegraeF] negocio V \\ 13 OIKONOMI^N ^5, **** TCV\
eiPNMd.Td. A, eypeM^T^ B, ***** r, (m mg. inuenta
m. 2) C\ A {in mg. Spatium hic in medio duorum uerborum)
V \ ARC •] A • R • C • A, ar • B, a • q • C, archillis q ■ T, arc^
{sscr. m. ^) F I sic 5, sicut ATCV\\U scribunt TC | quan*^"
(sscr. F*), quam ABC, que T \ incerti DP, incei-tis rell. \ futu-
rarum] A adhuc <(fiet in mg.y uiarum C^ |1 15 firma TC \ cau-
tissimae] certissime TC || 16 et certae promissionis B \ arc •
Q • ADs •] arc • Q ■ A • S ■ A, ar • (a • T) q • a • TC, arc ■ q ■ a ■ in
F, etc • J5
11*
164 DONATI COMMENTVM
medicina aut in ratione est aut in eonsuetudine et in exem-
plis. ^adsolent' ergo consuetudinis est, ^oportent' rationis.
482 2 1 siGNA ESSE AD SALVTEM deest ^haereutia' aut *per-
tinentia'. sic in Heautontimorumeno {I 2, 23) ^atque haec
sunt ad uirtutem omnia'. 2 Absolute ergo dixit, ut 5
desit aliquid tale. unde et nos dicimus quid ad rem?
uel quid ad me?
483 3 1 NVNC PRiMVM FAC ISTA vT LAVET impeiitiae no-
tantes Menandrum aut Terentium ipsi ultro imperiti in-
ueniuntur, nam et ille ^ XovOccx^ avrriv^ dicens a consue- lo
tudine non recessit, tcum lauisse se aut non lauisse
a parte totum significantes t, et Terentius propius ad signi-
ficationem accessit "^ista' dicendo, ne pudenda nominaret,
481 1 4: Et sunt qui ^adhuc Archylis' correptionem esse
nimium sollicitae nutricis putent, quod ego non probo. 15
483 3 3 FAc ISTA VT LAVET Hsta' quae ex puerperio sor-
debant. quidam *ista' ipsam puerperam dicunt — sic enim,
et Menander ^ XovCat^ avrrjv a^rtxa' — sed imperitiae ac-
cusantur, quod non continuo solent post puerperium lauare,
sed diebus omissis. 20
1 medica A \ est in oratione B^ in oratione 0, in ratione
T II 2 assolent CV \ oportet codd. \\ 3 esset A \ ad <esse> T\
haerentia] ferentia Schopen \\ 4 sic oni. A \ heauton timorumenon
A., eautonturumenos B, eautontumirume F, eutonton T, euton-
tum C ! atque] at T, om. B \ haec sscr. C^ \\ b uirtutem in ras.
F* I ergo absolute TC \\ 6 et nos om. B \ quod T \\ 7 quod
ad A, quid T, {ex ad corr.) C \\ 8 nvnc — ista om. B \ ita
peritie TC \\ 9 imperiti ex -rati corr. C \ inueniunt T \\ 10 et
sscr. C I ille — 11 aut non in mg. 7* | AOYC^T^YTHN B,
AOYC • ^.T^YTKN • ^, ***** TOF^ | a om.. C \\ 11 non <se>
lauisse ATC \ cum — non lauisse] cum Iovgoci ocvfqv Sabbad. \\
12 potum TC I pro parte totum Sabbad.; a toto partem Schopen \
significantes] significai sed F; significet Sabbad. \\ 13 accessit
om. T I narraret T \\ 14 "adhuc "qui F || 15 probabo TC \\ IG vx
lavet] uolauit A \ ista quae] itaque B \ ex puero TC \\ 17 ista
F, istam ABTC \ AOYC^Te<\RTHN A, ^OYC^TH^YTHN
By lovGccrs avrriv i)f\ ***** F, om. TC^ 18 avriv,a Bentley:
YTIS^ A, YCirdi B, om. TCV\ rdxiGra Casauhonus \ peritie
TC 11 19 quod] quid A, qui F | non in ras. F^, om. TC \ puer-
peram TC \\ 20 omisis A
ANDEIA III 2, 1—6. 165
4Si 4 1 QVOD IVSSI DARI BIBERE ET QVANTVM IMPERAVI
1)ATE consuetudine quam ratione dixit pro: date ei po-
tionem. Lucilius in quinto (fr. 24 M.) Ma bibere <a^
summo'. 2 dari bibere <^* * *> nam duo uerba iniuncta
nuUum habent signifieatum sine nomine aut pronomine, 5
ut si dicas dic facere. 3 qvod ivssi dari bibere et
Q. I. et qualitatem et modum rei dixit.
5 Mox EGO Hvc r. uidc ut auctoritatem et iactan-
tiam medicorum imitetur dicendo ^quod iussi'; et non
; sufficiebat, sed etiam Hmperaui' dixit. simul haec dicit, lo
quae solent medici promittere frequenter *mox ego huc
reuertor'.
466 6 1 sciTvs PVER EST satis . obstetrici est adhuc in-
certum aeui, ut ita dicam, et a matre sanguinulentum non
»^pulchrum' — quod ipsum nimium uideretur — cito dicere, 15
sed ^scitum' pronuntiat. 2 Ideo subblanditur, ut operae
pretium maius accipiat. 3 per ecastor per Castorem et
1 quid V I dari bibere (bi ex a corr.) C, da • b • JB, dare b-
r, db- T 1 ET — 2 date] et quantum imperaui te dare 6',
et q • in • t • a • T, e • q • i • d • F, om. B \\ 2 consuetudinem A T,
-nem F || 3 in •¥• .B, in V° F j date TC \\ 4 summo om. T \
bibere ab summo PorpJi. ad Hor. c. III 21, 7; biber e summo
IJndenbr. coll. Charis. 124, 1 \ dari] daie V | bibere C \ lac.
sign. W.; fort. excid. mire '"dari bibere'. An iXXrivia^og? cf.
Serv. Aen. 1318; V 248 |1 5 nullam habent significationem
(sign- om. T) TCV \ aut] uel :B |1 6 ut TC, sscr. V\ om. AB \
quod V I DARi] da AB, d- F, da mihi TC \ bibere] b^ F j et
. <i. I.] e • q • i • F, om. 5 || 7 et f] e T 1 et 2. om. T \ rei om.
B \ 2)0St dixit add. TC: quod iussit (iuxi T) quantum quod
iussi date bibere et quantum i- (XP: quod iussi date bibere
et quantum iussi) H 8 mox om. B \ ego om. TC \ hvc] h • 2'F |
K. uide] r- et uide F, et uide AB., redeo C, r • T H 9 et om.
TC\\ 10 simul ante dixit B \ dieit] du TC, om. B \\ 11 medici]
dici TC 1 <ut> frequenter ATC, frequenter <ut> Fl hic ^ ||
13 EST om. TC 1 obstetrici est F, obstetrici C \ incertum adhuc
B II 14 aeui ut ita dicam et AB, eui (cui C) ut dicam ita
et (ut C\ corr. C*) TC, et ut ita dicam F; qualem dicat. ita
et (atque Schopen) ed. pr. \ a matre in ras. F- | sanguileutum
J^ II 15 ipsi minimum B \\ 16 scitum in ras. V^ \ pronuntia-
uerat C | sublanditur J5, subauditur F H 17 mams F, magis
BC ! <per castor) per castorem A
166 DONATI COMMENTVM
Pollucem ornatiua sunt iurandi apta feminis. 3 Et
^natus Pamphilo' dixit, ut Vergilius (^Aen. I 617 — 18)
'quem Dardanio A. a. V. F. g. S. a. u.' 4 scitvs elegans,
pulcher, quem Graeci KOfiipov dicunt. quod enim quis scit,
lioc scitum et pulcJirum est. 5 Et est diaeresis, nam 5
ordo est: perscitus ecastor, ut in Hecyra (J 1, 1 — 2) ^per
pol quam paucos r. m. f. e. a., S.', ut sit: perquam paucos.
487 7 1 DEOS QVAEgo VT siT SVPERSTES "^supcrstes' nunc
saluus. alias superstites sunt senes et anus, quia
aetate multis superstites iam delirant. unde et super- lo
stitiosi, qui deos nimis timent, quod est signum delira-
menti. 2 qvando qvidem ipse est quando et cum
interdum causales sunt coniunctiones. 3 Et ^quando'
pro quoniam et pro quia intellegimus. 4 qvando-
QViDEM iPSE est trausit a puero ad ipsum Pamphilum. i5
489 9 1 VEL Hoc Qvis NON CREDAT irouia est. 2 ^Vel'
modo non est disiunctiua coniunctio, sed pro etiam po-
na
1 or tiua (sser. m. 2) V | acta C | feminis] fenanis A \\
2 <^e)> pamphilo V\ dixit om. TC \ auerg- J., uirg- <(quem)>
V I quem — 167, 1 apud Vergilium in mg. F' || 3 a. a. v.] an-
chise alma uenus B, anchise al-u- F^, m-u- TC \ F. g. S.
a. u.] F-S- A- V- ^, ph-g-s-a-u- F^ s-s-a- u- TC, etc •
B II 4 <puer> pulcher TG \ yiotixl^ov W.: KONYON A, ROHYON
B, -Koviov M*, **** TCV^ I quod] quid A j quis scit Steph.:
qui sint AB, qui sint F^, qui sunt TC\\ 5 scutum A \ est 1.
om. TC ! dicheresis J. || 6 ut om. BTO | Hecyra] h§c ita TC,
hoc F^ll 7 r. — S.] R-M-S-E-A-S- ^, re- 5, **R** C,
p * * * * T, * * * * F^ I ut sit om. B \ perquamj quam TC \\
8 DEos — siT om. B I superstes (superstites TC) nunc {om. B)
saluus (saluos TC, siluus A) post 11 deliramenti i7i codd.;
transp. Steph. \\ 9 superstes TC \ senex T, ex -es corr. C \\
10 aetate] senes TCV^ \ multis (-ti C) superstes TC \ iamj
etate F^ om. TC \ deliraut] erant TC\\ 11 timent nimis TC\
signum est TCV^ \ delimti TC \\ 12 qvando qvidkm — est
om. B j ipse <ipse)> A | est <^ingenio tam bono> F^ est <(ingenio
bono)> (7, e • <^i • b •> T \\ 13 sunt causales (coniunctiones om.)
TC II 14 pro] et F^ | quam C \ et pro quia TC, pro quia AB ,
om. V^ II 15 EST om. BTCV^ \ transiit A | ad ex id corr. C^ \
ipsum om. B \\ 16 vel F*, om. ABTC \ hoc qui ATC, om. B \
NON otn. ATC I credit TC \ yronia B \ est] sed TC \\ 17 con-
iunctio disiunctiua B \ sed] et AB\ etiam] est T \ posita ^est)- F'
ANDRIA III 2, 6—11. 167
sita, ut apud Vergilium (Aen. XI 259) *uel Priamo
miseranda manus' et {FjcI. VIII 69) ^carmina <(uel> c. p.
d. 1.' 3 Et bene ^uel hoc': subaudias ^exceptis illis,
quae reprehendit supra'. 4 abs te esse natvm et
t^ortum' legitur, ut sit: instructum, commentum et com- 5
positum.
0 10 1 NON IMPERABAT c. 'coram' ad certas personas
refertur, ^palam' ad omnes. 2 qvid opvs factv esset
impersonatiue dicitur ^opus facto esse'. 3 pverpeeae
datiuus casus est: ipsi puerperae coram non imperabat. lo
4 Et QviD faoto opvs esset <^p.y sic enim dicimus
quid uis tibi faciam? 6 pverperae omnis, quae
peperit, — 6 ^PueriJcra^ TCQcoroTOKog. — et non
quod puerum, sed quod ■*"filium, puerpera dicta. et
apud ueteres puer puellus, puera puella. 15
491 11 1 ILLIS QVAE SVNT INTVS CLAMAT DE VIA argU-
mentum ex eo quod non factum est, cum fieri oportuerit,
et ex eo quod est factum, cum fieri non oportuerit.
1 ut aput A, om. B \ uirgiliua B \\2 et carmina om. TC |
c • p • d • i • J. F, c • pi • d • C, c • p • d • T, etc • ^ 1| 4 abs te
esse] absit esse TC, abs te eum F, om. B \\ 5 sit om. V \ et
nc (non T) positum TC || 7 non uituperabat T, (te s. v. add.
m . 2) 0, om. B \ c.] co • F, coram B TC || 8 ad onmes palam
TC I quod CV, om. B \ factu J5F, factu A, facto C, f • T;
cf. Heaut. VI, 68 \ esset sscr. C^, e- (ante f-) T, esse JS, est
F II 9 imperatiue T \ <(quid (vel quod))> opus d£tt. \ factu B,
8- T \ esse ABV, e- T, esset C (dett.) \ pverperae — esset om.
T I puerpurae B \\ 10 datiueus A j casus — p uerperae om. B \
est <^ut sit)> dett. \ non imperabat (sic dett.). Et W. : imperaret
^ F, imperet BC Ij 11 quod facto opus esset F, qof- B\
dicturus TC|| 12 tibi vis B \ post faciam F' in mg. add.. dat
casus est ut sit ipsi puerperae coram non imperabat quid
opus facto esset puerpere | omnes AT\\ 13 TtQcoroToyios Steph.:
•^•«•T-W^TOKOC^ A, •P(jOT(i)ROC J?, pn-*** F, om. TG\
'AovQot6%o? Sahbad. \\ 14 quae puerum Schopen \ quod filium]
quod filium peperit Steph.., et quae filiam peperit Schopen. An
quod fetum.!? | et om. BTC \\ 15 puera] puerula AB^ puerula
F I puella "^^*^*^*'''^ (sscr. m. 2) V\\ 16 c\ui AB\ clamat de via
om. B I via] eo TC, om. AV ^ 17 non — 18 quod om. V \ opor-
tuerit — 18 fieri non om. BTC || 18 oportuerit] non potuerit TC
168 DONATI COMMENTVM
2 CLAMAT DE viA mire ^clamat', quasi dicat: maluit cla-
mare quam sine labore intus imperare.
492 12 1 o DAVE iTANE coNTEMNOR hoc cst: usque adeone.
2 iTAN CONTEMNOR ualdc temuor, — temnor autem
Graecum est, id est caedor et reicior, — nam ueteres tem- 5
nere dicebant sine praepositione. 3 itane tandem in-
dignatio est ad aestimationem reuocantis eius dicta uel
facta, <^a^ quo contemnitur quis. 4 idonevs aptus et
huic rei natus.
493 13 aperte fallere Svo 8l evog cito: et ^fallere' et lo
'aperte'.
494 14 1 saltem accvrate mire ^saltem', quod ponitur
in desperatione rerum; primum enim fuerat *ut ne cona-
reris fallere'. 2 saltem accvrate v. m. ^svyiiu a supe-
. riore ^fallere incipias'. 3 Aut certe 6vlX7i(iiptg ^fallere i5
incipias'. 4 certe si resciverim utrum pro ^cum resci-
uerim' an quia stultum me putas?
495 15 1 CERTE HERCLE NVNC HIC SE I. F. H. E. hoC ita
1 DE via] d- T, om. B | mire clamauit TC, mire B { dicat]
d- B \\ 2 intus om. TC 1| 3 o dave om. B \ itan 0, ita" {sscr.
m. 2) F, i • T \ contemptor ^ , c • a • V^ om. J5 | id est J5 j usque
om. TC:, del. Schopen \\ 4 itan contemnor om. B \ ualde con-
temnor BTCV | temnor 3.] tempni J5, Tenum TC | autem
om. T II 5 gru A \ reicior <^r6 xiiLvoiLcci} Steph. ; inde Graecum
est: T^iivoiiai Schopen \ tempnere B, tempeiere C, tendere T ||
7 aestimsitionem V, extimationem C \ dicto uel facto F || 8 a add.
te
Steph. I conpnitur C \ actus TC \\ 10 apte fallere TC, <^quem
tam> aperte fal B \ d i- YOAieNOC B, YOd^ieNOe A, ****
TCV I cito et] cito TC, et V \\ 12 saltim C, Sal- B, s- T \
accvrate] a- T, om. B \ <et> mire C \\ 13 primo ATCV \ <hor-
tatus {in mg. m. 2)y fuerat <dauum {sscr. m. 2)y F, erat B \ ne]
nec TC, non V \ orareris (-ueris T) TC, conarefwr V\\ 14 saltem
fallere C \ accvrate] accu te J^ | v. m.] • V • in ^, ut m • u • F,
uidear metui J5, om. TC \ |egma A, zeugma F, zeuma B,
om. TC\\ 15 incipisifi V | CYMeMeYIC A, CI^HMYIC B, sylempsis
F, **** C, om. T I fallere i7icipiB.s F, om. B \\ 16 certo AC,
om. B I si om. B \ rescivkrim] uerum TC \ utrum — resciuerim
om. B I <et)> utrum {ex uerum corr. m. 2) V \\ 17 me stultum
B }| 18 CKRTE — 8E om. B I hercule V \ se] s^ V \ i. — e.]
i • f • b • e • C, f • h • e • T, fallit haut ego B \ ita] ideo F
ANDRIA III 2, 11—20. 169
dixit, ut audiat spectator, non ut Simo. 2 edixi tibi
hic illud reddit (/ 2, 33) ^edico tibi, ne temere facias'.
496 16 1 INTERMINATVS SVM NE F. pro 'miuatus sum'.
Plautus in Aulularia (III 6, 22) *interbibere sola si ui.'
2 NVM VERITVS uerctur liber, metuit seruus. — 5
3 Et deest ^es': apta hXsLipLg irascenti. — alibi {Phorm.
II 1, 2) ^non simultatem meam reuereri'. 4 qvid re-
TVLiT ^retulit' profuit uel interfuit. et producit re sylla-
bam. 5 Et est sensus: sic contempsisti, quasi tibi non
comminatus sim. lo
49S 18 1 TENEO QVID ERRET ET QVID AGAM HABEO hoC
dixit non ut Simo, sed ut spectator audiat. hoc denique
senex probat dicens Dauo ^quid taces?' 2 et qvid agam
HABEO et quid respondeam scio.
499 19 1 QViD CREDAS proptcr quid aut propter quam 15
rem aut quomodo faut propter quidj. 2 qvid credas
repetit uerbum eius, quod ait ^credon': quare adiuuandum
pronuntiatione est. 3 qvasi non tibi renvntiata nun-
tiata: compositum pro simplici.
500 20 1 mihin qvisqvam fauet sibi senex in eo, quod se 20
1 dixit F, d- ^, dt T, dauus J5, dicitur 0 | ut ^. om, V \
edixin TCV, ed ^ H 2 hoc illuc V \ redit V, reddidit AC,
redidit B \ temero sscr. O* || 3 svm — f.] suin ne facias (7,
sum n • f • V, om. B \ pronuntiatus sum V \ <^ualde)> minatus
Schopen coJl. Don. ad Eun. 1 1, 35. An commmatus.? cf. infra
schol. 5 II 4 interhibere B , in^erwmere V \ si ui.] sibi ABCV,
si 2' II 5 NVM om. B \ fueretur ^ || 6 es om. A \ epta A \ 6W\Y\C
-B, YIC A, sXXiipiG F, *♦* TC \ alibi — 7 reuereri om. B \\
7 Don] num AV., nunc TC \ simultatem ex -lantem corr. C \
reueteri A, re • F j qvid — 8 interfuit in mg. V * | qvid ret vlit
om. B II 8 uel — producit om. T \ uel om. B \ produxit O || 9 Et
est] est F, om. B \ si TC \\ 10 sum T |1 11 errat\k, er- B \
qvid] quidem B \ hoc — 14 habeo in mg. F' || 12 sed ut] sed
B II 13 dicens probat TC \ tacens A \ et] et TC || 15 qvid
— 16 propter quid om. B \ credam C, c • T \ aut quam reiu
TC; aut quare Schopen \\ 16 aut 1.] uiT \ aut 2. om. T \ aut per
quid A\ del. Schopen \\ 17 credo J5, credas F || 18 pronunciacio-
nem est B \ quasi tibi non 6\ q • t • n • T, om. B \ <^pro^ nuu-
tiata B \\ 20 Michi A | <et> fauet B F, <n> fauet A j quid A
170 DONATI COMMENTVM
uult perspicacem uideri. 2 eho an tvte 'eho' nunc inter-
iectio est admirantis, alias ad se uocantis, ut (J 2, 13)
^ehodum ad me'.
501 21 NAM Qvi iSTAEC ^qui' undc.
502 22 QVASi Tv DiCAS FACTVM iD c. M. 'dicas' pro cre- 5
das; non enim dicimus nisi quod credimus: ab eo quod
sequitur id quod praecedit. — 2 Figura (letdkrjfiipLg
a posterioribus ad priora. — idem aliU (Flaut Merc.
IV S, 27, aliU) 'audader dicito' et alibi (PJiorm. III 2, 8)
*^faeneratum istud beneficium pulchre tibi dices', id est lo
credes, scies, senties.
503 23 NON SATIS ME PERNOSTI ETIAM QVALIS SIM SIMO
'etiam' pro adhuc, ut Vergilius (Aen. VI 485) ^ldaeumque
etiam c, e. a. t.'
504 24 1 EGONE TE duobus istis pronominibus ostendit i5
senex omnia se scii-e. 2 sed si qvid tibi narrare oc-
CEPi ^occepi' melius quam Hncepi'. dicitur ab occipitio;
est enim ^occepi' quasi caput rei institui.
505 25 1 FALSO potest et siQcovLKcog *^falso' pronuntiari,
1 uult se V I perspicare 1\ in -cem corr. C \ eho] Et h§c
yl I AN — nunc om. 5 | an C \ e^o A \ est interiectio F, inter-
iectio J5 II 2 ut om. TC \\ 3 heodum A \\ 4 istaec] sta hgc A,
istec • tibi • i • s • in ras. F^, i • T, om. B \ qui] que A, om. T |
<(id est)> unde C F |1 5 dicis A \ factvm — m.] factum id consilio
mxis
C, f •^•(id f. F) c • m • TF, ow. B \ dicas om. B \\ 6 creditur
B, creditur ACV{T?) || 7 <ad> id TC \ meta lesis A, meta-
lensis B, melepsis T(7, metathesis V || 9 audacter (-tus A)
dicito] cf. ad Phorm. 12, 54 || 10 fenerarium C \ id est] uel
J5 Ij 11 credas TC \ scias T \\ 12 non — perxosti om. B \
non ex nam corr. C^ \ perhosti A., pernosti ex pronostin corr.
C j QVALis — siMo] qss^ TF, qualis B \\ 13 ut om. B\\
14 C • E • A • T • <potest> A, c • e • i • a • t • <pt> F, o • e • a • t •
<pf> C, om. B II 15 egon T \ istis duobus F || 18 se senex
scire omnia TC \ sed — occepi om. B \ tibi] tribus C \ occepi]
accepi A || 17 occepi] accepit A, om. TC \ qua incoepi dici-
tur ^, dicitur quam incepi B \ hoc cipitio A, occi pitione F
18 est om. V\ instituibi C || 19 ironicos ABTC, yronicos F
ANDRIA III 2, 20—28. 171
potest et 'falso loqueris' dici, ut (SalJ. lug. 1, l) 'falso
queritur de n. s. g. h.' 2 Ef uocalitatis causa sic dixit,
ut ^sedulo' ^optato' ^certo', quara false sedule optate certe.
3 NiHiL lAM MVTiRE Enuius (inc. l. fr. 4 M.) ^nec dico
nec facio <^mu^', — unde et mutos dicimtis, — quod t,
Graeci cpd-EyyBG&ccL.
506 26 1 EGO VNVM Hoc scio NEMiNEM "^neminem' dicendo
maiorem confirmationem fecit: non solum Glycerium non
peperisse, sed neminem. 2 Et ^hic' dicendo ostendit
domum. 3 Et est "^neminem' nullum hominem. 4 Et lo
nota in feminino genere etiam 'neminem' positum.
507 27 1 REFERETVR MOX HVC PVER ANTE OSTIVM prO
feretur. 2 hvc quasi nobis.
508 28 1 iD EGO lAM TiBi RENVNTiABO fiugit se prodere
id, quod ipse facturus est, ut non credat senex ab illo is
fieri, quod praedixit fore. 2 id ego iam tibi renvntiabo
ERE fvtvrvm ^re' sjllaba apud ueteres mterdum abundat,
ut modo. — 3 RENVNTio pro nuntio. — et Cicero (in
Verr.II, II 60, 149) ^renuntiatur mihi'. 4 renvntio quasi
secretum consilium, ut supra (r. 21) Venuntiatum est'. 20
1 et] ei jT II 2 de — h.] de natura sua genus humanum
B I s.] sui F I g.] e- TC \ sicut V \\ 3 ut om. B \ quam false
A, quasi TCV, om. B \ optate sedule V \\ 4 iam om. B \\ 5 mu
add. Lindenhr. coll. Charis. 240, 8 \ quos graeci F, om. TC ||
6 <t)eeNTeC^r A, <^Qe^TeCQb.\ B, **** OF, om. T\\ 7 EGO
— NEMiNEM om. B I vnvm] nunc F ] neminem in mg. 0- || 8 con-
firmationem (comperat- C) facit uel {om. T) confirmationem
(comperat- C\ corr. C') fecit TC \ fecit om. B || 9 sed <(etiam>
C, sed <m> T \ Et om. TC \\ 10 Et est] et F, om. B\Et 2.
0171. B II 11 neminem in feminino etiam positum {oin. genere) B \
femenino C \ geminem vl || 12 cZeferetur F, refert T \ mox —
osTivM om. B I huic A \ hostium J.F, h- T 1| 13 feret T \ huc
F^: ut ABTCV^ 1 quasi] quam T | <nr) nobis TC jj 14 id
— TiBi om. B I tam ego C, iam e- 7" j tiberi nuntiabo j., tibi
renuntiabo F, r • e • z T \ fingit — 16 renvntiabo om. A V \\
15 ab eo TC \\ 16 praedixerit B \ fore om. B \ tibi om. B |
renuntiabo B, renuntio C, r- T || 17 here F, herem C, h- T,
Oin. B \ fu- B \ Res sillaba A j interdum apud ueteres C | <uV>
interdum ^ || 18 et modo F, om. TC \ rbnvntio — mihi om. T\
pro anuntio F || 19 renuutiate A | mihi] inde F
172 DONATI COMMENTVM
509 29 DAvi FACTVM coNSiLio AVT DOLis commodius et
magna cum inuidia dixit ^Daui', quam si 'meo' dixisset,
ut Vergilius, cum Turnus incusaretur, ait (^Aen. XII 11)
'nulla mora in Tumo'.
510 30 1 PRORSvs A ME opiNiONEM 'prorsus' quasi porro 5
uersus, quod Graeci dicunt fiaKQdv. 2 prorsvs <^quidam
'prorsus')> pro uere positum putant, ego pro eo quod
est omnino. sunt qui coniunctionem uelint esse.
3 opiNiONEM TVAM HANC ^hanc tuam' cum taedio eius
dixit, hoc est: nimis molestam, nimis suspicacem, nimis lo
accusatricem. — 4 Sic dixit ^Jianc tuam\ ut ille de
apibus (Verg. Geo. IV 22) ^uere suo' et (Aen. VI 041)
^solemque suum, s. s. w.' — et in Adelphis {IV 7, 36 — 57)
Ham uero omitte, Demea, tuam istam iracundiam'.
511 31 1 AVDivi ET CREDO locus communis, an famae cre- i5
dendum sit. 2 Bene suhiunxit ^credo': non enim audisse
statim credere est. 3 mvlta concvrrvnt simvl qvi
CONIECTVRAM HANC restat enim, ut multis concurrentibus
signis una coniectura confletur.
1 <(dicas)> daui B \ consilio factum aut dolis 0, c • f • a •
d • 1\ factum c • a • d • F, om. B \ commodius] cum odiis TC;
inde cum odio Schopen \\ 2 quam] quod B, quasi C \ si meoj
sine eo J5, sis in eo A, si sine eo TCV |j 3 ut om. B | eum
A I recusaretur T | ait] aut B, dixit TC, om. V \\ 4 mora]
maiora TC \\ 5 a • me • opi ■ F, a me T, om. B \ prorsus dett.,
longum
om. A B TC V || 6 macran A , macra B, **** TV^, g.****
Tiel tractum
****** C, longum uel tractum F* {= dett.); tioqqoj ed. pr. j
i'RORSvs — 7 uere om. T \ quidam 'prorsus' add. Steph. \ uere
W. {cf. Ad. V 3, 58 et glossas): quare codd.; ^cctiqccv Steph. \
putatur ABV \ ergo codd., corr. Steph \\ 8 uolunt V\\ 9 tuam]
tu A, om. TCV I eius om. TC \\ 10 hoc — 11 dixit om. V\
suspicacionem B || 11 Sic om. A || 12 et om. BV 1| 1-3 solem
TO I s. s. n.] • S • N • ^, h . s • n • TC, om. ^ | et ^ TCV, om.
B; ut Schopen || 14 omite B \ istam tuam J5 || 15 et om.
TC II 16 non enim] non bene {corr. m. 2) C, enim modo V ||
17 est om. V \ concvrrvnt — 18 hanc] con • etc • B I que A ||
18 hanc <f •> F, om. TC \ enim] ante TC \ ut sscr. F« || 19 con-
//etur F
ANDRIA III 2, 29—39. 173
512 32 1 lAM PRIMVM HAEC SE EX PAMPHILO a falsO COn-
cepit, secundum quod credit, senex. ' 2 Ef b, summo ad
imum et ex factis et ex dictis et ex rebus atque per-
sonis sumit argumenta.
513 33 posTQVAM viDET NVPTiAS DOMi PARARi elegauter 5
omisit, in cuius domo.
514 34 MissA EST ANCiLLA iLico quod Graeci dicunt av-
tod^ev, ccvtrj, avtov-^ nam loci significatio est, etiam breui-
tatem temporis notans.
516 36 1 NmiL MOVENTVR NVPTiAE uon perturbabuutur lo
nuptiae. 2 moventvr differuntur.
517 37 QviD Ais CVM intellexeras quaqua se uerteret
Dauus, obuium infestumque inuenit senem, et tamen uer-
sute it obuiam et iam comprehensus elabitur.
519 39 1 Qvis igitvr evm ab illa abstraxit non frigide 15
intulit dixisse se, sed cum magna asseueratione. 2 Et
^abstraxit' proprie, ut supra (7 5, 8) 'me a Glycerio
miserum abstrahat' et ( Verg. Aen. II 434 — 35) ^diuellimur
1 HAEc — PAMPHiLo] etc • B \ hec ex hoc corr. C \ se om.
V 1 a falso om. TC \ coTicepit] 9 • T || 2 secundum F, sed AB
TC I Et] et V, est ABTC \ a in ras. F^ || 5 postqvam —
NVPTiAs om. B I uidit C, u- T \ domi] d^ T, om. C \ apparari
F, om. B II 6 omisit F, amisit TC \ cuius in ras. F^ || 7 missa
ancilla est F, om. B \ illico F, illico C \\ 8 avtod-ev, avty,
aitov Sabhad.: aut 0///INMA Thl(\UTO- A, ^UTOe%^MThl-
^UTO B, * * * * CV^ om. T \ temporis breuitatem B || 9 notatts
T^, necafis; A, om. B \ 10 nihil et nvptiae non om. B \ pertur-
babuntur F, perturbantur ^TCjj 11 nuptiae om. B \ moventvr
om. B I differantur TC || 12 quis C \ cvm intellexeras] 0 c in
T, etc- B I quaqua Steph. : quaqua AB, qua TC, quo in ras. V^ \
uerterat C, uerteret F || 13 dauus sscr. F^, <[pamphilo> dauus
B I et tamen] tam etiam TC \\ 14 it in ras. F^ id J., ut C j
etiam ABTC, ut in ras. F' | compensus (sscr. m. 2) C || 15 evm
— abstraxit] etc- B I extraxit F | non infrigide F || 16 ad-
seueratione A, abseueratione {in ass- corr.) C || 17 extraxit
F I a om. 5 II 18 abstrahat^ A j et] ut F j' diuellimurus A
174 DONATI COMMENTVM
inde Iphitus et P. m.' 3 qvis igitvr evm hoc sic
audiendum est, quasi* dicat Mixi'.
521 41 1 POSTREMO iD MiHi DA NEGOTi de proiectione
pueri pro foribus. 2 tv tamen idem "^idem' abundat.
3 Apud ueteres Hamenidem' integrum fuit, unde apud 5
nos et tandem et tamen natum est. sic et ^identidem'
<(iterum^ iterumque dictum.
520 40 1 qvam misere hanc amarit ^misere' ualde, nimis.
2 nvnc sibi vxorem expetit oratorie pro eo quod
non recusat, ^expetit'. lo
621 41 3 Tv tamen idem Hamen idem' aut pro tamen
positum est aut pro tandem, ut <(sit: tu tandem has
nuptias)> — 4 rr tamen idem has nvptias ut caueatur
ab appositlone puerl ante ostium. — perge facere ita
ut facis. 15
523 43 QVOD parato opvs est para diserte et Latine
dixit ^quod parato opus est'.
524 44 1 NON IMPVLIT ME HAEC NVNC OMNINO VT CREDEREM
^non impulit' non persuasit, non perfecit, ut crederem Gly-
1 inde Ifitus et sscr. C^ \ Iphitus] a ficus ^-1, inscius T \
P. m.] pelias mecum B V \ hoc om. V \ sic audiendum] sub-
audiendum TC \\ 2 est om. B \ dicat] d • J5 j dixit C \\ 3 da
negocii <(en)> F, daue nageon A \ de proiectione] pro dilectione
C, productione iit vid. T i| 4 tamen] tm B \ idem] ide?/i F, idem
idem A, id T [| 5 idem om. V | unde <^et> B \\ 6 nos et]
nos TC I identidem iterum iterumque W. (duce SchoeUio; cf.
glossas): idem et eorumque codd. || 8 qvam — amarit om. B j
amare A \ nimis om. B || 9 expetit oratorie] expenatorie A^
ex • amatorie B \ pro eo] pro id 5, proieci .4 || 11 <(tu)> tamen
idem {2) A, om. B \ pro] per {del.) C, om. T i| 12 tandem
ex tamen corr. A \ sit add. Steph.; tu — 13 nuptias add. W. \\
13 tamen] m T \ idem] inde C \ nvptias] nup- B |i 14 ab] ob
A I ante] tn {sscr. an m. -2, quod etiavi in mg. m. 1) C, apud
ante V \ hostium ABV, ociosum (sscr. hostium m. 2) C \ perge
— 16 PARA om. £ ii 16 quod V \ diserte — 17 est om. T \ disere
A II 17 est <^para)> C ii 18 non — credekem om. B \ me om. TC \
NVNC omnino] omnino nunc F, nunc A TC |I 19 non perfecit —
175, 1 peperisse om. B \ perfefecerit C \ ut om. ATC | cre-
derim TC
ANDRIA III 2, 39—52. 175
cerium peperisse. 2 Et cum dicit 'omnino', ostendit
quaedam se credidisse, in quibusdam iam esse circum-
uentum. mire autem cautum capi inducit senem, ut cre-
deret, quod Glycerium peperisset.
5J25 45 1 ATQVE HAVT SCIO AN QVAE DIXIT SINT VERA O. 5
quae praeterea <(dixit)> Dauus. 2 Et bene ^omnia', ut
appareat senem multa credere uera esse, quae Dauus
dixerit,
526 40 MVLTO MAxiMVM EST ^multo' ct comparatiuis (et
superlatiuis)> antiqui adiunxerunt. lo
527 47 QVOD MiHi poLLiciTvs EST polHcitatio multarum
rerum promissio est.
528 48 GNATO vxoREM subauditur ^ut det'.
529 49 1 QviD ALiAS ^quid' pro cui-. 2 alias alio
tempore. 15
532 52 1 atqve adeo in ipso tempore in ipsa opportuni-
tate, in ipso articulo. 2 eccvm ipsvm OBViA^f <^chremem)>
continuo mutauit declinationem, ut ^iubeo Chremetem'.
1 periisse C; non peperisse Hartman \ Et — dicit om. TC \
Et cum] nec non J. || 2 se quaedam B V \ credisse C \\ 2 cau-
non
tum in mg. C* | capit C \ crederem A \ 4 Gly- B \ peperisset
{sscr. m. 2) V {= deit.) || 5 atqve — vera 07n. B | haud C F,
h - T j an] ■ a • T F ! qvae] quod A, q • TCV \ dixit] d- AT
CV I siNT vera] s • u • TC V,\ o •] omnia B, om. C || 6 praeterea
W.: postea codd. j dixit add. Steph. || 7 appareant A | uerba
esse F, uerba {ante credere C) esse TC, herbate A, uerba B ||
8 dixisset V || 9 mvlto — est om. B | et superlatiuis sscr. V^ ||
10 adiunxerunt antiqui B, antiqui affixermit TC \\ 11 qvod —
EST om. B I quod F, quid C | mihi in 7-as. V^ \ poUicitatio]
pollicitaticus A || 12 promissio in ras. F' | est om. BTG\\
13 nato B \ vxoeem om. B \ subauditur] scilicet B || 14 Q^ao
ALiAs et pro om. B \ alias — 16 ipso om. B \ <(i> ^^io V\\
16 ATQVE — TEMPORE m mg. C I adeo ln] ad cum A, in T\
in om. B \ ipsa] ipso A, om. B \\ 17 in] i- in F, om. B j par-
ticulo A I EccvM — Chremetem om. B \ & cum A, • e ■ c • T \
obuiam sscr. C\ chremem add. Westerh.; cf. Ter. Z)(t|j 18 dic-
tionem F | ut] et A\ del. ?
176 DONATl COMMENTVM
633 1 1 IVBEO CHREMETEM haec congressio duorum senum
ad tale periculum adigit fabulam, ut id non uideatur con-
silio, sed euentu posse uitari: qui euentus est Critonis
praesentia, nam nunc ex falsis fient uerae nuptiae.
2 ivBEO CHREMBTEM fcrme aliquid iubere uelle est, — 5
^liibeo' ergo: uolo. 3 Et deest ^saluere\ qux)d oppri-
mitur ah alterius personae interuentu. — ut Vergilius
(^Aen. V 386) 'reddique uiro p. i/. 4 Et fisraXij^TtTLK&g,
quia qui dicit ^salue', iubet: uolumus enim animo, iube-
mus uerbis. 5 te ipsvm qvaerebam placabilis et lenis 10
amicus per totam fabulam inducitur Chremes, ut cogni-
tioni ad ultimum interesse possit. 5 optato advenis
^optato' aduerbium est, ut Vergilius (^Aen. X 405) ^ac
uelut optato uentis'.
534. 2 1 ALIQVOT me adiervnt '^aliquot' hoc est: nec 15
multi nec pauci. 2 Et ^adierunt', non '^accesserunt',
quia aditus arduus difficilisque est. 3 adiervnt quasi
importune et intei^pellantes. 4 adiervnt sic alibi {II 1
Jl — 15) 'Bjrrria, quid tibi uidetur? adeon ad eum?'
5 ex te avditvm ut supra (J/ i, A.') ^e Dauo audiui'. 20
1 chremte A, chremem B \\ 2 adegit A, agit TC \ uideatur
non B^ (non in mg. m. 2) F || 3 euentu A \ uitari e,v. -re corr.
C, nitari J., mutari in ras. V^ || 4 fieri TC \\ 5 chremte A,
om. B I ferme Schoell: firme codd. \ iubere uelle] nubere uelle
A, iubere T; uelle iubere Schopen || 6 ergo et Et om. B \ opri-
mitur J., obprimitur B., exprimitur TC, (ex in ras. m. 2) V\
7 ab in ras. V^ \ interuentum V \\ 8 redditque AC, reddit
T i p. i.] promissa iubebant F, om. B \ meta • ^NMTTROC A,
MeXMHMTIRfjOC B, metalenticos F, metalleticos (metell- T)
TC II 9 qui sscr. V^ \ enim uolumus TC \ animo] enim T||
10 qvaerebam] quae • JB || 11 cognitio C \\ 12 interesse F|
Obtato aduenis A, om. B 1| 13 est — 11 uentis om. B \\ 14 ueluti
C II 15 ALiQvoT — adier\tjt] aliquid me alterum A, om. B | id
est B \\ 16 Et om. BTC \ adiere B \\ 17 abitus T \ ardius A j
est m mg. F*, om. T \ adiere B \\ 18 et om. V \ adiervnt] adie
non J. I sic — 19 eum om. B \\ Id quod C \ adeon ad eum] ad
ex
hoc A II 20 abste (7 | ut — 177, 1 avditvm in mg. C^ \ supra]
est C^ I e om'. A \ <modo> audiui (a • T) TC
ANDRIA III 8, 1—8. 177
6 Ex TE AVDiTVM ergo non iam rumor, sed ueritas.
535 3 1 iD viso 'id' ob id. 2 viso deest He'. 3 Et
viso ad uidendum uenio. 4 tvne an illi insaniant
tu insanis, si dixisti, illi insaniunt, si non audita referunt.
536 4: 1 AvscvLTA PAVcis et ^paucis' et ^pauca' legitur.
2 et qvid ego te velim a docilitate.
538 6 1 per te deos oro ordo: per deos te oro, ut
Vergilius (Aen. XII 56) ^per has ego te'. 2 et no-
STRAM AMiciTiAM CHREMES lcgitur et ^Clireme'.
539 7 1 QVAE iNCEPTA A PARVis CVM AETATE mire ait Hn-
cepta a paruis cum aetate', ut ostendat non nuper cogni-
tam amicitiam sed antiquam, ut (^Verg. Aen. III 8^^
^ueterem Anchisen a. a.'; idem alibi (Aen. XI 537 — 38]
^neque enim nouus iste D. u. a.' 2 accrevit ut supra
{III 2, 14) ^accurate': ^ad' praepositione familiariter 15
utitur. 3 adcrevit hinc Vergilius (Ecl. X 54) ^crescent
illae, crescetis a.'
540 8 1 PERQVE VNICAM GNATAM T. ET M. G. incptum est
1 avditvm] au .B I non] nam A | iam om. V \\ 2 id viso
om. B 1 deest] scilicet B | te om. V \ Et Schopen: ut BTCV,
ne A II 3 ad imitendum A; ad intuendum Schoell \ tune sscr. V^
tu BTC, om. A j insaniant om. B \\ 4 non om. B \ auditum
F II 5 A^sculta C, om. B \ pavcis] pau- B, pacis A \ et 1. sscr.
C^ \ paucis] pauci sunt ^ || 6 uelim <(et quod tu quaeris scies^
B I iidutilitate A\\ 1 te des oro A, <ego> te deos oro F, om.
B I ordo <^est). TO, credo A \ te per deos TC | ut om.
5 II 8 te <;lacrimas> F, om. A \ et inra miciciam A., et B \\
9 cHREMEs] cremes B., Chremen C, c- ATV \ et — 12 ami-
citiam om. A \ et creme legitur B \ chremem C, chreme^ (sscr.
m. 2) F II 10 qvae incepta om. B \ quae ex quasi corr. C \ a pueris
F| cvM AETATE om. B \ iurc F | ait] autem TC \\ 11 pueris BTV,
{in mg. paruis, cleinde del.) C \ cognitam TCV., ogita B; coitam
Steph.'., comugsitsim Schoell \\ 13 anchisem J5 F, anchise-N- A, an-
chisem(-cn T) • n • TC \ a • a •] agnoscit amicum BV \ <^ety
idem F | idem — 14 u • a • om. B \\ 14 d • n • a • F, u • a • TC
iiccreuerit C, acreuit B \\ Ib acurate B., a.ccurate F, accurat.
2'; imperativum putabat pro curate.' | ad] a AC, om. T \ prae-
positionem B \\ 16 nititur AB \ acreuit B | hic T, om. B \
crescere C || 17 ille ^JBC | crescentis B, crescitis A, credetis
TC I a ] amores J5 F, a • amare A, {ex -ore corr.) C, amare T\\
18 g • t • e • m • g ■ F, etc • B
Donati comin. rec. Wessuer. 12
178 DONATI COMMENTVM
sic adim-are aliquem: per salutem filii mei, ut facias id,
quod te rogo! sed hic caute subiunxit "^cuius tibi potestas
summa seruandi datur': in tua est, inquit, potestate et
tuus est. 2 Haec ergo obtestatio dicitur, cum per
eas res adiuramus aliquem, de quibus agitur causa, ut 5
(Verg. Aen. II 431) ^lliaci cineres et f. e. m.'; idem alibi
(^Aen. X45 — 46) 'per euersae, g., f. Troiae excidia obtestor'.
."i/^ 10 1 VT ME ADIVVES IN HAC RE ATQVE ITA pctitio
est. 2 NVPTiAE VT FVERANT FVTVRAE F. brcuiter et
Latine. et hoc genus compositionis ueteres non uitabant. 10
'>43 11 AH NE ME OBSECRA TfO sllrjVl(S(ia' (17] XixdvSVe^ (17]
(ndiov^ pro ^ne obsecres'.
'o44 12 QVASI HOC TE ORANDO IMPETRARE OPORTEAT haCC
plena uox est et caritatis et officii; quod enim amicus
ab amico petit, iustum esse debet, nec pro eo, quod est 15
iustum, supplicare oportet.
i)45 13 1 ALIVM ESSE CENSES NVNC ME ATQVE OLIM CVM
DABAM nos dicimus cum darem. Vergilius {Aen. IV 597)
1 si^ {sscr. m. 2) adiurarem F, adiurare sic B \ mei] cie •
A II 2 sed sscr. C^ \ hic T, hinc ABC, hoc F; huic ed. pr. j
caute W.: autem ABTC, autem F, om. dett.; etiam ed. pr. ;'
3 summa datur seruandi (7, s-d-s- T,s-s-id V \ est <^manu^
mqu^'* ®* (sscr. m. 2) F, inquit B || 4 obstentatio (obtestatio sscr.
m. 2) C, ptatem T |j 6 Iliaci] abaci AB, abact F. ylia J", ilia
in C I et — m-] et P • 6 • M • J. F, * * * * B \ idemj id est A \\
7 peruersae AB, per ensem TC \ g. f.] genitor fumantia F,
g- B \ troye TC \ exidicia A, et excidia TC || 8 vt — 9 n\t>tiae
om. B I iTA — 9 est W. {duce Schopeno): ipsam petitionem
(ptatem T) codd. \\ 9 f.] fiant BC, om. V \\ 10 et om. TC \
non om. B \ mutabant AB \\ 11 ah ne me om. B \ Ha C \
obsecrant A, obseruacra C, oh ■ T \ rc5 — fta%ov Pithoeus:
T ■ M^\ ■ HMC Mon • M • h • N • <M • T^NeReMNM^COR ■ A, * * * *
TCV, om. B; Menander ^ro fii} iiccxov Jacohs || 12 me F, om.
B II 13 QVAsi — TE om. B \ te hoc 0, t • h • T, te F | impetrare
oporteat] im • 0 ■ B, im 0 • F, i • 0 • T jj 14 plena uox est in ras.
F', est uox plena B \ et Karitas et officia C, caritatis et officii
b a
B I enim om. V \\ 15 esse iustus C | ne AC \ quod <(non^ B ||
16 oportet sscr. V^ \\ 17 alivm — olim om. B \ censes — 18 dabam]
cnma^ocd- F| me om. TC j cvm] nunc A \\ 18 nos 07n. B
ANDRIA III 3, 8—17. 179
'tum decuit, cum sceptra- dabas. e. d. f. q.' 2 Et nota
^olim' pro nuper. 3 alivm esse censes nvnc me non
persona, sed rei condicio commutata est.
546 14 1 SI IN REM EST VTRIQVE VT FIANT Tc5 SsVTiQO)
cvUoyLOfia praue proposuit, ut recte replicaret. hic syllo- 5
gismus negatiuus dicitur, nam in secundo hjfifiare negat,
quod prius dixit, ^sed si ex ea re plus mali est quam com-
modi'. 2 si in re est vtriqve ab utili argumentum.
3 si iN RE est vtriqve utrumque de duobus constat.
4 Bene '^utrique': mihi et tibi, non alteri utile, alteri lo
inutile.
547 15 1 SED si Ex EA re id est nuptiarum. 2 Mu-
tauit numerum, ex plurali singularem: ^fiant' ^ex ea re'.
548 16 iN commvne (\t c.)> id est: ex aequali prouide
549 17 QVASI Sl ILLA TVA SIT PAMPHILIQVE EGO SIM PATER 15
nota suauissimam uarietatem; non enim dicit 'quasi illa
tua sit et ille meus'.
1 sceptra dabas] s. d. A\ e-d-fq- (en dextra fidesque
Stepk.) W.: et (e • T) u.qs f- TC, et {om. B) uentosque fu-
rentis (-tes B) A B V \ Et nota om. B || 2 pro] que T \ esse —
me] esse c • n ■ m • F, om. B || 3 persone TC \ mutata est J5,
est commutata TC || 4 si in] sunt A \ fiant] f • jT^ | TO) • d.eU •
le • P00CY<^^.OnCMW A, TOJ^eYiePCaCY^OTICMOi) J5, r« 8av-
TiQco avXloyiGiiai M*, * * * ^ * TCV \\ 6 prawe proposuit T^,
praue posuit J5, praue coposuit (in mg. pro) C \ recta A | lioc
A I syllogismi A, silogismos C \\ 6 negatiuus ed. p}\: negius
ABCiT?), negmis V\ ^NNMd^THNCG^T (post dixit) B, lem-
mate ^<NM ■ !A ■ d< ■ TNN • €GAT A, • a • li • (n • T) m • m • at • h •
ne • {ex en • coqt. C) g ■ at TC, ccvalXocyij M" , ***** V \\
7 sed — 10 Bene om. B \ re om. AV \ malis est ^ || 8 in rem
V I argumentum ab utili — 9 utrique <^scilicet^ in mg. F* |
sim re est A, om. TC || 9 vtriqve om. C \ utrumque CV^^ utrum
-4, om. T; uterque Steph., utrique Scliopen || 10 <(et^ bene F* |
i)on] cum V \ utile alteri inutile F, inutile A TC, bonum
alteri malum B \ 12 sed si om. B \ id est om. C |1 13 singu-
larem ex plurali B \ fiant — 14 prouide om. B \ re om. C \\
14 commune ex -ni corr. V^ \ proinde A, prowide F |j 15 si
om. B I siT — pater] sit p • q ■ e • sp- V, etc • J5 || 16 nota om.
B I suauissima B | uarietas JB, ueritatem CVj uirtutem T \
non] nun A \ enim om. ABV \ dicit] du A, om. TC \ illa B,
om. rell. \\ 17 et om. TC \ ulle metus A
12*
180 DONATI COMMENTVM
550 18 1 iMMO ITA voLO quia utile est, quia "^in re est'
(v. 14) 2 iTAQVE POSTVLO 'itaque' modo duae partes
orationis sunt, ut in Hecp-a (// 1, 10) Htaque una inter
nos agere aetatem liceat'.
551 19 Nisi iPSA RES MONEAT bene intulit ""moneat', non 5
*^postulet', quia ^postulo' praetulit.
552 20 1 IRAE SVNT INTER GLYCERIVM ET GNATVM hoC
laeto uultu pronuntiat Simo, — 2 Et lioc a possibili
est. — loquitur enim apud eum, ex quo audierat Pam-
philum pro uxore habere hanc peregrinam. — 3 avdio lo
ironia: tnox ^fahulae!' — et hic paulo sapientior in-
ducitur et minus obnoxius dolis.
554 22 PROFECTO sic EST ^profecto' confirmatio est.
555 23 1 AMANTiVM IRAE seuteutia yvco(iL%ri, in qua
a specie receditur et in omnes aliquid dicitur. 2 IlaQot,- i5
(iCa. est autem sine auctore sententia. 3 integratio
instauratio.
556' 24 iD TE ORO deest ^ob', ut sit: ob id, ut Vergilius
{Aen. II 141 — 43) ^quod te per superos . . . oro'.
558 26 PRivs QVAM HARVM iuuidiosius 'harum', cum una 20
sit, ut in Eunucho (J 1, 3) ^non perpeti meretricum c.?'
1 iMMO — 6 praetulit om. B 1| 2 postvlo itaque om. A V ^
3 echira V, -rra T\ unam TC, a- F || 4 aetatem agere TC
5 bene — 6 postulet TC: non po<^stulem bene — moneat non
po(m mg. m. ^))stulem F, non postulet ^4J5 !I 6 protulit TC
7 ieae] ir- B \ sunt in g • et gnatum F, om. B \\ 8 l§to ex loco
corr. V^ I simo pronuntiat B \ a om. A \ possibile TC || 9 est
om. T I eum] enim A \\ 10 pro ux- ^ | hanc] hana A \\ 11 yronia
B TC F, xroni & A \ sapientior F || 13 profecto — est om. B ||
14 riNOaMIKH B, PNOOMIKh- A, yvco^txrj M\ **** CF, om.
T I in qua a] in qua B, in qua A, qz C, qua T \\ 15 specie]
spem BC\et om. V \ aliquod F ] n^POIMI(\ B, nd.POeiMld.
A, TcuQOifiicc M^, **** (7F, om. T || 16 est om. V\ autem]
enim TC \ auctoritate (-tis T) TC \ integrocio J. |1 18 id teJ
Item J. I TE — sit 07n . jB j ut om. B \ Vergilius] Vir • a •
C II 20 harvm] hic TC \ inuidiosus B, indiuidiosius A \ una]
inia A \\ 21 ut E, sic m 7ng. F^, om. ATC \ in om. T j iti
eimucho non perpeii V \ perpeti] ppa B \ c.] contumelias
jBF, om. TC
ANDRIA III 3, 18—38. 181
559 27 REDvcvNT ANiMVM AE. hoc ut supra (7 J2, 22) npsum
animum aegrotum ad d. p. p. a.'
5C)0 28 vxoREM DEMVS 7\%iv,Siq 'demus', ut in Heautonti-
morumeno (III 1, 67 — 6'^) ^quo modo minimo periculo id
demus adulescentulo'. .5
564 32 1 NEQVE iLLVM HANC PERPETvo amphibollam de
industria posuit. 2 Aut uti-umque significat.
565 33 Nisi PERicvLVM FECERis temptameutum. Cicero
[div. in Caecil. 8, 2?) ^aut tute tui p. f.?'; idem Terentius
[Eun. III 2, 23) 'fac periculum in 1.' lo
566 34 AT iSTvc PERicvLVM memorabile dictum nimis et
id, quod merito in prouerbium cesserit.
568 36 Sl EVENIAT QVOD DI PROHIBEANT 7tUQEV^£6l,q pcr
evtprjfiLCfiov.
569 37 AT si CORRIGKTVR QVOT c. V. alter est syllogismus 15
per contraria lemmata et ipse negatiuus.
570 38 1 PRiNCiPio AMico FiLivM R. ^priuciplo' nec in-
1 REDvcvNT — 2 a. om. B \ Reducant TC \ ae.] et J.F, om. TC\\
2 ad d.] A ■ d • d • ^, ad deteriorem V \\ 3 HeiKCOC A, H0IROC
B, r/'9'i>ia»(7 M*, **** TC, om. V \ demus om. B \ ut] ait A \
in om. B \ he aut intimeu menon A, eautonturum9 JB, auton-
tumerumenos F, eutontu T, ueton • 0 |1 4 ^*^ minimo {sscr. m. 2)
F, minio T \ periculo om. B || 5 demnis A |I 6 neqve — per-
PETvoJ non posse arbi • B \ amphiboloia C, -logia T || 7 aut —
significat] ut — significet Schopen; foi-t. (posuit.) ita utr- sign- |
iterumque TC |1 8 nisi — 11 at om. B \ periculosum A \ ten-
tamentum TF || 9 aut] autem codd.r, sed Cic. \ tute — f.]
tuete • tuN • P ■ P • A, tute tui p P3 • {sscr. m. 2) V, tu • te •
(ce^ C)t-q-f^ TC 11 10 1.] litteris TCV \\ 11 ast TC \ peri-
cvlvm] in f • f • gr • e (g • e • T) TC \ mirabile TC \ nimis] animus
TC II 13 eueniant F, ueniat TC | dii C F 1 prohi • B \ paren-
thesis (-tisis T) codd. \ per] pro C H 14 eufemismon (eufem- C)
codd. 11 1.5 <^dicessio^ at B \ si] sic A \ corrogetur J5, comgetur
(C07T. m. 2) F, c • T 1 qvot — v.] q • c • u • JB, q ■ co • in TC \
silogismus C || 16 lemata A, limi** TC, entiraemata in ras.
F' 1 ipse] est in ras. F* 1 negatiuus in ras. F*, negius AB
('{T->) II 17 AMico — R.] etc • ^ I filium re • C, f • r ■ T, f • i • r •
F I principio om. B
182 DONATI COMMENTVM
tulit ^secundo'. 2 restitveris . . . invenies ergo ava-
y.okov&ov duplex. 3 amico filivm ab honesto.
572 40 1 QviD isTic si iTA ANiMVM i. E. V. ^quid istic?'
concedentis et ueluti uicti uerbum, tamquam si diceret
^quid?' 2 Abundat 'istic'. 3 Vel potius "^quid istic?' 5
significat hominem de loco ac de sententia secedere, ut
e contrario perstare ac resistere dicitur, qui aliquid
negat. 4 si id animvm indvxisti legitur et ^animum
induxisti' et ^animum induxti', sed illud plenum est, hoc
per metaplasmum avyKOitriv diminuitur. 10
o7(i 44 1 ipsvs mihi davvs qvi i. e. e. c. dixit est com-
mendatio testis, ut (JJ i, ^) *^in foro modo e Dauo audiui'.
2 Ergo Hpsus' quasi qui maxime sciat.
579 47 tvte adeo iam eivs avdies verba '^adeo' modo
7tuQil%ExaL [et abundat], ut Vergilius (G-eo. I 24 — 25) 15
'tuque adeo, quem mox quae s. h. d. c. i. e.'
580 48 atqve eccvm video ^eccum' quasi ecce eum,
1 restitueris inuenis V \ anacoluton A, anacoliton B , ana-
C Y
tolaton {corr. m. 2) F, anochotim TC || 2 qvid — v. om. B TC \
istio J. I 81 — V.] si ita * a • ^ V || 5 quid 2. om. TC |( 6 signi-
ficat (signt^'" C) istic TC \ ac de] et TC \ decedere V {cf.
Ad. II, 53) II 7 e sscr. C^ \ prestare 0 || 8 si — animvm om.
B I id] iTA? I iNDvxisTiJ inducti sis A, induxi TC \ <(in)> ani-
mum A F, {sscr.) B || 9 mduxisti] induxi C, industi T, induxti
^ J5 I et — induxti om. B T \ animum om. C \ induxisti J. 0 F ||
10 metaplasmum ABV, methaplasa (-flasma T) TC \ syncope
A., sincopen TCV, syncopam B \ deminuitur ex dim- corr. A,
diminutum F || 11 ipsvs — c. om. B \ ipsius A | qvi — dixit]
qui icced- F, qeie-ec- dixit C, q • e • c • d • T\
<dixit> est B^ om. TC\\ 12 in foro] apud foro F; apud forum
Ter. II 13 ipsius A \ qui sscr. F- || 14 tvte om. B \ iam — verba]
iam eius a • u • C, i • e • a • u • T, i • e • a • F, iam B \ adeo om.
C II 1.5 n<\Pe^ReT^Y ^S, * * * * rO F | et {om. TC) abundat
secl. W. II 16 tuteque F, tu quoque C \ quem — e •] quem mox
quae sint habitura deorum consilia incertum est J5, quem-
que • S • h • DI • C • le • A, quae meque s • h • d • c • u • F, quemque
TC II 17 Atque et cum uideo A., om. B \ et cum A \ quasi
om. B
I
ANDRIA III 3, 38—4, 3. 183
ueteres dixerunt, <(ut)> eccillum, quod apertius significat
ecce illum et obscurius ellum.
580 1 1 AD TE IBAM QVIDNAM ID EST CVR VXOR DaUUS
ut recte scribatur, Dauos scribendum est, quia nuUa lit-
tera uocalis geminata unam syllabam facit. sed quia 5
ambiguitas uitanda est nominatiui singularis et accusatiui
pluralis, necessario pro hac regula diganmia utimur et
scribimus Dajrus serjius jiulgus corjius (= I 2, 2).
2 AD TE iBAM QviDNAM hic locus est, in quo iam ad
discrimen mali perducta comoedia in meliorem partem iam lo
incipit inclinare.
582 3 1 EGO DVDVM NON NiHiL vERiTvs svM scmper grauis
orationis inceptio est, quae exordium simiit a pronomine
^ego', ut {Verg. Aen. IV 333 — 34) ^ego te quae p. f. e. u.'
<et> (Ter. Andr. II, 8) ^ego postquam te e.' 2 ego is
DVDVM NON NiHiL vERiTvs svM aduerbia temporis aut certa
sunt, ut hodie cras, aut incerta, ut dudum nuper.
1 uetere A \ ut add. W. \ eccillum W.: ecciuium & cuius
illum A, eccuicum eccuius ellum J5, eccinum eccinus ellum
F, et cuius et cuium ellum TC \ significat ex signu corr. A;
sonat.^ j quod — ellum] obscurius ecce illum apertius B \\ 3 ao '
— 4 scribatur] daum nt vid. B \ quodnam id est uxor cur V \\
4 dauus A \ littera om. B || 5 geminata A \ una C \ facit
ante unam F, post unam TC || 6 utanda A \ nominatiuus et
accusatiuus AB ^ 1 necessario ex necesse corr. C \ utitur TC \
et deU., om. ABTCV || 8 scribentes B, om. TC \ dauus
seruus (ceruus V) uulgus coruus (cor- otn. B) codd.., corr.
Steph. II 9 qvidnam] q • n • T, qa B \\ 10 mali ex -le corr. V^ j
in C*, ad C^ I iam del. Schopen \\ 11 internare T, declinare
V \\ 12 <^iam> dudum B \ non — svm] etc • B \ non sscr. C^ \\
13 inceptio orationis (est orn.) TC \ quia T \\ 14 ego om. V |
quae — u.] quae plurima fando e • u • F, p • q • f ero • TC,
quae etc ■ B \\ 15 et add. Steph. \ ego sscr. C ^ | te postquam
BV \ e.] i- A, emi B, emi a • C, e • a • T, om. V \\ 16 dvdvm
om. B I NON NmiL om. TC \ aduerbia — 184, 2 svm om. TC jl
17 ^ety cras B
I
184 DONATI COMMENTVM
itaque incertis additur tempus, ut iam dudum, nunc
nuper. 3 non nihil veritvs svm d. abs t. n. f. bre-
uiter pro: ueritus sum, ne quid abs te fieret. sic et supra
(/ 1, 7.9) ^metui a Chryside' et Cicero (^pro Mur. 1, i)
^quae precatus sum ab dis immortalibus' pro eo quod est: 5
quae ab dis petii precatus eos.
584 5 PROPTEREA QVOD AMAT FiLivs totum cum cxtenua-
tione protulit, tamquam qui satisfactum uoluerit Dauo ob
comprobatam fidem eius.
586' 7 1 NAM PROPEMODVM HABEO lAM ridicula dilatio eius. lo
rei, quae iamdudum nota est auditui'0. 2 nam prope-
MODVM habeo iam boc cst: prope modum, cuius auctiuum
est admodum.
5S7 8 sed ea gratia simvlavi gratiam pro causa po-
suit noue. i5
588 9 sic RES est quod Graeci dicunt ovx(oq exst.
591 12 nvmnam perimvs ^nam' TtaQiXoisrai, , ut quisnam.
592 13 1 qvidnam avdio legitur et ^audiam'; Menander
enim sic ait ^tl ttot' a,K0v60(iaL;' 2 occidi hem qvid
1 aditur A \ <(certum (m mg. m. 2)'} tempus V \ didum A \\
2 NON — D. om. B I D. — F.] • D abs ten • F; .4, d • abste • n • f •
TC, a te n • f • F, abste ne faceres <(idem> B || 3 pro om. C \
sic et] sic eos A, sicut TC, sic B \ et om. BTC \\ 4 <^ei} metui
TC 1 a cryside B, • ACHRISDE • A \\ b quae] qui J.rO | ab] a
ATCV \\ 6 diis TCV \ sim mortalibus A \ ab his ABTC,
ab iis F; corr. Steph. \\ 7 propterea qvod] quod uolgus etc- B \
amet V \\ 9 probatam F, 9probatam C \ fidem C || 10 <^tibi)> iam
habeo <^fidem)> B | iam — 12 habeo m mg. F* || 11 quae om.
TC I auditurio {vel -turibus) B, audire TC | propemo- B \\ 12 id
est B I auctiuum W.: accusatiuum J5, accusatm A, actiuum
C{T?), satisfactum V [| 14 sed — 15 noue] gratia causa B \
gratiam] pr^em T || 16 OYTWC AB, o^rco M\ *♦* CV,
om. T I h^i Steph.: ierl M\ om. rell; xdg ed. pr. \\ 17 N^
Nd.ReAkHT^e A, NAn^RCARHT^e B, nam TiccQiX-Ksrcct M\
nam * * * * CV, om. T \ quidnam ex -non corr. F*, om. B \\
18 legitur et] uel B \ xi nor' catovGoticcL Dziatzko: nROTON-
KYMe- A, nPOTOSRYAie B, **** CV, om. T; rl dr]nor'
6xov(Tca; Stepih. || 10 occid • B \ hkm] hoc est AV \ quod F
ANDRIA III 4, 3—18. 185
DiXTi bene usus est nccQO^ioivi ^occidi' et ^optime', iit
similitudine falleret audientem.
593 14 NVNC PER HVNC Chremem scilicet.
594 15 iBO ATQVE Hvc RENVNTio uaric 'ibo' et Venuntio'.
595 16 1 NVNC TE ORO DAVE Hc' id est: per quem stat 5
summa negotii. 2 Et modo magis uere rogat quam
Ktunc, cum ait (J f^, 19) 'debinc postulo siue aequum est
te oro, Daue'; ibi enim ironia latet, cum dicit ^siue
aequum est'. 3 qvoniam solvs mihi effecisti non
^fecisti': est enim efficere perficere faciendo. 4 FA lo
bene *has': quarum causa laboro.
596 17 1 ego vero solvs diXoyia. 2 Et hoc ad in-
crepationem, non ad confirmationem. 3 solvs id est:
cui non assentiebat Pamphilus. 4 porro enitere "^porro'
in futurum, deinceps. 4 Futuri temporis aduerbium aut i5
hortantis, ut {Verg. Aen. IX 190) \^eYcipey porro, q. d.'
6 enitere elabora, quasi difficile sit et conatu opus.
597 18 1 FACiAM hercle sedvlo productiones sunt comici
1 dixtim A, dix J5 | est om. B \ nAPO/MO(A) AB , nccgo-
^1(0 M*, * * * CV, om. T I ^dixit^ ut F |1 2 simulatione T' jj
3 NVNc PER om. B I chremetem scilicet {ex sed corr. C) TC,
scilicet per chremetem F, cremem B || 4 ibo — 5 te om. B j
bo(!) A I huic TC \ uarie — renuntio om. AV^, in mg. add.
F* II 5 te om. B \ id esfc] id A, om. TC \\ 6 modo ex non
corr. V^ I rogat V \ quam — 7 cum om. T || 7 de hic C j siue
F, si TC I esfc om. J. || 8 te oro Daue om. V \ ibi — 9 est
in mg. F* | ubi TC \ ironia Schopen: iracundia {post latet F^
codd. I siue] si TV^, om. C \\ 9 qvoniam — Mim om. B \ non]
•i-MO F II 10 est] et ABV \ <in> faciendo B \\ 11 labore
^ II 12 diXoyia W. {cf. ad Eun. V 8, 59): MAoiia A, alXoylcc
M*, ironia {in mg.) B, **** CV, om. T \ ad] non C || 13 est
om. C II 14 consentiebafc F, ads- A \ torro enitere om. B || 15 aut
et
horfcanfcis W. : adoranfcis A TC, adhortanfcis {sscr. m. 2) F, ad-
hortantis B; uel adhortantis ed. pr. \\ 16 porro q • d • {coll. Serv.)
Schoell: porro q • q • q • (q • q • qi C', q • q • T, q • q • q3 F); porro
Quirites Lindenbr.; de Laberii uersu {Eihh. com.^ p. 361) ^porro,
Quirifces! liberfcafcem perdimus' cogitat Schopen \\ 17 eniteri T
elabore T, labora C, om. B \ quia F| sit — opus om. B \ et
ufc T|| 18 faciam] fa^ J5 I productiones — 186, 1 sedulo ow. TC
186 DONATI COMMENTVM
stili 'hercle sedulo' ad fucum orationis positae. 2 potes
NVNC DVM ANiMvs iNRiTATvs EST a possibili , argumentum.
3 DVM ANiMvs INRITATVS quia dixerat {III 5, 20)
*irae sunt inter Glycerium et gnatum'. 4 irritatvs
EST ira commotus, ut in Phormione {II 1, 10). ducitur 5
autem uerbum a canibus, qui restrictis dentibus hanc
litteram imitantur.
598 19 1 QviESCAS pro ^quiesce' imperatiui modi, ne in-
iuriosum uideretur. 2 age igitvr ^age' aut dic, ut est
{Hec. IV 4, 64) *egi atque oraui tecum', aut aduerbium lo
est hortandi. 3 qviescas pro ^quiesce'. 4 Aut deest
^uolo' aut ^facito'. 5 mirvm ni domi est aestimationem
intulit t6 certum fugiens. et est compositum quasi miror.
6 mirvm ni domi est compositum est quasi: hoc miror,
ni domi est. 7 Caute seruus callidam interrogationem i5
senis paratus excepit: memor simulatae discordiae cum
amica fingit non se eum alibi esse suspicari quam domi.
fucum
1 hercle A | fucum T, fucum A, fuccum BC, futurum V \\
2 NVNc — EST om. B I DVM — argumentum om. TC | irritatus
irritatiia
F II 3 irritatus <(est^ V, iratus {sscr. m. 2) C, i • T, irritatus
<^- i • ira commotus)> B {cf. infra) \ qua B \\ 4 gly • et pam • B j
irritatug
iRRiTATvs — 5 Phormione om. B \ inritatus A, iratus {sscr.
m. 2) C\\b commotus] prouocatus TC \ formione AC, sermone
V I dicitur TO || 6 autem om. B \ (hocy uerbum post canibus
B, om. C\ retractis C|| 7 imitantnr V, irritatur (iri- T) TC\\
8 pro] id est TC \ conquiesce TC \ imperatiui modi om. B |
imuriosum V \\ 9 uideatur F, uideretur <^imperare^ B \ age]
ait A I aut om. TC \\ 10 aegi atque A, agitque F, egi et TC \
ore itentum (nit- T) TC, omnia tecum Fj aut om. T \\ 11 est
ortandi A, est orandi TC, hortandi est F | quiescas ex -ce
corr. C I Aut] uel B \\ 12 uolo] modo TO j fco C | ni om. A \
DOMij dodolendi C, d- dol- T\ existimationem J5, extim- T,
(-ne) C II 13 intulto TC \tb certum W. cum Schoellio {cf TC):
incertum codd. \ fugiens] fingens F- || 14 mirvm] miror F I ni
ojn. A \ quasi om. V \ hoc miror ni] hoc est miror ni (mironi
A) ABC{T), hoc miror est ni F || 15 Caute] hanc TC \ senis
iuterrogationem F || 16 excipit T \\ 17 se in mg. 0*, ee C^ |
alibi eum TC
ANDRIA III 4, 18—23. 187
599 20 1 DicAM EADEM iLLi in aliis '^idem' scriptum est.
quod si est, pro item accipiamus. 2 An: ego idem?
an pro item? 3 nvllvs svm plus est nullum esse
quam perisse; nam qui perit, uel corpus habet reliquum,
qui uero nullus est, ita non est, ac si non natus sit. 5
600 21 1 QVID CAVSAE EST QVIN HINC AD P. R. P. V. beue
'recta': ut uel corporis impulsionem lucri faciam. 2 Aut
'recta': ut <(non^ eam ad precatorem aut ad Pamphilum.
3 Bene "^proficiscar' : proficisci enim in rem aegram
et difficilem dicimus. 4 JEt Vecta uia' plene dixit, non 10
tantum Vecta'. 5 qvin hinc id est ex hoc loco.
601 22 1 NiHiL EST PRECi Loci RELiCTVM subiimgit crgo
causas, cur proficiscatur in pistrinum. 2 nihil est preci
quia praedixit senex. 3 iam pertvrbavi o. allocutio,
in qua quid metuat quid uelit palam est. 15
602 23 1 ERVM FEFELLi hacc enumcratio causarum est,
qua magnifice exaggerauit errores suos. 2 in nvp-
tias conieci e. f. nec Hnmisi' sed ^conieci', quod
1 iLLi — estj uel idem B \ aliis V \ idem. F, om. TG^
3 an om. TC \ svm et est om. B \\ 4 periisse BV \ uel sscr.
e% om. F II 5 non estj est BV \ natus non BTCV \ est
B, esset (m mg. aliter sit) C \\ 6 qvid — v.] recta B \ qvin]
qui nunc TC \ hunc ^, h- F, om. C | ad] a- V, in TC \p.— v.]
c
pistrinum re prof ve C \ v- om. V \\ 7 recta ut] recta BTC,
nam F | impulsione F | lucro AB, lucro {corr. m. 2) F, lustri
TC I Aut] ut TC II 8 non add. Steph. \ peccatorem A TG |1
9 bene — enim] bene proficisci quia proficisci est B \\ 10 Et]
ad T I plene Schopen: plena TC, plana ^J5F | dicitur G \ non
om. T ii 11 recta om. TC \ qvin et id est om. B \\ 12 est — ergo]
etc • B I pretii (in mg. aliter preci) C \ lociJ Io C |1 13 causasas
A I cur TCF, quare B, curilitas A\ cur ilico.^ | in pristinum
A, ad pistrinum F, subiungit B \ preci om. F |1 14 quia] quod
TC I pertwrfeam" omnia V, perturbatio A \ o.] omnia BTC\
i et i
adlocutio J. F |1 15 quod'metuat quod (corr. m. 2) V \ palam]
manifestum TG\\ 16 herum F | pe felii ^, fe .B j est om. B ||
e
17 qua AG^ q^ T \ exaggerat B \ errons ^ | in — 18 f.] inieci
B II 18 coNiEci] c- F I K. F.] ee • F • J., h ■ f • F, pamphilum
c, p p r
188 DONATI COMMENTVM
impetum iniuriamque significat. 3 erilem filivm xqo-
CfiUOV.
603 24 1 FECi HODiE VT FiERENT <(nec solum^ ^feci', uerum
etiam addidit tempus ^hodie', ut ne diecula quidem eius
sit quod fecerit mali. 2 insperante hoc atqve invito 5
'insperante' et 'inuito': duplex offensio.
604 25 EM ASTVTiAS boua ironia pluraliter dixit ^astutias'
quasi is qui abundet astutiis, ut ei non una sufficeret.
606 27 1 VTINAM MIHI ALIQVID ESSET H. Q. N. M. P. D.
non dixit ^gladium' aut ^laqueum', ne esset tragicum. lo
2 Ergo bene pressit dicens "^praecipitem darem'.
5.
607 1 1 VEi iLLic EST s. Q. M. p. haec scaena cuius per-
tm-bationis esse debeat, iam supra (II 3) praestruxit poeta,
cum ad consentiendum Daui consilio tardum Pamphilum
faceret. 2 vbi illic est scelvs accusatio. 3 vbi i5
iLLic est scelvs nimium terribile est saeuire, antequam
uideas eum, contra quem irasceris. 4 vbi illic est
s. Q. M. ad intellectum, non ad uerba redegit. et est
1 et iniuriam TC \ herilem V \^- B \ TPO^eiMON A,
TOPO<pei/nON B, XQOtff^ov M\ *** CF, om. T\\ 3 feci —
FiKRKNT om. B I FEci ow. TC \ nec solum adcl. Stepji. (ne dum
flett.) II 4 hodie tempus ATCV \ dieculam TC \ qui de me
iussit TO, eius sit B \\ 5 quid A \ fecerat TC \ mali om. TC \
iNSPERANTE — iNviTo om. 5 T || 6 ct OM. B \ assentio T || 7 hem
codd. I hastutias B \ yronia OF || 8 is] his A \ ei om. B \ una
non T, non C || 9 vtinam — d.J praecipitem B \ ai.iqvid —
10 esset om. T \ aliquod A., {corr. m. 2) V \ esset aliquid C \
I) • om. C \\ 10 at F I ne 07n. A \ traicum C \\ 11 T^osuit V\\
12 Vbi itt jB~| est se qmp- 0, est scelus qui me per • F,
om. B I cena^, om. V |1 13 debeant T\ iam W.: etiam A
u
B F, om. TC I praestrinxit poeta F, poeta praescripsit {in mg.
praestruit) C, (praestupsit) T || 14 consciendum C || 15 est om.
^ I sce • B, scelus <^qin^m-p-^ F |1 16 est om. TC \ scelvsJ
s • £ I nimirum C \ est om. F || 17 irasceret T \ illicJ i\- B \
KST om. A TC II 18 s.J scelus F | q.J qui J5 j m • <p •> F
ANDRIA 111 4, 23-5, 4. 189
figura 6vlX7](iilfLg per genera; — 5 Ycrgilius (^Aen.
1 :^12) ^pars in frusta secant\ secl Mc figura est per
numeros. — nam quia ^scelus' scelestus intellegitui-,
modo "^qui' subiunxit, non '^quod'.
2 1 TAM iNERS sine arte, id est sine ccqettj. 2 tam :>
NVLLi coNSiLi uua pars orationis est. 3 nvlli consili
nos nullius et solius, recte autem ueteres nullus
nulli et solus soli declinabant.
3 1 ME coMMisissE F. nou ^commendasse' sed "^com-
misisse': committimus enim, quae magno cum periculo lo
uolumus esse seruata. 2 fvteli leui, inani: a uase quod
futile didtur, quod non deponunt ministri sacrificiorum,
quod est acuto fundo et patulo ore instabileque est. ut
Vergilius (^Aen. XI oo9) 'consiliis habitus non futilis a.'
4 1 ERGO PRETivM et prctium et praemium gene- i5
raliter pro bono aut malo facto redditur, sed discernuntur
hoc modo: pretium pro stultitia poena est, praemium
pro uirtute et sapientia honor est et lucrum. — 2 pre-
TivM OB STVLTITIAM sic ct Plcvutus (Argum. Asin. o) locutus
est ^pretium oh asinos' pro ^asinorum pretiimi'. — Ver- 20
1 C • I • AAeMYIC A, silesis B, sylempsis F, silepsis TC \
2 pare {corr. m. rec.) A \ frustra CF, {corr. m. rec.) A \ haec
V II 3 quia] qui A, quod T \\ 4 subiungit TC | non in ras. V^ \\
5 TAM — TAM om. JB I • i • sine aue TH {ccQsrfi sscr. m. rec.) A,
sine arte F, om. TC || 6 consilii J5, om. ATCV \ estj ee F,
om. B I consilii codd. \\ 7 nullus li solus li B., nullo nulli et
{om. C) solo soli ACV, nullo T || 8 declinabant om. T || 9 me
— commendasse om. T \ Me m ras. F^, om. B \ f. om. BC \
non] nec A V \ sed commisisse om. B || 10 comitimus A \ cum
magno BTC \\ 11 futuli F | leue T \ inani Schoj^en: nam codd. j
quid T II 12 futilis AC, futulis T \ dicitur <futilis dicitur) F j
sacrorum TC \\ 13 quod om. 2' \ ore] m. T\ instabilique AC,
instabli'que T, instabilius F | est ut A, est J5, et F, ut TC\\
14 Vergilius om. TC \ futili C, futuli T \ a.] auctor F, om.
B TC II 15 Ego F I et pretium] pro stultitia pena est prae-
mium pro uirtute ergo pretium B, praemium F, om. ATC \
etj aut TC \\ 16 bone F j male facto TC \\ 17 hoc] ita TC \
est pena TC || 18 et sapiential precium pro stultitia TC \\
19 stultiam B \ et om. BT \ locutus om. B \\ 20 est om.
B TC I ob asino A
190 DONATI COMMENTVM
gilius (^Aen. IX x!S2) ^rem magnam, pretiumque m. f.' et
alibi {Am. XII 351 — 5^) Hllum Tydides a. p. t. a. a. p.'
609 3 3 jBf est figura EU,Eit\)Lg^ ut apud Vergilium (Aen.
XI 26f)) ^inuidisse deos, patriis ut r. a.'
611 5 1 POSTHAC INCOLVMEM SAT SCIO FORE ME sic dicerC 5
solemus in magno periculo positi: numquam nos pericli-
taturos, si illud periculum potuerimus euadere. 2 post-
HAC audacter se incolumem in futurum promittit fore, cum
uita hominis tam uariis multisque sit periculis conferta. —
3 8ed lioc dicit: sic, inquif^ periclitor: si Jioc euasero, lo
scio me postca non pericUtaturum. — Menander sic ^av
d-ebg d-sXrj.^ ov% av cctcoXol^tjv'. 4 Et est sensus: tam
difficile est hinc euadere, ut qui hinc euaserit, uideatur
immortalis futurus.
612 6 1 NAM QVID EGO NVNC DICAM PATRI beue ^patri', 15
non ^Simoni', ut de auctoritate huius nominis summus
terror exsurgat. 2 modo pollicitvs svm ^modo' mire:
etenim maiorem uim habent recentiora promissa. 3 modo
poLLiciTus svm oratorie '^pollicitus sum' dixit quam si
^promisi' diceret. 20
1 -que — 2 a. a. p. om. B | m. f.] morae fore F || 2 titides
TC, titide c • F | a. p. — p.] apta TC \\ 3 • CM • I • Y • IC • A,
AMYCIC B, asXlH^tpLg M\ **** C, om. TV | ut — Vergilium
om. B I ut om. T \ Vir sscr. F^ j| 4 patris is utra A, patri scis
utra F, patris is utra <(Virgiliu8~> i?, patriis (ex -ris corr.) O,
om. T \\ o iNCOLVMEM — MK OM. B | incolum A \ fere me A , me •
f 0 • C, m • f • T \ sic dicimus (sol- om.) B || 6 numquam peri-
clitaturos (ex -tatos co7'r. C*) TC, dicere nos in perpetuum
fore incolumes B || 7 periculum om. B | poeuerimus A, om. B j
euademus B \ posthac <(• i •)> B., post C \\ 8 audact9 se incolum
A I fore promittit F || 9 conferea -A |I 10 dicitur C \ periclitor]
pericnlum TC\\ 11 non postea TC \ Menander — 12 aTtoXoi\i7\v
om. B j ^NoeoceeTho i<d.N^no^ciMnne ■ a, av 6 ^sbs
Q^sXi^ ovv. ccv tiTioXoi\i7\v M*, vet. cod. Strottii, **** CV, om. T
13 qui] quod C 1| 15 quod C, {corr. m. 2) V \ ergo A \ nvnc —
PATRi] etc^ B II 16 auctoritate] ueritatis T \ sumus A || 17 modo
— svM om. B I modo — 18 promissa post 20 diceret in B |
mire] in re C |1 19 sum om. ABV \ dixit <^meliusy quam V \\
20 promisi in mg. F*
ANDRIA m 5, 4—11. 191
613 7 1 QVA FiDvciA iD FACERE A. percutiendum 'qua
fiducia': ad personam suam rettulit. 2 Ef 'fiducia' modo
impudentiam significat.
614 8 1 NEC QViD NVNC ME FACiAM s. uos quid faciam,
ueteres autem 'me' addebant. 2 Et nota ^faciam' <^cum\ 5
ablatiuo casu. 3 atqve id ago id quaero, hoc est: ut
inueniam quid faciam.
615 9 aliqvam prodvcam m. et 'productam' legitur. signi-
ficat autem differam, protendam, prolatem.
616 10 1 EHODVM BONE viR QviD Ais grauis inteiTOgatio lo
est inuehentis <^in)> eum pro iracundia. et hoc ironia pro-
sequitur, cum omne genus contumeliae leue in eum du-
cimus, in quem ferimur iracundia. 2 viden me tvis c.
hoc est: numquid negare potes?
617 11 1 impeditvm esse impeditus est proprie, qui i5
ita pedes habet illigatos, ut progredi non possit. sed hic
ad negotium rettulit. 2 at iam e. non defendit, sed
emendaturum promittit. 3 J£t bene ad ^impeditum'
1 qua A I id facerera au- C, om. B \ percuciendus B, per-
cussendum T \\ 2 ad] et T \ Et] quia TC, om. V \ fiducia sscr.
F' I modi C || 3 inprudentiam signu; A \\ 4 faciam] f a • C | s.]
scio B, om. TC \ nos — 6 casu] ablatiuus (ablata T) casus
me TC II 5 me Steph.: nec AB^ nec V | cum add. Steph.
6 <^nec quid de me^ atque B \ id] hoc V \ ago] e • T | <(se-
dulo^ id C, m ras. F*, <^s^^ id T \ quaero] quod rogo T \
hoc est] i B, om. C \ ut om. B \\ 7 faciam <[dicam)> B \\ 8 ali-
quam <^etc-^ B | productam AB \ m.] moram BV, mo- C \ et
productam AV, et (et 6') producam TC, (post legitur) J5;
productem Steph. \ significat autem] ■ i ■ B \\ 9 prolatam T ii
10 BONE — Ais om. B I . eohdum F, Ehod uer A , heodum T \
agis C, a • T|| 11 est inuehentis in eum W. {coll. Andr. V 3, 1):
et imminentis (eminentis B, minantis TC) cum codd. An miran-
tis, ut Andr. 1 1, 110 {cf. Eim IV 3, 12)? \ pro del. F, om. B \
hoc] hunc T, om. C \ yronia ^CF j persequitur A || 12 omne
F I leu§ A I dicimus B, {corr. m. 2) Fjj 13 feramur C \ metius
A I c.] consili • B, con • TC, et F, om. A || 14 id est B, hoc
C I numquid] non B \ potes negare B jj 15 impeditvm] meditum
A, om. B I esse] est C, om. B \ est om. T \ qui.ta A || 16 habet
pedes B \ inligatos A, aligatos T \ sed — 17 defendit om. T I
hoc F II 17 AT lAM E.] at etiam B, ille ^CFj defendit <se>
D; <se> defendit Steph. \ ad om. TC
192 DONATI COMMENTVM
^expediam' rettulit. 4 Duo promisit simul: et tempus
cum celeritate et effectum.
iil8 12 1 iMMO MELivs s. bene ^melius' comparatiuo, quasi
hoc bomim sit, illud melius. 2 oh tibi ego credam f.
furciferi dicebantur, qui ob leue delictum cogebantur
a dominis ignominiae magis quam supplicii causa circa
uicinias furcam in coUo ferre subligatis ad eam manibus
et praedicare peccatum suum simulque summonere ceteros,
ne quid simile admittant. itaque et Cicero de seruo (^jpro
Deiot. 9, 26) ^quid deinde? furcifer quo progrediturr
9'
10
GVJ 18 1 TV REM IMPEDITAM ET PER. multum progrcssus
est ^impeditam' dicere: modo "^perditam' dixit. 2 Sensus
hic est: integram perdidisti et perditam restitues? 3 <^tv)>
hoc est: qui integram expeditamque turbasti. 4 hem
Qvo FRETVS siEM mcmor est se ante dixisse {II 1, 35 — 36) i5
^Dauum uideo, cuius consilio fretus sum'.
621 15 1 AN NON Dixi HOC FVTVRVM ut {ll 3, 12) ^ab
illa excludar, hoc c' et {II 5, 25) ^uide quo me inducas'.
2 QviD MERiTvs CRVCEM plcna satisfactio est confessio
peccati sine recusatione poenarum; nam mitiores eos red- 20
1 expediam (m mg. v m. 2) C | promittit C \\ 3 s.] scilicet
ABC \ s. — melius om. T i| 4 oh — f. om. J5 | ho ^, hoc TC F !
EGO om. TC 1 <(ut)> crederem 7 | f.] T J., fur • C || 5 furciferi
A, furcifer TG \ dicebatur T \ cogebatur T || 6 ad hominis A
TC I causa om. B || 7 uicinas F, uicinos T, uicinios C \\ 8 su-
monere 0, summonere F, monere T \\ 9 ne] ue A | admittant]
admutare; A, om. T \ itaque — seruo] ne T | et om. B || 10 quid
inde TC, quo^deinde {corr. m. 2) F ||. 11 tv kem] om. B \ et
PER • om. B TC I mulfcum — 12 impeditam om. TC \\ 12 dicere
— 14 expeditamque om. T \ "modo "dicere F ] dixit] df C j|
13 hic est om. B \ <^remy integram F | et] quia C | tv add.
Steph. II 14 id esfc B, hoc C \ expeditamque F, impeditamque
AC, om. B I perturbasti F | hem] h. -^ A || 15 siem] si C,
s • T, om. B j est memor TC \ se ante] ea n ^ | dixisse om.
^4 11 16 Dauum] nunc B, om. A \ caius] aud A \\ 17 an F, at
BT, etA \ nt om. B \\ 18 excludar] exduafar A \ hocj hac codd. ;
c.] con • F, concludar B TC \ et — inducas om. B \ et] b> A \\
19 quid me intus? A, quid moru T, om. B \ crvcem] ee (vel cc)
T I est om. V \ peccati confessio F || 20 mutiores A, minores C
ANDRIA III 5, 11 -IV 1, 1. 193
dimus, quibus ultro operae pretium pro delictis offerimus
nostris. Vergilius (Aen. XII V3i) ^equidem merui n. d., i.'
622 16 1 SED siNE PAVLVLVM AD ME VT R. ad se redire
dicitur, qui animum recipit in sedem mentis. Vergilius
(Geo. IV 443 — 44) ^uictus ad se redit'. cf hic dc cor- 5
pore dixit. ad se autem redit, qui amens esse desistit.
2 lAM ALiQviD DisPiciAM dispiccre est disquirere con-
silium, despicere deorsum aspicere.
623 17 NON HABEO SPATIVM VT DE TE S. S. V. V. OLKOVO^la.
624 18 NAMQVE HOC TEMPVS PRAECAVERE sic VcrgiliuS 10
(Aen. 1 135) ^sed motos praestat c. f.' et est Gvlhj^^^jig',
illud enim cogit, hoc sinit.
lY.
1.
625 1 1 HOCINE EST CREDEBILE AVT MEMORABILE elcganS
perturbatio, in qua inter se Simo, Dauus, Pamphilus, Cha-
rinus, Byrria, Chremes, omnes omnibus redduntur offensi. i5
1 ultro Lindenbr. : uultu codd. | pretiuin om. T \ pro om. B \
offerimus delictis nostris JB, delictis nostris offerimus T \ de-
lictis — 3 sine] des in C | Vergilius] iur§; J. | n. d. i.] nec de-
precor F, nec de • T, om. B || 3 sed — r. om. B \ paulum A V j
ad m • u • T, a. m. ut in ras. F* | r.] r^ sscr. F", om. A \ ad
se om. TC \\ 4 animam recepit C | in sedem W. : et sedem codd. ;
et sanitatem Schopen \ mentis] eius ? \ ad se redit uictus uirgilius
B II 5 uictus om. TC \ ad se] in sese Verg. \ red- C \ et hoc F,
• i • C, 07n. T II 6 df C I se — 7 dispicere om. T \ redit om. C \
quia meus C, quasi amens F, om. A \ resistit A \\ 7 iam —
DispiciAM om. B I despiciam C V j despicere A F, (de- ex di-
co?T.) C I est om. B \ desquirere F || 8 despicere — aspicere om.
B \ dispicere T jj 9 <ei mihi cum^ non habeam s- J5 | ut • d •
t olo
t • s . s • ut uolo F, ut • D • &e • S . S • U • U • .A, ut (u . T) d • t •
rC, etc- B I 01K0N0MI(\ A, oeconomia BV^, Inocomia C,
icomia T \\ 11 moto^ F | c. f.] componere fluctus TF, componere
f ■ C, compescere fluctus B \ syllesis A, sillepsis TC, silensis
F, eclipsis B || 13 hoccine codd. \ est — memorabile om. B ||
14 pamphilus dauus TC || 15 offens • A
Douati comm. rec. Wcssne r. 13
194 DONATI COMMENTVM
2 HOCiNE EST c. A. M. et incredibile est, inquit, et
nefandum; e contrario enim ab interrogatione quadam
incipiunt, qui nimis irascuntur, ui est illud (J 5, l) 'hoci-
ne est humanum f. a. i.? h. e. o. p.?' 3 Et totum
in pronuntiatione est: hoc enim genus interrogationis uim 5
negandi exprimit. 4 hocine est credibile a generali-
tate incipit, ut Cicero (in Verr. II, II 22, 53) ^quam
facile serpat iniuria et peccandi locus, quam non f. r. u.'
5 Idem {Ter. Ad. III 2, 6) *hocine saeclum! o scelera,
0 g. s., 0 h. i.!' 10
626 2 TANTA VECORDIA I. c. VT siET siugulari et plurali
numero respondet.
627 3 1 VT MALis GAVDEANT cum dixissct ^cuiquam', in-
tulit numerum pluralem, ut alibi {Eun. prol. 1 — o) *si
quisquam est, qui placere s. b. q. p. et m. m. 1., i. h. p. 15
n. p. s.' 2 VT MALis GAVDEANT lcgitur ct ^gaudcat' et
^comparet'. 3 ex incommodis a. et hic ^gaudeat' sub-
auditur.
628 4 svA VT comparent hoc est adquirant uel aestiment.
1 HociNE — M.] est C I hocmeg/// A \ c.] cre- J5, credibile
F I A. M. et inquit om. ^B H 2 e] & ^ !| 3 est] ex ^, et BTC\
hoccine est B V, hoc inx A, hoccine TC \\ 4 f.] factum BCV \
a. — p. om. BTC \ totum <(hoc)> TC \\ 5 in om. C \ pronuntian-
dum C 1 interrogationi J., pronuntiationis T || 6 hoccine TCV\\
8 serpat sscr. V^ \ iniurgia T \ locus] consuetudo Cicero \ quam]
sed V I non] f- T | f . r.] fir- J., facile r- F | u.] n- F, om. TC
0 Idem Calph.: id est V, pid^, om. BTC \ hoccine BTCV, hoc
me A 1 seclum B, sectm C, scelus T, se dum ^F | 0 scelera
— 10 i.] osce (oste T^) clareo g • s • o • h • i • AV, hos dareo etc •
B, hosce (-te T) solam TC || 11 tanta — 17 alterivs post 195, 2
sua in B \ vecokdia] uecor • J5, uel • c • J^, u- T\ i. — siet]
cuiquam in ut sciet C, c-inus^ T, ciu^ siet F, etc •
B I plurali] plus B \\ 12 respondet A, respondetur 0, -etwr F,
-entur T,I^ B\\ 13 mali TC \\ 14 pluralem] pt 5 | ut — 16 gav-
DEANT om. B II 15 qua placere A, qui p- T, qp- F | s.] stu-
deat C, 8 8. T I p • om. F | et] e • F, om. TC \ m. m.] M- A \
]. — 16 s.] Ledere (!• T) in (i^ T) h-pns ■ TC, 1- F || 16 magis
TC j GAVDEANT — ct 1. om. T \ ct ^.] et F, ut J5 || 17 ex om.
V I incommo • al • 5, incomadis alienis 0, in • c • a • T, i • a • F |
hoc F I subaudietur A || 19 vt] et T \ conparent A, comparet
TC I id est B \ acquirant TCV \ extiment 2'C, acfument A
ANDRIA IV 1, 1—9. 195
0J27 3 4 ATQVE Ex ENCOMMODis A. s. VT c. 0. hoc est: non
intellegnnt commoda sua, nisi ex alterius incommodis ea
aestimauerint.
0J2!) 5 1 iD EST VERVM iMMO iD EST alii sic ^uerum est
hoc genus hominum: <^hominem^ se probauit esse, cum 5
raalus sit' et hic contra hoc ^immo non hominem, sed
pessimum hominem se probauit'. 2 vervm immo id est
parum accusauerat dicens 'id est uerum hominum genus'
et ideo addidit 'id est pessimum hominum genus', ut hoc
facere non hominis modo sit, sed pessimi hominis. 10
630 6 1 iN DENEGANDO MODO ^modo' pro tantummodo.
2 Qvis PVDOR p. A. adest pudor, ne denegent, non adest,
ut et praestent.
631 7 POST VBi TEMPvs decst ^est', ut sit: tempus est.
63^ 8 1 TVNC coACTi NECESSARio s. A. mire ait ^neces- 15
sario', quia natura sunt tales; necessitas autem in natura
est constituta. 2 aperivnt mire ^aperiunt', quoniam
tunc, cum promittebant , mali erant, sed latebat malitia
intra pectoris altitudinem.
633 9 1 ET TiMENT ET T. R. p. D. bis numcro subauditur 20
1 incemodis A, incom- V \ a. — c. c.] alienis sua (s • 2')
u • c • rC, etc- B \ id est B \\ 2 intelligit TC \ sua] cf. ad
194, 11 I ex commodis alterius B^ ex incomodis <ex {in mg.^y
alterius C \\ 3 extimauerit TC || 4 ro] idne TCV \ id est <^genus
hominum pessimum^ sic alii B \ <^id ne^ uerum 5 F || 5 homi-
nem add. Steph. \ se] ese A \ probauit] proprio haut A \\ 6 maius
A I hic Teuber: sic codd. \ hoc] hominem C \ imo BC | hominem
om. C II 7 iMMo] homo J5, homo -4, ymo C \ 10 est] ide B, inde
C|l 8 id est] inde 6\ id T, oni. B \\ 9 et ideo — genus om. C |
et ideo] non F || 10 faceret A \ sit] fit J. || 11 pro om. B \\
12 p. A.] P- A^E- A, padest B, paululum adest C \ pudor^
<pudor> A II 13 et] e F || 14 ubi <est> TC \ est ut] ut C \\
15 tune F | necessario] N- J. | s. a.] se aperiunt J5C, (appar-)
T I mire] mox C, modo T \ ait] aperiunt quoniam tunc cum
promittebant mali erant mire et B {cf. infra), autem TC\
16 autem om. TC \ est in natura F || 17 constituit A \ aperuit(:Z.)
C I quoniam] quod iam.? |i 18 malicicia 'B || 19 intra] intua AT\\
20 timent] tirieno A \ i. — d.] tamen res premit denegare jB,
tamen r • c • e • d • I', tamen TC \ numeri A \ subauditur] in-
telligitur F
13*
196 DONATI COMMENTVM
'^denegare'. 2 Et melius ^timent', quam si diceret ^pudet
eos'; nam timor etiam malorum, pudor tantum bonorum.
3 RES malitia scilicet: id est quia mali sunt ad rem,
quam praestare non possunt.
635 11 1 Qvis Tv ES Qvis MiHi ES 'quis tu es' ad digni- 5
tatem refertur, "^quis mihi es' ad necessitudinem , id est
frater aut cognatus. 2 Et haec uerba mollia dictu sunt,
sed animo aspera. 3 cvr meam tibi Elluipig.
636 12 1 HEVS PROXiMvs ^heus' significatio est modo nominis
ad intentionem considerationemque reuocandi. 2 proximvs 10
.svM EGOMET MiHi id est: carior mihimet ipse sum quam quis-
quam alienus. 3 proximys cewus, beniuolus. — 4: Et Jioc
est, quod ait supra (115, 18 — 19) ^quo aequior sum Pamphilo,
si se illam in somnis quam illum amplecti maluif. — inde et
proximi etpropinqui dicuntur, qui nobis cari esse debent. 15^
637 13 1 NiHiL PVDET pudor est mali facti, uerecundia
recti et honesti. ergo mire posuit. 2 si roges abundat
^si roges', sed r^d-iicwg additum est. 3 hic vbi opvs est
ubi iam promiserunt.
1 denegari A \ dicerent V | putet AB \\2 etiam] est L P \\
o malitia] mala C \ id est quia] tanquam TC \\ 4 quod B \ potest
T II 5 Qvis Tv — MiHi Es] quis mihi es quis tu es C, q-m-e-
q • t • e • jT, om. B \\ Q necessitatem TC || 7 cognatus] exornatus
A I sunt dictu (-tui C) TC \\ 8 mea B \ Hbi A \ eAAIYIC J5,
CAMYrre A, * * * C F, om. T || 9 heus p • <s • e • m • m> T,
om. B I significatiua modo est B \ nominis] hominis Teuher ||
10 reuocandi ABT, (re sscr.) 0, reuocantis F; se reuocantis
Teuber \\ 11 sic egomet A, egomet sum F, s^e-m- T, om.
B I MiHi] m^ T, om. ABV | id est] a T \ mihimet — sum
om. B I ipse et quisquam om. TC || 12 beneuolus B \ Et sscr.
C 1 hoc <(hoc> B II 13 qu§ §quorum sum A \\ 14 si ex se
corr. C I in sonnis C \ <(se5 illum C \ maluit] m- AT^ om. C \
unde et F, inde BC, om. T \\ 15 et propinqui om. T \ propin-
quutiuntur (t ex n corr.) A \\ 16 male facti TCV \ uerecundia
A II 17 ricti A, <e)> recti F | miri potuit T | si kooes] sire ges
A I habundet TC || 18 hGIKCOc A, hCIKOC B, f}&Liid>6 ilf ^ ** *
F, et in quo T, et negas uel * * * (simulas suppl. ed. pr.) C \
<ide populariter)> additum C (= ed. pr.) || 19 ubi iam W. {cf.
schol. 14, 3): ubi nam B, ict iam A, ibi non TC, iam F | pro-
miser AB, prouiderent TC
ANDRIA IV 1, 9-17. 197
638 14 1 iLLic VBi NiHiL nota 'illie' et 'ibi': aptum ira-
scenti repetitionis genus.
637 13 4 Hic vBi opvs EST saluo pudore.
638 14 2 iLLic legitur et 'illi'. 3 vbi nihil opvs est
ubi nondum promiserunt. 3 ibi verentvr quod ait supra 5
(v. 6) *in denegando modo quis p. p. a.'
639 15 1 sed qvid agam adeamne ad evm hic locus
deliberationis est, an adeat Pamphilum. 2 Et unum
abundat. 3 Et moraliter uerba Charini sunt posita.
4 et cvm eo inivriam pro Me iniuria'. 5 expostvleji lo
expostulatio est aduersus eum, qnem incusamus; nam
expostulare est querellam apud eum ipsum deponere de
eo ipso, qui fecit iniuriam, postulare autem querellam
dicere de altero apud alterum.
640 16 1 ingeram mala m. quasi tela ista se dixit in- i5
gesturum mala. 2 atqve aliqvis d. n. p. hoc dicit:
etsi exsistat aliquis, qui mihi dicat '^quid profeceris?',
respondeo ^multum'.
641 17 1 mvltvm non subiunxit, quomodo ^multum', sed:
aliud faciam. 2 Transitum fecit dicendo ^molestus 20
certe ei fuero'. 3 mvltvm subauditur ^promouero'.
1 nota] et TC \ et ubi aptum F, et diaptum A \ irascenti
om. TC II 2 petitionis C, pectoris T || 3 vbi om. TC \ saluo]
subaudi Teuher || 4 illic om. T \ illic T | nil ^ || 5 promisef A.,
(ante nondum) B \ supra] sim9 ^ || 6 p. p. a.] P • A • adest J.,
pudor adest JB, p • p • T, paululum C \\ 7 sed] si B \ agam] ego
TC I adeone ad eum TC, om. B \\ 8 deliberatio JB, deUberatio-
num A I adeat (-nt T) <(ad)> pamphilum TC, adea • p • e du •
A I Et om. TC I unum om. V; unum ^^ad')) Steph. \\ 9 abundat
<^adeon ady B \ uerba] una T \ diarini ^ || 10 et — kxpostvlem
om. B I Eo] & u4 II 11 expostulare est l'C \ accusamus ^ F jl 12 ex-
postular A | est om. AB \ deponere om. A \\ 15 mala m.] mala A ,
mala J5, m m^ TF, mala multa C \ dixit se F|| 16 d.] dicat
-BO I ni • pro • B \ hoc — 17 profeceris om. .B || 17 profueris respon-
debo TC || 19 mvltvm om. B j non om. TC \ quoquomodo C,
q q^q^ T \\ 20 illud B, alium T \ Transitum — 21 fuero hic om.
B {cf. infra) \ modestus A || 21 certis <^sed hoc) T \ ei] • ci • C \
fuero] ero ABTC, in ras. F* | promouero F, promoueo B, pro-
mouero n^ T, primo • N • uero C
198 DONATI COMMENTVM
4 MOLESTVS CERTE Ei F. hoc est: si nihil aliud promouero,
certe ei molestus fuero. 5 atqve animo m. g. erit
fructus iracundiae ex uindicta. 6 Et per iracundiam
atque turbationem non inuenit, quid sit ^multum'; aliud
ergo inuenit "^molestus certe ei fuero'. 5
64^ 18 1 CHARiNE ET ME ET TE iN. p. mire ct artificiose
Pamphilum fecit priorem alloqui ad perfringendam iracun-
diam Charini: alioquin si prior uociferari potuisset, tra-
gica exclamatione usus fuisset. 2 inprvdens est defensio
ab imprudentia: etenim nisi bonae esset conscientiae, num- lo
quam diceret He perdidi' purgaturus.
643 19 1 ITANE iNPRVDENS Hnprudeus' distingue et attende
hoc illum repetere, quod indignatur magis, quasi audierit
^inprudens' et non audierit reliqua.
()46 22 Qvi TVVM ANiMVM EX A. s. M. legitur et ^cum'. 15
643 19 2 iTANE iNPRVDENS quia articulus omnis defen-
sionis per concessiuam qualitatem hoc dicto est consti-
tutus, idcirco hoc ipsum Charinus per infirmationem repetit,
hoc cupiens eripere Pamphilo, quo ille maxime nititur.
647 28 1 FALSvs ES modo participium est, id est falleris, 20
1 CERTE — F.] etc • transitum — ei ero B {cf. ad 197, 20) i
CERTE om. T I Ei F.] fi A F, f3 C, fuero T \ hoc F, atque T \
promonero A^ primo uero TC || 2 ei] uel codd. \ fuero] ei ero
B I ATQVE ANiMo OM. B \ animus C, A ,4 | m. g.] more gessero
B,m- T, mox C \\ 3 Et] atque V\\ 4 atque] et CF | pertur-
bationem F, uerberationem TC \ quod C 1| 5 fuera A || 6 charine
— TE om. 5 I m • et t ■ F I iN. p.] i • p • V, imprudens perdidi B ,
om. TC I et om. C \\ 7 fecit pamphilum TC | adloqui A \ per-
stringendam TC \\ 8 uociferare TC || 9 est] et ABTC, et est
F II 11 adiceret F |I 13 hic F | illum] nu A \ repente C, re-
petentii T \ indignatwr inagis V \ quam si TC \ audiret TC,
audient A, <(illum> audierit T" || 14 et in ras. F* || 15 qvi] hei
me miserum qui B, qui non C, qui sibi T \ animvm om. B \
ex • as • M • A, ex animo spectaui meo F, etc ■ B, om. TC \
cum] animi F (cf. infra) \\ 16 itane] eadem C |1 17 <(et> per
C 1 per concessiuam in ras. V^ \ dictum -BC |1 18 per] p' C,
panphilus per T \ repetatvl, repetit ante per B \\ 19 ^ pamphilo
F I illo A I nititur maxime B \ post nititur add. V^ in mg.:
Quin tuum animum ex a ■ s ■ m • quin legitur et cum || 20 es^
est AC 1 <:^falsus [in mg. m. 2)y modo F | est 1. om. TC
650
651
ANDRIA IV 1, 17— '27. 199
si Pamphilus dicit; si uero coniungitur, pro fallax acci-
pitur. 2 Hoc SOLIDVM visvM ^solidum' plenum, idoneum,
integrum.
648 24 1 Nisi ME LACTASSES produxisses, oblectasses, in-
duxisses, quae significatio frustrationem ostendit. 2 Lac- 5
tare est inducere in aliquam uoluntatem a laciendo; unde
et oblectare dicitur.
64 g 25 1 HABEAS permissio animi irati. 2 habeam ut
supra (II 1, 28) ^aut si tibi nuptiae hae s. c' *c.?'
26 1 qvantas hic mihi svis consiliis ironia dixit, 10
ut supra (II 1, 36) ^cuius consilio fretus sum'. 2 Et
cum ^uerser' praetulerit, ^conficiat' debuit inferre. est
ergo avaKokov&ov^ ut est illud (III 3, 38) ^principio amico
filium r. . . , i.' 3 confecit legitur et ^conflauit'. 4 sol-
LiciTVDiNES perturbationes. 15
27 1 MEVS CARNiFEX id cst: iu me camifex, qui me
torserit, ut alibi (Phorm. I 2, 24) Meo irato meo', hoc
est: in me deo irato. 2 de te si exemp. c. utnmi:
si te imitatur, an: si de te exigit poenas, ut ipse alibi
1 pamphilum ABC \ dicit] dno d- C | uero in ras. V^ \
per fallox A \\ 2 hoc — visvm om. B \\ 4 nisi me] conusi me
A, nisi TC, om. B \ lactasse A \ perduxisses.^ cf. Festus Pauli
s. V. adlicit i| 5 frustationem C \ Lactare est] lactantem B \\
6 uoluptatem V \ b. — 7 dicitur om. B \ laciendo Schopen: lac-
tando codd. \\ 7 dicitur om. TC \\ 8 promissio A, promisso C,
07)1. B I irati animi B \ habitam A \\ 9 tibi nuptiae hoc A, hae
nuptiae tibi F, tibi nuptiae (n • T) TC \ s. c. c.] se; A, sunt
cordi cordi F, sunt cordi B, om. TC i| 10 Quas TC \ m • suis
cum V, mihi s • 9 T, mihi eic- B \ yronia A^ {post df ) C, ironia
{post dixit) T II 11 supraeuius A \ et cum uerse'' F, & conusef J.,
et cum ue T, cum uerser C \\ 12 protulerit TC V \ debite TC \\
13 ergo — 14 legitur om. T \ anacholuton F, anacolithon B,
anacolathon C, anacoluthor A \ aut AB \ amicos A, amicum
F [[ 14 filii uri A, filium restitueris B, filium OF|j 15 pertur-
bationis A \\ 16 meus car • B, ms carnifixu A \ id est — cami-
fex om. C II 17 decon A \ meo] met A \ haec est A, id est B ||
18 decirato J., irato deo TC \ de te — 19 an si ovi. T | de teJ
mirum F, otn. B \ exemplum capit B, ex e • P • C • J. , ex e ca •
F, ex • c • p • 0 II 19 an Steph.: aut A B F, ut C \ exiget F j ipso
alibi A, alibi ipse TC
200 DONATI COMMENTVM
(Eun. V 6, 21) ^uterque exempla in te edent'? 3 Sed
melius te imitatur accipimus.
652 28 HAVT ISTVC DiCAS si coGNORis nosti enim, sed si
cognoueris, non ita dicas.
653 29 1 CVM PATRE ALTERCASTi ab his quae facta sunt 5
ad ea quae facta non sunt. 2 cvm patre altercasti
legitur et "^altercatus es', non enim alterco dicimus.
6*54 30 NEC TE qvivit h. c. argumentum attulit ex his
quae non sunt facta, cum fieri debuerint.
655 31 1 iMMO ETiAM pro: praeterea et amplius. 2 immo lo
ETiAM deest 'audi'. 3 qvo minvs tv scis 'quo' id est
quod. et deest ^audi'. 4 Vel accipe, ut sit quod uel
quoniam. 5 Vel 'quo' id est ex quo aut qua re.
6 Aut certe erit sensus cum subauditione huiusmodi:
immo etiam quo minus scis aerumnas meas, eo magis i5
audi, aut: immo etiam hae nuptiae non apparabantur
mihi, quo ipso minus tu scis aerumnas meas, id est
1 utrique B V \ interdent A, om. B || 2 te] est si F, om
B \\ 3 HAVT — DicAs om. B I haud C F, h • T\ istu^ 0, i • T .
cognoueris F, c- T, cognoueris <^uel me uel meum arao>^ B \
nosti — 4 cognoueris his in A, otn. C | nosti in ras. V^, nostri
T; nescis Schopen \ sed om. T \\ 4 <^non^ cognoueris F, cognoris
T II 5 cvM — 6 sunt om. F || 6 ad ex ab corr. {in mg. ad m. 1)
C I non sunt facta TC \ cvm — altercasti om. i5 || 7 et om.
A j altercastus A \ es om. ABTC \\ 8 te om. B \ qvivit] quiuu
A \ hc- F, hic T, h~ A, hodie cogere C, om. B \ attulit
argumentum post debuerint in B \\ 9 facta non sunt B | per-
fecta F I debuerit ^ || 10 immo — amplius om. B T \ Iimno ex
Inxmo corr. A \ pro praeterea] propterea AC \\ 11 et T
deest] idest C \ aut T \ <^tu^ minus TC \ tv — quo oin. B
scias V I ide C \\ 12 <^propter^ quod F | audi. Vel accipe
audit accipe A, andudum accipe F, audi audi B \ sit] si
A, om. C I quod] quidem V; quando.^ || 13 id est] uel F,
om. TC\\ 14 <(ut> erit AB, om. V\ cum auditione F| <^in^
huiusmodi ABV, <^in^ huiuscemodi (ante cum) TC || 15 <(est>
Imo T I quoj quo tu F, qui C \ (tuy scis aerupnas B | meas
eo] inea sto J. || IG aur A \ etiam sscr. C, et T \ hec C \
apparabant A, parabantur C, p- T \\ 17 ipse TC, om. A |
<(quo> minus T \ aerupnas B
ANDRIA IV 1, 27-39. 201
falsae nuptiae erant, quae res te magis fallit irascique
mihi cogit merito.
32 1 HAE NVPTiAE lcgitur ct ^hacc nuptiae'; sic enim
ueteres dixerunt. 2 non apparabantvr apparari cum
datiuo casu iunctum semper cladem et pemiciem significat, .s
ut (Fer^. Aen. II 13^) ^mihi sacra parari'.
^4 Tv coactvs tva volvntate hic est accusatio: ille
enim excusat per imprudentiam , hic arguit uoluntatem.
hoc ergo dicit: eo grauius, quod nullo cogente, peccasti.
36 CVR me enecas ^enecas' excrucias. lo
37 INSTARE VT DICEREM ME DVCTVRVM PATRI SVADERE
orare ^instare' ^suadere' ^orare': quarto nihil potest esse.
39 1 DAVvs intertvrbat ^Dauus' cum admiratione
pronuntiandum. 2 intertvrbat deerat, ut et hic ^Dauus'
diceret, sed plus intulit Hnterturbat'. 3 FA ^inter' modo ir>
■•■pronuntiabat habetur significatio "*' ; est enim auctiua par-
1 erant in ras. F', cino te A, om. B | quam aeres A \
te imagis fallit A, te fallit magis TC \ irasci quam TC, (quam
ex quae corr. m. 2) F |1 2 mihi] me F || 3 sic] sit A H 4 para-
bantur TC, curabant A \ cum — 6 parari om. TC |1 5 dauo A \
casui uni tunc A^ casu unam tunc F, iungitur casu B\ corr.
W. I dadem et pemicix A \\ 6 sacrari F H 7 tua uoluntate tu
coactus 0, tua uoluptate t • c • T, coactus t • uo • 5 | haec F I
est om. TG \ excusatio F 1 illo enim exensat A || 8 inprudenti
cum hic A \\ 9 hocl sic F 1 df O | quo C, om. B \ precasti
C, prestasti T, potuisti A, om. B || 10 cur me enetas A, om.
B I enecas om. TC \ crucias TC \\ 11 instare — 12 esse om. B \
dicerem (c ex x corr) A \ patre ^l H 12 instare — orare om.
A 1 quartum nihil potuerit J., quarto (qnto T) nihil (m T)
potest esse TC, quarto non plus dicere potest in ras. V-
(= dett.); quando (quartum Westerh.) nihil potest esse Steph. \\
13 interturbat ^'omnia^ TC \\ 14 pronuntiat dum (m mg. aliter
dauus C) TC \ deerat — 15 plus om. TC \ et om. BV\\ 15 inter-
turbat om. TC | inter] ine A, me J5 || 16 pronuntiabat (pronoie
hoc non F, pro non mediocri TC) habetur (habet F, om. TC)
significatio (-catum F, -cat TC) codd.; pronuntia: pro ^ad'
habetur significatio Schoell. An pronuntia, ut adiuuetur sign-.^
— Ante significatio add. B: uel intercepit uel inter modus post
utili uno interfluum uel; cf. infra \ actiua TC, tactiua A, ad-
actiua B
202 DONATI COMMENTVM
ticula, ut {Flaut, Merc. V 1, 4) Hnterfectus, interemp-
tus'. 4 Vel '^inter' modo pro per, ut ille (^Verg. Aen.
VII 30 — 32) 'hunc inter fluuio Tiberinus amoeno u. r.
et m. f. h. in mare pror.' 5 nescio quia irascitur Dauo,
dixit "^nescio'; alioquin scit. 5
664 40 Nisi MiHi DEOS FvissE IRATOS dccst ^quia', ut sit:
nisi quia.
665 41 FACTVM Hoc EST DAVE uou quod uon credat inter-
rogat, sed quod increpet.
666 43 AT TIBI DI DIGNVM FACTIS EXITIVM DVINT ^at' priu- 10
cipium increpationi aptum, ut Vergilius {Aen. II 535) ^at
tibi pro scelere' et Horatius {ep. 5, 1 — 2) ^at o deorum
quicquid in caelo regit terras et h. g.'
667 43 1 EHO Dic MiHi ^eho' interiectio est intentionem
1 ut] uel B I interfectus interemptus (hic) B, interf- inter-
cepit A {B supra), interf- interceptus TCV- Plaut. ^nteremp-
tust, interfectust' || 2 modus A (B supra) | pro per W. {duce
Schopeno): post ABTC^ in ras. F* | ut ille] utili A {B supra),
ut BTC, hunc uirg • F || 3 hunc] uno A {B supra), hic om. V |
fluuium (fluum B siipra) tibi omnis amixtio (ammixtio B) AB \
u. — 4 pror.] Re • (rem V) E • h (e • h • BV) in mare pro hoc
(proruat V) ABV, -R- **** (in mare T) prorumpit (-rupit
C) TC II 4 quia] ni (nisi T) et JC || 5 df 0 | aliquid T \ scita
A II 6 Nisi — 9 mcrepet post 203, 4 dixit B \ mihi om. B \ deos]
d • s • s • T \ natos A \ quia] qui A, quid T, quod C, om. V \ ut]
ab C I sit] si • e • J. II 7 quia] quid T \\ 8 est hoc F, est T \
DAVE om. TC I non 2.] h~ J., 07n. V \ credat om. C \ interrogat]
ut (quod, sscr. ut C) te roget TC \\ 9 inepte C, in ex te T ||
10 at (ast T) tibi dii TCV, actibus A \ dignvm — at om. B \
di • (d • T) fac ■ TC \ exitium duint (du intus A) A F, dent exitium
TC I ai F, ad ^ II 11 increpationis (-nis F) codd. \ ut om. B \
Vergilius] ire A {B infra) \ at tili A (atuli B infra) || 12 pro
scelere] pro se nox celere A (pro senex scelere B infra), pro
{per C) seuo scelere TC, pro scelere exclamat F, dignum
factis exitium B \ oratius ^F | o detrum A, odorum T !|
13 quisquis F, qa iS A \ celornm TC | regis F | terras et] in
terras (-ra T) TC, om. 5 | et o?n. T j h • g • ^, ah • g • TC,
humanura genus B || 14 eho — 203, 1 exposcens om. B | eho
— eho] ehedu m^& hoc A, dic mihi eho (h • T) TC, eho
dic mihi T'
ANDRIA IV 1, 39-54 203
audientis exposcens. 2 dic mihi semper ro 'dic mihi'
iniiiriosum est, ut ille {Verg. Ed. III 1) 'dic mihi, Da-
moeta, c. p.?' 3 si omnes hvnc coniegtvm cum odio
hoc pronuntiandum est; ideo ^coniectum' dixit.
668 45 1 DECEPTVS svM coucessio. 2 scio ro ^scio' non 5
ad deceptionem, sed ad defetigationem reddidit. ergo cum
ironia sonandimi.
669 46 1 HAC NON svcCESSiT dcest ^quod conabamur'. et
proprie de bono sic dicitur. 2 alia adoriemvr adoriri
proprie dicitur repente ex insidiis aliquem inuadere. lo
674 51 HOC TiBi PRO s. D. (AErah]^7trLK&g seruitium pro
seruitute posuit, ut (^Verg. Aen. III 3J27) 'seruitio enixae
tulimus'.
676 53 1 coNARi M. p. Q. ut supra (/ 1, 134 — 35) ^quem
ego credo manibus pedibusque obnixe omnia facturum'. 15
2 Et accusatiuo casu sine intermissione significat 'noctes
et dies'. 3 manibvs et pedibvs vTtSQ^oXLK&g.
678 54 1 si QviD PRAETER SPEM EVENiT ^euenit' pro-
1 exposcens om. T \ mihi om. T || 2 iaiuriose T \ ille] ille
ius B, uirgilius TC \ dauo • GTd^ • ^ || 3 c. p.] cuium pecus
BTC, in ras. F*; hic B add.: dic mihi principium increpa-
tionis aptum ut irem atuli pro senex scelere {cf. supra) \ con-
iectvm] etc • quid nisi etc • J5 1| 4 adeo AB TC \ eiectum C, atec-
tum T I dicit <^nisi . . . increpet (= p. 202, 6 — 9))> B \\ 5 concessio]
censeo C, senseo T ji 6 addeceptione A, ad emptionem C, ad
tptionem T, "deceptionem "ad V \ defatigationem BTCV\
reddit TV\\7 yronia TC \\ 8 hac T \ non] u A [ quid T \ cona- '
batur F II 9 de bono sic C, sic de bono B \ dixit T \ alia. aj)o-
riemvr] alia agrediamur (agr- T; uia uel adoriamur id est add.
dett.) enitamur TC (dett.), om. B \ adoriri] modo alias exoriri
et TC II 11 Hoc TiBi om. B \ pro s. d.] pro seruitio debeo s •
I', pro seruitio J5, pro ser • T, prors^ 0 | • MG • T^ • i^i^. ■ 6Jl
MHK^OOC A, **** TCV, om.. B \\ 12 seruitio] seruum TC \
enixe codd. || 14 conari] co • J5 | m. p. q.J manibus pe • q • B,
m • q ■ p • V^ manibus et pedibus O, m • et p • 7' || 15 manibus
pedibus F, om. TC || 17 dies] d^ B ! et pedibvs] etc • B \
VneP B OAIKO) • C • ^, YnCPBOAIKOC B, ^nsQpoXLyccjg M\
F, om. TC II 18 81 qvid] quod TC, om. B \ evenit] eueniet
AB, e T \ producta ji.B, productum TC; producta 'ue' Schoell
1
204 DONATI COMMENTVM
ducta magis, quia hoc perpetuo non uult accidere Pam-
philo. 2 Ergo 'euenit', non ^eueniet' aut ^euenit' media
eorrepta.
679 55 1 PARVM svccEDiT QVOD AGO si nostrum est officia
praebere, at nostrum non est fortunam posse praestare. 5
2 Et bene ^succedit', ut quod agimus ostendat successus
esse atque fortunae. 3 at facio sedvlo id est ex animo
et sine dolo.
680 56 ME MissvM FACE id cst: noli uti opera mea.
679 55 4 PARVM svccedit qvod ago utilis sententia pro lo
sapiente contra fortunam.
681 57 restitve in qvem me a. l. sensus hic est: omnia
mihi integra et salua redde, qualia tibi tradidi consulturo
uel cum nibil promisissem patri.
682 58 hem sed mane ^bem' quasi incipientis est demon- i5
strantisque aliquid noui se inuenisse.
683 59 1 NVNCiNE demvm pro denique. 2 nihil ad te
qvaero haec enim ad cogitantem nihil pertinere oportuit.
3 AT lAM HOC TiBi I. D. cousilium scilicet, quo in pristinum
restituaris locum. 20
684 1 1 lAM lAM VBI VBI ERIT INVENTVM T. C. iu haC
scaena instauratio est adhortationis Pamphili per Mjsidem;
1 perpetuum TC \ pamphilo accidere TC || 2 non euenit
JB, pene (pone C) ueniet TC \ media] modo TC 1| 4 succidit
.quid A I si] sed TC \ nostrum F, uestrum TG \ officium TC \\
5 Mostrum Fjl 6 ut] «fe J. ] ostendas TC || 7 atque om. BCV \
AT FAcio om. B II 9 mis^m F | ut T 1| 10 <(hic deest^ utilis
C II 12 in quem mea • L; JL, in quem (q- T) c • 1 • TC, etc^ B \
sensus hic est] quasi B || 13 integra mihi B \ consulturi A,
consulto TC 11 15 he»/i F, h~"~ A \ hewi F, r~ A, hoc TC\
quasi ow. BT \ est om. TCV \ et demirantis F 1| 17 nunccine
AB, nunc me 0, nunccme F ] m atque te quero T || 18 enim
hec TC ij ly at iam tibi hoc F, om. jB 1 i • n •] id • J., i • dabo
(7, inuentura dabo B V \ pistrinum T \\ 20 locum restituaris
(-tis C) TC II 21 vBi 2. — c.] etc^ B \ aduentum A\t-c- F,
t^ • c • C \ scena hac C, scena A || 22 adhortantis 0, adorantis
T I per Mysidem om. A
ANDRIA IV 1, 54—2, 6. 205
opus est enini excitari rursus adulescentem, ne sub patris
oppressione frangatur. 2 iam iam vbi vbi erit oppor-
tune rursus aestuanti Pamphilo amicae mentio obicitur
per Mysidem, ne succumbat ad nuptias patri, quamuis
promiserit se ducturum coniugem. aduersum quam diffi- r.
cultatem quia ipsius persona non sufficit, id agit, ut ad
ipsam Glycerium modo adducat Pamphilum, cui affectum
concitat non ex eo solum quod eum uocat puella, sed
etiam quod desiderat eum uidere. 3 vbi vbi erit in.
<(^ubi ubi')> in prima parte uim suam tenet, in posteriore lo
productio est. et est quemadmodum utut, quaqua,unde-
unde pro utcumque, quacumque, undecumque.
4 iNVENTVM TiBi cvRABO ET M. A. T. p. uon solum se ad-
ducturam promisit, sed et tempus addidit. 5 Et bene
Hibi' quasi amanti. i5
685 2 1 Tv MODO ANiME Mi N. T. M. mollis oratio et femi-
nea multis implicata blandimentis. ait enim Hu modo,
anime mi'. 2 mi pro meus.
688 5 1 HOC malvm integrascit integratur, quod ad
integrum redit, quod repetitur, quod instauratur, ut Ver- 20
gilius (Geo. IV 514 — 15) ^ramoq. s. m. c. i.'
689 6 sollicitarier perturbari.
or
1 enim {in mg. m. 2) est V \ exhortari TC, excitari {corr.
m. ^) F i) 2 opssione A., opprensione C \ stringatur TC | brit]
e • J. , erit inuentum t • c • F || 3 estirante T, estenuante C j
5 sed uicturum A \ coniugem <(***^ T \ aduersus BTCV\
7 ipsam om. TC \ adducat ^(ad^ C \ adfectum A || 8 coneitat
W.: cogitat codd.', excitat hteph. \ solo T \ puella uocat TO |1
*J erit] ^- T\ in.] i- T, inuentum C, om. ABV \\ 10 ubi ubi
add. Steph. \ uim suam in ras. F* | productio est W.: produc-
tione codd. || 11 quamquam C | undeunde] ubi ubi B \\ 12 ut-
cumque] ubicumque codd. \ quocumque undecumque TC, om.
B II 13 iNVBNTVM — p.] adducam B | cvrabo] c- TV \ m. —
p.] mecum ad • pa • C, m • a • p • T \ adducturum A, aducturum
C II 14 et] etiam B || 16 n. t. m.] noli te macerare F, om. BTC \
<e> et F, om. C \ femina F|| 17 nit V \\ 18 mi m. B TC || 19 hoc
— intkgrascit et quod om. B \\ 20 reddit ATC \ ut om. B \\.
21 Romo • q • TC | se • m • sc • i • J5, s • m • c • TC \\ 22 <siccime
atque illam etc-> sollicitarier jB, solicitarier F | pro turbari V
I
206 DONATI COMMENTVM
688 5 2 Hoc MALVM amor meus aut Glycerii sollicitudo,
quam nescire oportuit <(nuptias)>.
690 7 1 NVPTiAS QVOD MiHi APPARARi 'apparari' ad hor-
rorem et timorem refertur. 2 Et datiuo casui iunctum
cladem et perniciem significat, ut Vergilius (Aen. II 132) 5
^mihi sacra parari' (= IV 1, 32).
692 9 1 AGE si Hic NON iNSANiT SATis hic exsertius com-
prinait Charinum, ne fomenta iracundiae Pamphilo prae-
heret. 2 Aut: si paenitet te, quantum sua sponte in-
sanit. 3 si mc non insanit ironia est. an laus ad 10
mitigandum Pamphilum?
693 10 MYSis asseueratio est, si a nomine eius incipias,
cum quo loqueris.
692 9 4 ATQVE EDEPOL EA RES EST id cst ^nuptias appa-
rari sensit' (v. 7). 15
694 11 1 PER OMNis TiBi ADivRO DEOS ^ad' auctiua par-
ticula est, ut admirahiliter ualde mirabiliter et ad-
uerto, addo. 2 Ut hoc superest amissa fide, ut iuran-
dum sit.
695 12 1 NON si CAPivNDOS MiHi s. I. o. H. mira uere- 20
cundia "^omnes homines' maluit dicere, ut in his parentes
quoque significaret, quam aperte dicere ^patrem', cuius metu
promisit nuptias. 2 Et contra illud, (/ 5, 42) ^sed uim
1 meus in ras. V^ \ glicerium AB \\ 2 nesciri B \ nuptias
add. ed. pr. \\ 3 nvptias om. B \ qvod om. V \ honorem C ||
4 refertur F | Et — 6 parari om. B \ subiunctum TC || 5 per-
nitiam A \\ 6 para • O, par • T, -F ■ A\\l age et hic mn. B \
sATis] s • insti • B \ hoc T\ exercius J., {lac. add.) B, excitus
C, excitus T, exitus V || 8 carinum ex -us corr. C \ praeberet
pamphilo .B 1| 9 paeniteret B \ sua J., <(hic^ sua B \\ 10 yronia
C I an] aut BTC \\ 11 imitandum C \\ 12 adseueratio A \ est
om. T \ se G \ aut V \\ 15 Atq; depol A, om. B | eas res C,
e ■ r • T, res ea jB | est om. TC \ adparari J. || 16 Pro A j
omnes CV \ iuro de • ■(etc •)> B \ auctiui C, ojn. T \\ 17 est om
TC I ualde in ras. V^ \\ 18 ado A \ ut iwandum F, ut ad-
iurandum B \\ 20 capiendos AV \ mihi — h. om. B \ mihi
om. TC \\ 21 homines om. F j ut — 22 patrem om. T | quoqne
uim
parentes significat C \\ 22 pater C \\ 23 metuo {corr. m. 2) V
ANDRIA IV 2, 5-14. 207
Rs feiTe'. 3 NON si capivndos m. s. ita dixit
hoc est patre, ^omnis homines', ut idem alibi
(Ail. V 3, 4) ^o caelum, o terra, o maria Neptuni!' num-
quid et caelum Neptuni est? non utique, sed omnia haec
mare uult esse, ut Vergilius (Ed. VIII 58) 'omnia uel .5
medium fiant mare'.
696 13 1 CONTIGIT quod uix euenit, contigisse dicitur.
2 CONVENIVNT MORES rcctc ct id quod matrimonium
firmat 'conueniunt mores'. 3 valeant hoc est abeant,
recedant, quia et discedentibus et mortuis ^uale' dicitur, 10
ut Vergilius (Aen. XI 97 — 98) ^salue aetemum m., m. P.,
a. q. u.' 4 Vel potius tc5 evq)r\^L6^(p: cum male opta-
turus esset, considerato patre 7tciQci86'E,(oq locutus est et
non dixit, quod intenderat, *^pereant'. 5 Et attende,
quam moderate pluraliter dixerit, cum significaret patrem. 15
j 6 VALEANT renuntiationis et imprecationis est uerbum.
1 ^<?7 14 1 HANC Nisi MORS ctsi ualeant: — 2 hanc nisi
MORS haec concessio est. — hoc enim per concessionem
dicitur. 3 hanc nisi mors mihi adimet nemo per-
seuerat, ne dicat ^pater'. 4 Pro: non adimet pater. 20
1 ut] ne C I capiendos A \ m. s.] mihi s ■ C, o • ho • m
ras. F-, om. B \ df C \\ 2 omnes homines pro uno patre
<[scilicet^ in ras. F' | uno] hunc A \ id est JB, hoc C \ omnes
BTC I alibi] mihi TC\\ 3 0 ten-a] contra A | neptum A, nep-
tunia F, neptunia (-nnia C)TC || 4 neptum J., neptunnium
C, neptu diu T \ sed] hic TC \ <q> hec T \\ 5 uult maria
B II 7 uir C I euenit — dicitur om. T || 8 convenivnt] conue ■
B I id om. B V \ mare monium T, matri monuit C \\ 9 con-
ueniunt mores om. i? | id est 5 | habeant AT \\ 10 <et> re-
cedant F | et 1. om. C \ ualere A, ualere ualere B \\ 11 ut
om. B I aeternum <u^> F | m. m. — 12 u.] etc • B \\ 12 TG)
eY<t)HMIC MON A, TO eY<t>HMICMCOC J5, t& Sc(prifitaii& M\
**** 2'CF| operaturus C|| 13 consideratio F| N^P^DOE(a)C-
A, n^Pd<d<mC B, nuQa 86^(06 M\ **** TCF| locus AB \\
14 intenderet A, -rant TC | Et attendere quam T, om. 5 ||
15 pluralis T, ptal' C \ dixit B \ significat J. || 16 ualeam
C II 17 <mihi ad • n •> etsi B \ hanc 2. — '19 dicitur in mg. F* |J
18 mox C I concessio haec B \\ 19 mors] mors (m • B) etsi
ualeant hanc nisi ABTC {cf. supra) \ mihi — nemo] adimet
(-it C) nemo TCV, an^ B
208 DONATI COMMENTVM
698 15 1 RESiPisco spiritum reuocat sensus. 2 magis
VERVM aut ^magis uerum' aut *^uerius' dicimus.
699 16 1 VT NE PATER ut non. 2 vt ne pater per
ME STBTissE ^stctisse' hoc est esse, ut ille {Verg. Aen.
VIII 191 — 92) Mesertaque montis stat d.' aliter plenum 5
est, ut idem (Ecl. VII 53) ^stant et iuniperi et c. h.',
aliter horrent, ut {Aen. VI 300) 'stant lumina f.' et
Lucilius (Z. V fr. 4 31.) ^stat sentibus fundus'. 3 per me
STETissE hoc est: per me factum esse, ne fierent nuptiae.
702 19 1 MiSER AEQVE ATQVE EGO beue ^atque ego', quia lo
et hic amore uexatur. 2 Et intulit itcxQccdo^^ov ^ nam
uolebat sibi dici ^fortis', quod illi tamen mox dicetur.
hic igitur aliter respondet atque inteiTogauerat Pamphilus
ideo, quod uideat impossibile esse palam resistere parenti.
3 ■''coNSiLivM QVAERO''' scnsus estt scio quidem quid i5
coneris, sed an efficere possis nescio.
703 20 1 scio QviD CONERE si PamphiH est persona, cum
ironia dicitur, si Charini, simplex laudatio est. 2 Sed
si Pamphili est, hoc significat, quod supra (IV 1, 50) ^ex
unis geminas mihi conficies nuptias'. 3 Sed non esse 20
personam Pamphili ex subiectis ostenditur.
1 Resis pico A; kespiro fuisse putat Schopen \ reuocati A,
reiiocant T | magis — 2 dicimus om. B || 2 vervm] uerbum F,
• N ■ C, ei3 T II 3 ut non] ut ne non B TC, aut pro ne non
V I VT — sTETissE OM. JB || 4 id est -B II 5 desertioque AT, de-
serta F | d • om. J5 || 6 et idem C, ut F j stan uiniperi C \ et
castaneae hirsutae J5, et c • (castaneae m. 2)h.- F, e • c • h • C ||
7 lumine ABC, liue T, limina F | f.] flamma F, p- TC\\
8 lucius J.J5, {corr. m. 2) F, lucubris C j stat C \ sensibus
fudus C II 9 sTETissE ow. T\ id est B |j 10 Miserereque A,
miser B \ kgo om. B \ atque ego] K eque (7, eque T \ et quia
ATC II 11 amor TC \ paradoxon (-en T) codd. \ nam] non
ABC II 12 nolebat dici sibi F| ille Fl tamen ex cum corr.
V^ I diceretur F || 13 respondet ex -dit corr. V^ \\ 14 resistere
palam JB || 15 consilivm qvabro] schol. ad v. 20 pert. | sensus
— 16 nescio om. T \ est] e C \ quidem quid] quid e (7 || 16 sed
om. C II 17 coneris TC, co • B \\ 18 yronia C \ est om. V \\
19 est om. V \ hoc signum C \\ 20 confi • 0, con- T \ nup • B,
n- T I esse] re A \\ 21 persona A \ pam • B \ ex subiectis om. T
ANDBIA IV 2, 15—24. 209
21 1 NON TiBi HABEO NE ERRES deterret etiam nunc
Charinuin, ut et ipse adiuuet Dauum, ne Pamphilo nubat
Philumena. 2 Et eodem sensu utitur Dauus aduersus
Charinum, quo supra (7/ 3, 35) *quasi necesse sit, si huic
eam non dat, te illam uxorem ducere'. 3 non tibi 5
HABEO NE ERRES uel ut ctiam Charinus pro se sentiat,
hoc dicit, uel ut solent serui contumaciores aduersus ami-
cum domini, quia nuper a Charino accusatus est, uel quia
et quid dicat non habet et uidet tacendum non esse.
22 1 SAT HABEO quia dilatio fac^ est. 2 vt satis 10
siT 'ut' pro ne non.
23 1 NE vAcvvM ESSE NVNC ME ^nc' pro ncdum. — 2 Aut
aduerhium proMhentis, ut sit ^ne' non. — Sallustius in se-
cundo libro {II fr. 109 M.) '^ne illa tauro paria sint' pro nedum.
24 1 PROiNDE HiNC vos AMOLiMiNi amoHri dicuntur i.s
ea, quae cum magna difficultate et molimine submouentur
et tolluntur e medio. 2 Sic dixit quasi odioso et mo-
lesto. 3 Discedere dicitur qui facile abit e medio,
amoliri qui uix recedit. 4 proinde hinc vos amoli-
MDsi molestum impedimentum ex rei magnitudine iacentis 20
in medio. et ideo impedientibus se ^amolimini' dicit, non
^abite'. 5 proinde hinc vos a. spe iniecta iam etiam
1 NE ERREs] ne er • J5, n • e • erres A \ etiam nunc] autem
C II 3 aduersum C \\ 5 eam om. TC \ det JB, d ■ T | te — ducere]
etc^ B I non] nec T || 6 habeo] ab eius A \ ne om. T \ uelud J.,
uel C I etiam — 7 uel ut om. V \ pro se carinus B j sentiat]
nitatur Schopen \\ 7 uelud J., ut C \ contumatiores A, om. V\
aduersum TC || 8 a] de TC | est om. C \\ 9 quid BV\ quod
ATCV^ I predicat TC \\ 10 quia] quod TC \\ 11 sit <agendum>
B I ne om. A || 12 esse nvnc] non esse TC \ me] mene • A \
Aut — 15 AMOLiMiNi om. B I <a^> aut A, <aut> aut T || 13 pro-
uerbium ^, aduerbium F, adu- <est> TC \ m om. TCV \ • 2« • I-
C II 14 tauro F, * * T | parias inte J., par* st in ras. F-,
paria sunt (sut T) TC\\ 15 perinde C, om. T | uos hinc (h • T)
TC I araoL C, a^ T^ -i- A \ moliri C \\ 16 summouentur B, sub-
modentur T \\ 17 e] et A \ modesto A \\ 18 abiit TCV\\ 19 amo-
liri F, emolitur (in mg. aliter amolitur) 0, amab'r T \ deinde
uos hinc aSadi TC \\ 21 dicit Schoell: hic TC, hinc ^l^FH
22 habite C, abite (dixit culd. in mg. m. 2) V \ deinde uos hinc
(h- T) TC I A •] am^ C | iam etiam] immo etiam etiam ecciam B
Donati comm. rec. Wessner. 14
210 DONATI COMMENTVM
imperat domino callidus seruus. 6 nam mihi i. e. utrum
hoc uerum dicit an fingit, quia adhuc consilium non in-
uenit, quod narrare possit?
708 25 1 EGO HANC viSAM Gljcerium scilicet. et cum
commiseratione puellae *hanc'. 2 qvid tv qvo hinc te 5
AGis ut tarditatem discedentis ostendat; agere se enim
tardi et tristes dicuntur. sic Vergilius {Aen. Y 271 — 72)
'amissis remis atque 0. d. u. i. s. h. r. S. a.'; idem alibi
{Aen. VI 337) ^ecce gubemator sese P. a.' 3 qvid tv
HiNC Qvo TE AGis <admonitio discedentis , ut solet ; nam 10
a quo discedere desideramus, admonemus eum, ubi uadat
uel quo eat. idem facete per interrogationem admonet
Dauus Charinum, ut <^et)> ipse abscedat Charinus, qui nunc
ultimus remanet. 4 vervm vis dicam pro initio sedulae
narrationis hoc sumimus. an sic respondet Charinus, tam- 15
quam qui intellegat non dici sibi uelle Dauum quo eat,
sed id agere ut abscedat?
709 26 1 NARRATiONis MiHi iNCiPiT ixiTivM uaiTationis sci-
licet quo eat, quia ^uerum uis dicam?' uelut prooemium
narraturi est. 2 qvid me fiet quid ergo, inquit, quid 20
1 dominis seruus callidus TC \ nam mihi om. B \ i. e.] im-
pedimento (-tum V) estis B F, impe estis (et T) TC || 2 uerum]
uere V I dixit T \ quia Schopen: qui codd. \ inuenire A\\ 4: ego
om. B I gli scilicet F, otn. B \\ 5 puellae om. C \ hinc te] hinc
que A, "nunc "te F, te huic C, t • h • 7' || 6 enim se .B || 7 sic
om. B II 8 amisis A \ 0. om. TC j d. — a. om. B TC \ u. i.] n •
F I idem] id A , uel F || 9 P. a.] palinurus agebat BV \iu hinc
que A, th-q- T, tu" nuno, "quo F|| 10 te aga J., te "agis
F I amminitio B \ discedentis] discedendi Schopen || 11 a quo]
si quem Schopen \ desideramus] uolumus B \ cum C, tum T \
ubi] quo J5(Z)) ; quo uadat — 12 eat post interrogationem transp.
Schopen \\ 12 idem] id J., id rell. \ facete Bentley: facere codd. i
admonet sscr. F* || 13 et add. W. \ abscedat ex disc- corr. C^ \
nunc om. C \\ 14 ulterius T | remanent A \ initio F || 15 hoc
sumiwms F, om. B | ac sic B T, ac «4# dicam si e C |1 17 ut
in ras. F* || 18 initium incipit AT \ scilicet in mg. C^ \ erat
T I dicat AC, A- T \ prohemium ABV \\ 20 narratiuum C,
-tionum T, narratiitm F | fiat T \ quid ergo — 211, 1 fiet om,
JB, — 211, 2 fiet om. T \ quid igitur (7, quod ergo F
ANDRIA IV 2, 24—31. 211
me fiet? 3 Ab eo hoc quasi ab iocante pronuntiandum
ost, nam sic ille ^impudens' respondet. 4 qvid me fiet
de Philumena ducenda.
710 27 1 EHO Tv iMPVDENS NON SATis proprie Charino
^impudens' dixit quasi et insolita et multa poscenti, quippe 5
([ui et sponsam alienam petere ausus sit et non satis
habeat per Dauum sibi moram praestitam Pamphili nup-
■ tiarum. 2 qvod iam tibi diecvlam addo Mieculam'
moram. 3 Et est vTtoKOQiCficc '^diecula', hoc est tempuscu-
lum, et sumitur ab eo quod est haec dies. 4 'Diecula' 10
mora et quasi dies parua. 5 Et 'diecula', in qua sci-
licet ambias quantum potes ad ducendam Philumenam:
uult enim se Dauus adiuuari per Charinum et Bjrriam.
711 28 1 promoveo differo. 2 promoveo nvptias me-
moriter Dauus: scit enim illum his uerbis petisse (/7 1. 15
38 — ^9) "^saltem aliquot dies p., d. p. a., n. u.' cuius rei
oblitus Charinus etiam ut ducat uxorem petit.
713 29 ridicvlvm deest ^hominem'.
713 30 age veniam uix concedentis et uix consentientis
est 'age ueniam'. 20
714 31 Tv MYSis DVM EXEO a Gljcerio scilicet.
1 habeo A, ab hoc eo V | ab] a 5F, ad C \ iocantem C \\
2 ille F, illi ABC \ imprudens (sic et F) R' J5 | respondet —
4 iMPVDENs in mg. F* j| 3 filomela A j ducendo TC \ 4 tv om.
B I inpu- B I nam satis TC, etc- JB | inpudens carino B \\ 5 dixit
(df C) impudens (-des C) TC \ quia T | et i. om. ^B T || 6 qui
sscr. F^ I petere ausus] praeterea usus B \\ 7 habet BC\\
8 QvoD — ADDo om. B 1 tibi iam TC | die auriculam A^ d • TV\
addo] a- F, om. TC \ die auriculam Jl, om. C H 9 moram Schopen:
horam ABTC, hora^/i F | et est F*, et B \ ypocorisma ACV,
upocrisma Tj dieculam id est B \ tempuscidum A \\ 10 haec] hes
C \ die B A \ Diecula — 11 dies oni. T || 11 et om. V | Et diecula
om. rC I Et — 13 Byrriam om. B \\ 12 ambiat C \ potes A F,
poterit (ex potest corr.) C, poteris T \\ 13 admttari V || 14 pro-
moueo in ras. F'^, dimoueo (dem- C) TC \ promoveo 2. om. B \
memoriter] memora vl, memoratum B || 16 petiisse CFjj 16 sa-
lutem C, -tis T \ dies om. F | p.] pro • J5 F | d. — u.] etc • B
17 ducas T \ uxorem — 19 veniam om. T \ ux • JB ] petit —
19 \t:niam om. T || 19 uox {!.) A \ et — 20 est om. T \ et om. B \
consentis A || 20 est] et C || 21 tv — dvm om. B \ mersis^, ansis T
14*
212 DONATI COMMENTVM
3.
716 1 1 NiHiLNE ESSE PROPRivM cviQVAM hacc scaena ad-
ministrationein doli habet, quo fit ut deterreatur Chremes
filiam suam Pamphilo dare. et uide non minimas partes
in hac comoedia Mysidi attribui, hoc est personae femi-
neae, siue haec personatis uiris agitur, ut apud ueteres, 5
siue per mulierem, ut nunc uidemus- 2 nihilke ^ne'
aduerbium percontantis est. 3 nihilne esse p. omne,
quod habemus, aut mutuum est aut proprium, —
Ergo ^jjroprium' perpetuum. — ut (Verg. Aen. VI 871)
^propriae haec si dona f.' 4 Ergo nihil nobis proprium lo
esse potest. quod enim non fuit, ne esse quidem potest,
aut quod eripi potest, non est nostrum, nisi illa quae eripi
non possunt, ut sapientia, iustitia, prudentia, quae fortuna
neque dare neque eripere cuiquam potest. 3 Et simul hoc
ipsum et a re et a persona: a re ^nihil esse proprium', i5
a persona "^cuiquam'. 6 proprivm perpetuum, non tempo-
rale ac mutuum. 7 di vestram f. admirantis aduerbium
est cum exclamatione. 8 fidem ^fidem' dixit opem et
auxilium, ut (Verg. Aen. X 71) ^Tyrrhenamque fidem'.
717 2 svmmvm bonvm esse mirum, quod pleno et neutro 20
extulit ^summum bonum . . . Pamphilum'.
1 esi B \ PROPRivM cviQVAMJ p • c • T, om. B || 2 habet doli
V 1 quo B, quod ABTC \ fit om. C \\ 3 suam filiam B \ dari
T I in O, m T II 4 comoedia om. TC \ femine C || 5 haec om.
V I ueteres om. jB || 6 ne om. TCV\\ 7 aduerbium V \ percunc-
tantis B \ est om. TCV \ nihilne esse om. B \ p.] proprium
BT, pro- V II 8 <^nimium (minimum T) esty aut habemus
mutuum TC \ proprium est aut mutuum B \\ 9 Ergo proprium
om. T II 10 hoc A \ si in ras. F*, sunt C, om. T\f.] fuissent
:B F, c • et f • C, hec T I proprium om. B \\ 11 ^'^^™ '"''' ^^^* non
fuit {corr. m. 2) V \ nec TC || 12 quid T \ eripi] h • p • T\ est]
enim T |1 13 iustitia prudentia] uirtus J5 || 14 neque dare in
mg. B I potest oin. TC \\ 15 ipsum a re C | esse] est F|| 16 <(et)>
a persona C \ temporale] * * * T || 17 ac] aut TC | di — 18 ex-
clamatione om. T\ Diu estf^ A, di uosfi- B, dii uestram
fidem (f • V) CV\ admirationis C || 18 est om. C \ fidem ot».
^JB F I dr 0 II 19 terrenamque TC \\ 20 bo • esse J5, b • e • T \
mirum B, Myrum J., mire F, mire (7, mf T | quod in rds. V^
ANDRIA IV 3, 1—5. 213
718 3 1 AMicvM A. V. amicus animi est, amator cor-
poris. non enim continuo amator et bene uult, ut Dido
Iamauit quidem Aeneam, sed non et amica fuit, quae ait
{Verg. Acn. IV 600 — l) ^non potui a. d. c. e. u. s.' et
item CatuUus (c. 72, 8) ^cogit amare magis, sed bene uelle r.
minus'. et est hic officium et blandimentum. 2 ^Ama-
torem' et ^uirum' dixit ad discretionem , ut per ea quae
enumerat maritum ostenderet. 3 in qvovis loco pa-
RATVM ^paratum' dixit ad omnes affectus, quicumque de
proximo esse possunt. et maxime ad Homericam senten- lo
tiam respexit (J/. VI 429 — 30) ^'''Ekxoq, SctccQ av fio/ iaoL
TtarrjQ kccI TtotvLcc firjzrjQ rids Ka6Lyvr]Tog, Gv 8i fiOL d^a-
XsQOQ TtaQanoLTt^g'.
719 4 1 VERVM Ex Eo id est Pamphilo. 2 nvnc misera
QVEM c. D. cum admiratione pronuntia 'quem' et cum ex- 15
clamatione quadam.
720 5 1 facile hic plvs m. ^facile' aduerbium confirmantis
est, id est liquido et manifesto. 2 Veteres ^facile'
dicebant pro certo, ut Cicero (^pro Eosc. Am. 6, 15) 'illius
uicinitatis f p.' 3 dolorem Molorem' distinxit Probus -jo
1 A. V.] amatorem uirum C, {add. ere putaui) B, i • u • T \\
2 et] est qui in ras. V^ \ uult] uide T 1| 3 amans eneam quidem
TC \ quae] quod TC \ eat C || 4 potuit A TC \ a.] arreptum
BV \ d — s.]dciu-s^ F, d-oe-u-s. TC, corpus diuel-
lere et undis spargere num socios B \\ 5 catillus TC \ magis]
♦ * jT I sed] s^ ^ I bene ut lenimus; A, bene uellemus T\\ 6 hoc
V I fcZawdimentum V \\ 7 df C \\ 8 inuenerat TC \ ostenderat
TC I paratvm] pa^ JB, p- T II 9 paratum om. ABTC \ dixit
ad] dixerat TC \ adfectus A, <(et]> adfectum T, ad foetum C \
quidquid T || 10 esse om. T \\ 11 eKTOPd.TAPCYMOieCCI-
ni^THPKd.inOTMd.NHIHPHAeKd<CirNHTCCCYAeai0MePOC-
nd^P^KOITIC; A, ***** TCF, 07n. B \\ 14 id est ow. F ||
15 QVEM — D.] quem capit dolorem BT, q • c • d • F, q • c • L •
C II 16 quedam T, om. C \\ 17 mc plvs] h • p • T F | m.] mali C,
{add. quam illic boni) B \\ 18 ide • <Id est> C || 19 ut ow. F |
eius Cic. || 20 uicinitatis] ciuitatis codd. | f. p.J P • Q • J^ , p •
**** B, facile p^ C, tacile T, p. q {sscr. m. 2)
V I dolore {2.) TC \ dixtinxit A , detrunxit 7', destruxit C \
Probus Umpfcnh. : probe codd.
214 DONATI COMMENTVM
et post intulit separatim quod sequitur. 4 facile hic
PLVS MALi EST in dolore <(et)> metu scilicet amittendi, qvam
<(iLLic BONi)> in uoluptate retinendi. 5 qvam illic boni
in '^bono summo'; dicit enim ex bonis, quae bona existi-
mamus, plus nos mali capere, cum aut amissuros nos cre- :■)
dimus aut amittimus, quam boni, cum habemus. 6 fa-
ciLE Hic PLVS MALi EST 'plus mali' iu dolore et metu,
ut diximus {sdiol. 4). 7 qvam illic boni id est in
amico, amatore et uiro {cf. v. 3).
721 6 1 MI HOMO QVID ISTIC OBSECRO EST ex Mysidis 10
uerbis quid Dauus faciat demonstratur. 2 qvid istvc
MALi EST inuolutum puerum portabat Dauus, et ideo dicit
mulier ^quid istuc mali estV, dum ille euoluit et puerum
profert; quem postquam expediuit pannis, tum illa dixit
"^quo portas puerum?' 15
722 7 1 MYSis NVNC opvs EST A. H. R. haec scaena ac-
tuosa est, magis enim in gestu quam in oratione est
constituta. 2 mysis nvnc opvs properantis et impense
agentis Daui uerba monstrantur. a»
723 8 1 EXPROMPTA in medium prolata. 2 memoria
ATQVE ASTVTiA ^memoria' ut praecepta retineat Daui,
^astutia' ad agendum strenue quae imperaret. 3 me-
1 separatim ex -tam corr. C |j 2 et metu Steph. (cf. schol. 6) :
metu B, m&o A, metus (moet- C) TCV |j 3 illic boni add.
Westerh. | uoluptate F, uoluntate ABTC \ bonum 0, o- T \\
4 summo bono B TC | dicit om. T \ enim om. TC \ extimamus
C, estimamus F |I 5 mali nos B^ mali T \ missuros nos A, uos
amissuros C \\ 7 mali om. TC \\ 8 ut om. TC \\ 10 istuc F, (u in i
corr.) C, i- T I ob • est F || 11 istic TC \\ 12 est om. TC \\ 13 istic
TC I eat om. TC \ dum] deinde B \ euolauit TC \ <^puerum>
et puerum <(et> B || 14 quem] Qm C \ pamus J5 || 15 por • pu ■
.B, portas TC || 16 hic noua scaena incipit in codd. || 17 a. h. k.]
ad hanc (h- T) r • tu • TC^ ad hanc rem expromta memoria
atque astutia tua J5, om. V | hic T | <^sunt^ scena A \\ 18 est 2.]
et 7', om. ABV \\ 19 my B \ opus <est> TCV\ properansis
A II 20 monstratur C \\ 21 et prow?_pfa F |1 23 strenuej tremu * *
C, *** T\ quae <Chic)> V\ imperaret ABV, importaret TC;
imperat LP, imperet Steph.
ANDRIA IV 3, 5—12. 215
MORiA simpliciter magis: ut memor sit Daui praecep-
torum. 4 Et memoria modo pro intellegentia , ut
Vergilius (^Aen. II 244) 'instamus tamen inm.'
726 11 1 Ex ARA svME H. V. T. 'ex ara' Apollinis sci-
licet, quem ^AyvtaLOv Menander uocat. 2 Aut quod 5
Apollini coraoedia est dicata, in cuius honorem aram sta-
tuebant comoediam celebrantes. 3 Apollini ergo comoe-
dia, Libero patri tragoedia. 4 verbenas tibi uerbenae
quasi herbenae redimicula sunt ararum. 5 Tb *tibi'
quasi gestum quendam et motum stomachantis habet, ut lo
alibi (Heaut I 1, 9) 'nam quid uis tibi?' 6 Et Hibi
sume' dixit, non Hibi substeme'. 7 ex ara s. v. uer-
benae sunt omnes herbae frondesque festae ad aras coro-
nandas uel omnes herbae frondesque ex loco puro de-
cerptae. uerbenae autem dictae ueluti herbenae. i5
Menander sic ^'^KoXs^u)ca6v(jLVQQiva6xx'^(^o(i'^T^s''V£^'-
727 12 QVAMOBREM TVTE iD NON FACis ^tutc' tuuc dicitur;
cum pronomen ad eam reuocatur personam, a qua sumitur.
ut uerbi gratia cum dicimus Hu lege', ille nobis respondet
^cur tute non legis?' 20
1 simplex C 1| 2 Et om. T F | pro sscr. C^ \ ^ tamen in •
J5, tamen ira ^, tamen in me- T, tamg** (7, tamen
inmemores V || 4 <(accipe a me h ■ o • atque ianuam nostram
appone Mi • obsecro humane da^ ex a • B \ sume • h • u • t •
^, sume hut^ F, h • s • uer • tibi 5, sume ht- C, ex
a te r II 5 '^yvtafoi/] afiaion J.,'af-AIOH J5, afion TCV\
6 comoedia apollini B \ statuebant AB., struebant F, conati-
tuerunt TC\ 1 comoedia A || 8 verbenas] uerbe • B \ uerbane
quasi AB, quasi uerbene C \ 9 herbae (erbe T) TC, uerbenae
J3, -ne^ I ridimicula^ \ Tb om. TCV\ 11 quod C \ uis tibi] * * *
T I Et tibi om. C || 12 'su • B \ dr C \ susceme C j s. v.] su^ ^,
s B, sume CV(T?) \ Herbene C (| 13 herbae oin. C \ onorandos
T II 14 ex <(hoc loco ex aliquo)> loco pure <^pura)> decerpere
C, ex <(hoc> loco pura decepere T || 15 herbenae] habent A jj
16 Menander sic om. B | KOAe|l<\CCYMYPP YNd^CXXHC^ •
ICTeiNC- A, ****** :f TCV, om. B; v. appendicem l 17 non]
nos C 1 FAcis] fa- jB I tute om. C \ tunc B V, tune C, nunc A,
om T II 19 ut] et C \ <ut> cum V \ dicamus AB \ illic T \ nobis
om. V I respondent A, -deat B
/
216 DONATI COMMENTVM
728 13 1 QVIA SI FORTE OPVS SIT AD ERVM I. M. sic loCutuS
est, ut explicari atque intellegi non possit; aut enim de-
est *ius', ut sit: ius iurandum, — 2 ivrandvm pro ius
iurandum. — aut ut uulgo dicitur iuramentum.
3 Et opus est illam rem, non opus est illa re. 5
739 14 VT LiQviDO POSSiM 'liquido' pure et manifeste,
nam quae sunt pura et defaecata, liquida sunt.
730 15 1 NOVA NVNC RELiGio iN TE isTAEC benc: ius
iurandum metuere seruum monstri simile est. 2 *^Noua
religio' in seruo et subita. 3 nova nvnc r. seruum lo
nolle mentiri noua religio est. 4 cedo porrigentis est
manum ^cedo'.
731 16 VT QviD AGAM PORRO i. ^poiTo' aduerbium est
modo ordinis, alias temporis.
732 17 SPONSAE PATER I. mire non dixit ^Chremes', ne cum i5
dixisset ^quis Chremes?', rursus hic responderet ^sponsae
pater'. et non temere hoc facit poeta, nam promiserat
se rediturum Chremes (III 4, 15) ^domum modo ibo,
dicam ut apparentur, a. h. r.'
733 18 1 REPVDio coNSiLivM QVOD p. I. beue Hntenderam': 20
uerbum a uenatoribus translatum, qui retia intendunt ad
1 forte] i • B \ opvs sit] 0 • s • F, om. B \ ad herum C,
ad h • r, a • h • F, ad e • J5 I i • mihi J5, e • m • F, ius • i • T,
iurandum C \ <(Nota in testu solum iurandum debere esse^ sic
C, om. T I posset TC | ut T || 3 ius iurandum om. B \ ivran-
ius
DVM om. TC I pro iurandum A, pro iurandum TC \\ 4 ut
sscr. F* II 5 non] ei (et T, ei F) non codd. H 6 ut li • pos • B \
liquido] loqui de J. || 7 defecati A ] sunt 2. om. TC \\ 8 nova]
no- JB I rein te ist • <inc*-> J5, r^iti- T, riii- V\
isTAEc] ista & A I bene — 13 porro i. om. T \ <(id e8t)> bene
C II 9 meruer C \ monstri — 10 seruum om. C \\ 10 no • n •
re • J5, noua nunc religio F || 11 est om. C \ cedo] ce • J5 ||
12 cede O, otn. B || 13 i.] intelligas B^ intellige C, om. V \
est om. TC \\ 15 spon • pa • B \ i- sscr. A, inter^ B, et F,
(pr)i C, om. T || 16 quid T \ hic respondeat T, responderet
hic jB II 18 redditurum C \ domum — 20 qvod om. B | modo
domum TC \\ 19 aparentur A\ a.] m • F || 20 p. i.] primum
intend B, pri(p^ T)int^ TC \\ 21 translatum <est> TC
ANDRIA IV 3, 13—4, 2. 217
feras captandas. hic ergo, quia parat Chremem et Simonem
fallere, Hntenderam' dixit. 2 Vel a sagittariis atque arcu.
734 19 1 NESCio QviD NARRES bene ^narres': narrare
enim aliena et quae nobis non sunt necessaria dicimus.
^— 2 EGO QVOQVE HiNC AB D. V. M. A. benc ait ^quoque', 5
^B quia et Chremes ueniebat.
^^5 20 Tv VT svBSERviAS recte 'ut subseruias' dicit, non
enim tantum loquetur Mysis quantum Dauus.
736 21 1 ORATiONi [meae] vt cvmqve opvs sit verbis
^orationi' meae, tuis ^uerbis'; plura enim loquetur Dauus, lo
inde ^orationi' dixit, illa subsequetur, ideo ^uerbis'.
2 viDE cauta esto, specta, intellege.
738 23 AVT Tv PLvs viDES si sapis, intellegis.
739 24- NE QviD VESTRVM REMORER c. Vcmorcr' retardcm,
retineam: a remora, pisce minutissimo, qui nauem retinet; i5
nam Graece iievaig uocatur.
4.
740 1 REVERTOR POSTQVAM Q. o. F. adest ipsc nunc Chremes,
cuius causa scaena fraudibus instructa est, ne promissas
compleat nuptias.
741 2 1 VT ivbeam accersi recte 'iubeam', quia summa 20
1 captandas AV, capiendas BTC \ qui apparat B, quia
TC I cremetem T\\ 2 sagittariis AB, sagittis TCV \ atque] et
TC II 3 NEscio — NAJEiRES oni. B I qmd V \ nakres] nar- C, & A \
narras {corr. m. 2) F || 4 nobis om. C \ non om. T || 5 ego — a.
om. B I hic F, huc C, h • T \ ab] ad T | de • u • m • a • C j|
6 quia om. V \ et m ras. V^ t| 7 tv vt svbservias om. B \ subs^
2\ obseruias C \ recte — subseruias om. A \ obseruias TC \ dixit
TC ! non enim] cum non F || 8 loquitur JB T || 9 meae — 10 meae
om. B I meae] glossema olim superscriptum ; sic et tuis supra
verbis scriptum fuisse videtur, quod compilator omisit \ etcum-
que C I sit uerbis opus F || 10 tuis uerbis orationi nieae TC |
loquitur ^5 II 11 dr C I subsequeretur -B || 12 specta] facta F ||
13 sapis F II 14 NE — c. om. B \ c.] comm • C, e ■ T \ remorem
C II 15 nauim TC \ retinere A \\ 16 Graece] • g • C ] eXCINMC
AB, ixlvogM\ **** 2'CF II 17 postqvam q. o. f.] eic B \ ipse
nunc V, nunc ipse TC \\ 18 cena T j promissa sunt compleat A,
compleat promissas TC\\ 20 arccersi J . ac B, a T \ suma A
218 DONATI COMMENTVM
potestas nuptiarum in patre puellae est. 2 sed qvid
Hoc non interrogantis est, sed mirantis et non intelle-
gentis, ut appareat eum non oculis prius quam corporis
offensu sensisse puerum iacentem.
742 3 1 PVER HERCLE EST ^hercle' omatiua particula est. 5
2 MVLiER magis quam Mysis. 3 vbi illic est
Dauum quaerit, qui nunc abscessit, ut et ipse de foro
uenire uideatur.
743 4 NON MiHi RESPONDES bcne 'non respondes': se enim
memor est uetitam quicquam dicere, nisi subseruiat ora- la
tioni Daui.
744 5 1 RELiQviT ME HOMO A. A. mirc hominem, non
Dauum dixit, ut etiamsi audiat Chremes, incertam per-
sonam hominis audiat, non Dauum. 2 di vestram
FiDEM aduerbium est admirantis cum exclamatione. is
745 6 1 QviD tvrbae est apvd forvm haec uerba sunt
uenientis de foro. 2 qvid illic hominvm litigant
legitur et 'litigat'.
746 7 1 TVM ANNONA CARA EST comminisceutis est potius
quam alicui referentis. 2 qvidnam alivd dicam hoc 20
propter spectatores.
747 8 1 CVR TE OBSECRO ME HIC SOLAM 0.7106 l^llTlGLq tcrtia.
1 SED om. B II 2 hec V \ non om. T \ est post intellegentia
c a b
TC II 3 ut] et TOF I apparet codd., corr. W. \ prius non oculis
C I corpore C j| 4 offensus A, offensa B \ iacentem Schopen:
latentem codd. \\ 5 pver — est otn. B \ hercle et est om. TC |(
7 abcessit AC, adcessit T | et om. T|| 9 non — respondes om.
B I bene non respondes om. V \ se in ras F^, sed TC || 10 me-
morem {om. est) B \ ueti eteam A, uetuitam (7, {in ras. m. 2)
F, *** T|| 12 Reliquid me A, om. B \ a. a.] atque abiit F,
a- T, ow. B II 13 dicitur C\ etsi T| audiret C \\ 14 audiret
C 1 dii TC I uostram fi- JB || 15 aduerbiu ex -a corr. A \ est
om. BTC I admirantis — 16 forvm] ad T || 16 qvid — 17 ho-
MiNVM om. JB !| 17 hominMm F| litigant hominum C, om. T j|
18 legitur et] uel J5 || 19 tvm et est om. £ j ca • B \ communi-
centis J. | est D: et ABTC V || 20 qvidnam — 21 spectatores
07)1. T I quid B \\ 21 propter Rabbow: post codd. \ spectores A ||
22 cur te (tu T) obsecro (o • T) TC, om. B \ hic me F, m •
m • h • T I sola A \ aposiopesis tertia ABV, * ** C, om. T
ANDRIA IV 4, 2—14. 219
2 HEM QVAE HAEC EST FABVLA fabulam se dicit audire,
qui rei principium rationemque ignorat.
748 9 EHO MYSis ^eho' interiectio est uel principium
animaduersionem in se poscentis aut repente cementis.
750 11 1 QVi Hic NEMiNEM A. V. callide affirmat non sibi f,
uisum Chremem, cum et praeuiderit uenientem et prae-
sentem uideat. 2 miror vnde sit 'miror' ueteres cum
^tmde' pro nescio ponebant, nam admiratio ab ignorantia
descendit. Plautus (Aiil. prol. l) 'ne quis miretur qui
sim, paucis eloquar'. lo
751 12 1 Av interiectio est constematae mulieris. 2 con-
CEDE AD D. bene ' ad dexteram ' : sinistra eniin uenit
Cliremes. 3 Et non uult proximum ei Chremetem, sed
iuxta; supra enim dixit (JF 3, 19) "^ego quoque hinc ab
d. u. m. a.' 1.-.
752 13 1 DELiRAS NON TVTE IPSE dccst 'eum mihi de-
disti?' sed et supra et nunc intert-urbat Dauus, ne mulier
totum dicat. 2 non tvte ipse summissa uoce. 3 ver-
BVM si MiHi VNVM accommodatc comminatur Dauus: paene
enim Mvsis uniuersa narrabat. 20
753 14 1 praeterea qvam qvod te rogo hoc et sensim
1 HEM — EST om. B I qui est haec C, q est T ] dixit A V \
audiro A || 2 qui in quasi corr. F' ] ignoret V |i 3 eho mysisJ
eho TC, om. B | (^ety eho F, om. T j interiectio] aduerbium {in
mg. interiectio) C \ uel om. TV \ principium om. T\\ 4 animad-
uersitatem TC\ adueusionem A, <^uel)> animaduersionem B \
aut] uel B \\ 5 qvi hic om. JB | a • ui • B, al • ui • C, al • u • T \
adfirmat A \\ 6 prouiderit A, prouideat B \\ 7 miror — sit ow.
B II 8 ponelDant nam admiratio om. TC \\ 9 qui sim] quis in
AB II 10 colloquar TC || 11 aw F, A-V- ^ | conturbatae V\
coNCEDE AD D. om. B \\ 12 AD D. ow. T | D.] dcxtcram V \ <(et^
bene B TC \ ad om. B ! dextram C \ uenit om. B \\ 13 ei proxi-
mum (promissum T) tC \ sed] si C || 14 iux C, dixit T \ dicit
ACV I hunc C, h • J | ab dextera uenire me adsimulabo B \
ab] a^ F II 15 m • u • F || 16 deliras om. B \ ipse om. BT \ de-
est om. T \ eum om. V \\ 17 sed om. TG \ dauus interturbat
B II 18 submissa BTCV \\ 19 mi unum C, mihi u//um F, u m^
T I accomodare comminante (-tis T) dauo TC \\ 20 enim <^etiam^
C II 21 QVAM om. BTC \ te] ego te C, t • e • T \ sensim] pene
sensim F, hoc C, om. T
220 DONATI COMMENTVM
et ut senex audiat pronuntiari potest ^praeter. quam quod
te rogo'. 2 cave gestu comminatus est et uultu, ut sus-
penderet comminationem; deinde infert gestum. 3 Ordo:
caue faxis.
754 15 1 MALEDicis cum contemptu loqueris, conuicium 5
facis. apparet ergo *maledicis' lentius dictum esse, cum
dixerit 'dic clare'. 2 maledicis noue ^maledicis' pro
coinminatione posuit, cum pro conuicio poni soleat, nisi
forte quia contumeliae genus est comminatio. 3 Qui-
dam putant esse unam personam, Daui scilicet dictum 10
superius Mysidis non satis manifestum Chremi in male-
dicti similitudinem deriuantis. 4 vnde est dic clare
hoc pressius dixit.
755 16 1 MiRVM VERO <(^uero'^ saepe ad ironiam refei*tur.
2 MiRVM VERO iMPVDENTER bouo ordine locutus est: 15
primo enim causa impudentiae natura est, deinde condicio.
754 15 5 ^A NOBis"*" quia ^a nobis' parum intellegebatur,
hic addidit morem meretricis, ut uel sic intellegat senex.
757 18 1 ADEON viDEMVR voBis E. L idoncus cst aptus
ad omnia et bona et mala. 20
758 19 1 iN QviBvs sic iNLVDATis ct iuludo iu te sep-
1 et om. TV \ sentiat senex TC \ audiat om. A \ pronun-
tiare ACV \ potest om. V \ praeter om. ABTC\\ 2 comminatus
F, comminantis TC \ est om. T \\ 3 conminatione C \ infer AB;
infen-et LP, ed. pr. \\ 5 cum uicium TC \\ 6 ergo om. C \ lent^us
(corr. m. 2) F, lenius AB \ dictum esse] sc. a Myside |1 7 dixerit
(dice O, dict; T)] sc. Dauus \ clare (dare C) dic TC\\1 nowe F,
.06
om. T 1 maledicis om. BT\\^ cum] tum V \ conuictio 0, conurx
T, ^^"'^uitio (sscr. m. 2) F, uitio AB \ ponit soleat A, poni
solebat F, solent poni TC \\ 9 quia om. V | comoedie TC \
comminatio est F j| 10 <(enim)> putant V \ esse om. B V ||
12 deuiantis B \ dic] h dic A^ hic dic in ras. F* |j 13 hic
TC I expresBius V \\ 14 uero add. W. \ saepe — 15 veuo ow.
T 1 yroniam C 1| 15 imprudentem C H IG imprudentie TC ||
17 schol. ad lemma impvdenter mvliek si facit pertmet \\ 18 hinc
T \ inore (in ex m corr.) C, in hora T \ ut otn. JB 1| 19 adeon
— I. om. B I uidem9 A \ e.] esse C, om. V \ i otn. C \ est] et
C 1 20 et 1. om. BC \\ 21 In quibus sic & laudatis A, i • q ■ s •
T, ojn. B 1 illudatis CV \ et om. T \ illudo BTCV
ANDRIA IV 4, 14-24. 221
timo casu et inludo te accusatiuo dicimus. 2 Sed 'in'
prirao superuacuum est, ut sit: quibus —
756 n AB ANDRiA EST A. H. effecU quod mluit Bauus,
nam intellexit Chrenies, ex qua sit PampMlo natus puer.
— sic inludatis. i
757 18 2 ADEON adeone, ut (II 1, 15) 'adeon ad eum?'
758 19 3 VENi iN TEMPORE cum prouisus sit, interuenisse
<[^se) putat. 4 veni in tempore ^in tempore' opportune.
nos sine praepositione dicimus tempore et tempori.
759 20 propera adeo pvervm tollere hic uersus clare lo
dicitur, sequens, ne senex audiat, presse.
760 21 1 CAVE QVOQVAM EX ISTO EXCESSIS LOCO UeceS"
sario Dauus retinet Mysidem; nondum enim omnia audiuit
Chremes, nondum comperit, unde sit mulier et puer de
quo susceptus sit. 2 excessis pro excedas, ut ^faxis' is
(v. 14).
762 23 AT ETiAM ROGAS rursus im*gium repetit et turbu-
lentam orationem.
763 24 CEDO cvivs p. 'cedo' idem significat, quod dic
et da mihi. — Ergo repetitionem significat., non super- 20
1 illudo BTCV, inde J. ] in ow. V \\ 3 est h • a • F, est
an • h • C, etc • B \ dauus in ras. F' || 4 nam] statim T \ in-
tellexerit C \ ex qua {corr. m. 2) F, quia TC\\ 5 sic — 6 eum
om. B I inlaudatis J., illudatis CV., \\\- T || 6 adeon — ad om.
A I ADEON — eum om. V \ adeon dett., adeo dett. \ adeone] ad
eum TC I ut ed. Mediol. (Schopen): an TC, deU. \ adeo Tt|
7 vENi — 8 putat om. F, hic om. B {cf. infra) || 8 se add.
Schopen \ veni oin. B \ in tempore om. BTC \ Oj^^portune A 1
9 tempore dicimus B | et tempori CV, et tepf J., om. BT\
hic add. B: cum prouisus . . . putat {cf. supra) \\ 10 propera
adeo "toUere "puerum F, propera a • p • t • a • ia • T, propera B \
hinc T I dare ^ || 11 obsequens T, sequentez V \ audiens T \
expresse V \\ 12 qvoqvam — loco] etc • B \ quoque F | necessa-
rium TC \\ 13 enim in mg. F* | audiuit omnia JB || 15 susceptus
sit] suscepit A \ faxis (pro facias sscr. m. 2) V \ 17 rogas] ro •
B I rursum TC \ iurgium] misis F | et] ut TC, om. V \\ 19 cedo
cu • p • C, cedo cuii* p ■ F, c • c • p • T, om. B \ quod — 20 signi-
ficat om. T | quod in ras. F^ quid A \\ 20 et da] da C, ///dic V
repetitionem significat] sc. cedo et dic mihi
222 DONATI COMMENTVM
imcuam orationem. — et est dictum cum quadara fiducia
et contemptu eius, cum quo sermo est, interrogantis aliquid.
764 25 MiTTE ID QVOD s. hoc lentius et summisse.
765 26 1 HEM QviD PAMPHiLi apparet mulierem ^uestri'
et 'Pamphili' lentius pronuntiasse quam Dauus uellet, et 5
ideo hunc repetisse nomen ^nostri? Pamphili?' 2 hem
QviD duas res operatur Dauus simul: et ut ignarissimum
se ostendat et ut Pamphilus nominetur. et argute repetit
nomen Pamphili quasi per indignationem, ut soceri auribus
adulescentis nomen inculcet; metuit enim, ne non audiat 10
uelut senex.
766 27 1 RECTE EGO H. s. F. N. et hic effecit quod uoluit
Dauus, ut et Pamphili Chi-emes puerum esse cognoscat et
recuset generum. 2 has fvgi id est huiusmodi.
767 28 1 O FACINVS ANIMADVERTENDVM aTtOGLaniqGLg quarta. 15
2 QviD CLAMiTAS clamauit enim Dauus, ut ^puerum'
(v. 24) audiret Chremes.
768 29 QVEMNE EGO H. V. A. V. A. V. uult uegaudo inritare
mulierem ad confirmanda quae uult.
769 iJO 1 o HOMiNEM A. exclamatio Mysidis testimonium 20
ueritatis est. 2 vervm vidi c. s. uide infirmum argu-
mentum: prius ^uidi puerum adferri' dixit, post non ^pue-
3 QvoD om. V \ 8.] sed A F, scio C \ lentius et om. B \
submisse V || 4 pamphili] p- jB, om. T \ mulier G \ m-i V \\
5 leuius B \ uellet dauus TC || 6 hunc Schopen: nunc codd. (
nomen uestri pamphili repetisse B \ nomen] hem T j uestri TC \\
7 Dauus simul om. TC \ et ut] ut A TC V \\ 8 nominatur A \
repeti J5, repetit bis in A || 9 pamphili nomen TC | quasi —
10 nomen om. TC \\ 10 inculcet] *** T || 11 senex om. TC ||
12 RECTE — s. om. B I H. — N.] H • E • S • F • N ■ A, h • s • e • « •
y, h • s • e • n • TC I F. N.] effugi nup • B \ effecit {cf. scJiol. ad
V. 17)] efficit ATV || 13 et 1. om. B | puerum cremes B,
"chremes "puerum V \\ 14 recusari TC \ fvgi om. B \\ 15 <^o> o
V 1 ANiMADVERT-] si ■ B \ aposiopcsis ABV^ apositio possis TC \\
16 puerum TO, puer AB, om. V || 18 qvemne — a. v.] adferri
uidi B I H. — a. V.] h • u • A • A • U • J. , h • u • a • n • a ■ n • F,
h^u-ua^a^u- TC \ irritare TC, incitare V \\ 19 "ult A \\
20 A. om. JB F II 21 vervm om. B \ c. s.] can • suf C, c • d • T, suf-
farcinatam B \ uidet T, uidit (7, om. B || 22 uide ex -di corr.
F* I puerum afferri TCV.^ afferri puerum ^ | dr C | postea F
ANDRIA IV 4, 24—34. 223
rum' sed *Cantharam subfarcinatam'. o Canthara nomen
est anus. 4 JEt hoc dixit, ut leuiter redarguat Mysidem,
non ut uincatur: hoc enim uidisse se, subfarcinatam
Cantharam, non puerum portantem.
770 31 svBFARCiNATAM proprium anibus subfarcinatas esse, -,
ut Persius {IV 2f) ^pannucia Baucis' et Plautus {Pseud.
II 2, 64^ ^doliarem claudam crassam'.
771 32 1 QVOD IN PARiVNDO A. A. L. indicium secuta con-
firmatio est, quam expressit Daui refutatio. superest, ut
etiam concludatur effectus doli negante Chremete se da- ^iO
turum filiam, quod subinde efficit Dauus dolo. 2 aliqvot
LiBERAE nec paucae nec multae. 3 liberae testimonia
libera contra seruum, et hoc proprium Terentii est, nam
de Romano more hoc dixit.
772 33 1 NE iLLA iLLVM ^nc' ualdc. Cicero {CatU. II 3, 6) 15
^ne illi uehementer errant'.
773 34 1 chremes si positvm pvervm h vnoKQlasc. et
est (iCiiriaLg^ transit enim a mixto ad imitatiuum charac-
terem.
772 33 2 ne illa illvm Chremem scilicet. 20
773 34 2 chremes si p. p. fjLlfiriatg^ quando aliena uerba
sic pronuntiamus, ut uana uideantur.
1 chant^aram A | suffarcinatam CV, (dixit add.) B, suf ■
T I cantharam V \ nomen est om. B \\ 2 leniter TC j| 3 non
ut] n u (m mg. u n) J5 | uidisse se <(innuit (vel induit)^ dett. |
subfarciuatam — 4 portantem om. T \ suffarcinatam BCV\\
4 cantharam <(uidelicet^ suff- dett. \\ 5 suffarcinatam (-ta T)
TCV, om. B I subfartinatas A, suffarcinatas rell. \\ 6 ut om. B \
pannutia F, pannu et a TC \ paucis B TC, bancis V \ et Plautus
om. T II 7 cludam classam [in cr- corr. C) TC jj 8 qvod in pa-
mvNDo ow?. J5 I A. A. L.] ali • a • 1 • F, a • a • TC, aliquot libere
B II 9 super T | <et> ut TG || 10 includatur T | dolo A \ chreme
TC II 11 subdole V \ aliquod TC \ multae — paucae B \ libera
V\\ 14 dicit C II 15 illvm om. B | Cicero] ei Cicero T, ei • Ci •
C II 17 eNYnOKPICIC AB, iv -^Trox^tW M\ **+ TCV \ et
est om. TC\\ 18 MIMHCIC AB, iilfiriGiv M\ *** TC, om. V \
transit — 21 fiiiiriCLg om. TC \ ad mutatum V || 21 si p. p.]
si p ^, si positum p- B, om. V \ MIMHCIC B, MIMeCIC A,
*** V
224 DONATI COMMENTVM
776 36 1 NON HEROLE F. bene ipse de se tertiam per-
sonam fecit, ut supra (/ 2, 8) *at nunc faciet'. 2 vt
Tv sis sciENS eloquenter: sic enim ueteres pro scias.
776 37 1 lAM EGO HVNC I. M. V. p. beue *in mediam uiam',
quia ante fores positus iacebat. 2 provolvam teqve 5
I. per. I. L. de proximo TcaQOfioLov repetiuit. quando no-
mina simt, TtaQOvoficcaLa, quando uerha, nccQo^oLov dicitur.
3 PROVOLVAM porro uoluam. 4 Et dolo quidem
minatur quod facturus non est, uerum sedulo id agit, ut
iam puer tollatur e medio. simul enim seruat Chremeti, 10
ut ipse recuset generum, non ut a quoquam passus uideatur
iniuriam.
778 39 1 tv pol homo non es s. ^sobrius' est sanae
mentis quasi sebrius, hoc est quasi separatus ab ebrio,
ut secretus separatus ab his qui cernuntur. 2 fal- 15
LACIA ALIA ALiAM T. prouerbium, cui subiacet memorem
mendacem esse oportere.
780 41 civem atticam esse h. transit ad imitationem.
.781 42 Av interiectio est conturbatae mulieris.
1 ercle J.C, er • T \ f.] f a • B, faciet CV \ bene <(enim)>
ipse codd., corr. Schopen \ de se] sese in ras. V^ \ persona A \\
2 fecit ex fa- corr. C \ \t om. B 1| 3 sis] scis A \ eloquenstur
sciens C, s • eloquens T || 4 iam — p.] uia B \ hanc 0 | v.] n •
C I media B \ uiam in ras. F*, -U- J., om. B || 5 qui* A \
ante] an C \ teque i^Pi-L^ A^ teqiqt-lu^ J5, tq^
i • p • i • 1 • F, teque ■ i • pro in luto (s • T) TC \\ 6 n^POMOION
AB., naQo^Lov M*, **** CF, om. T \ repetiuit <ei> V\\
7 paronomasia (paran- TV) codd.\ est add. V \ paronoeon
no
AB, parameon TC, para,meon V \ dicitur om. .B F|| 9 ut iaml
utinam C, ut T || 10 puere B \ in medium TC \ enim] eum V\
seruit V \ cremem B, om. C || 11 uideatur passus B \\ 13 tv
— ' «• om. J5 I Es s.] es .4, e • s • T, es sobrius CV \ sobrius om.
AT\ <id> est B \\ 14 sebrius ABV, sobrius TC; seebrius.? 1
id est ab ebrio separatus B |j 15 separatus om. T | ab iis J5 j
quae TC \ cernuntur Schopen: discernuntur codd. || 16 aliam] a-
B I T. om. TC I cui in ras. V^ \ memor e TC || 18 acticam A,
athicam C, a • T\ esse hanc C, eh- TF, om. B \ immuta-
tionem F || 19 au m ras. F^, an TC
ANDRIA IV 4, 36—48. 225
782 43 lOCVLARivM iN MALVM 6 contrario: pro graui et
molesto ac nimio iocosum. ergo narcc avxicpqaaiv.
44 1 Qvis Hic LOQViTVR o CHREME principium lo-
quendi Dauus Chremeti dat perfectis quae ipse conatus
Rest. 2 PER TEMPVS A. idcm est ^per tempus' quod in 5
tempore. 3 Aut certe ^per tempus' tempestiue.
4 o CHREME PER TEMPVS A. astutc , quasi eum nunc pri-
mum uiderit.
784 45 1 AH NEC TV OMNiA aut ^ucc' pro non legitur
aut ^ne omnia', ut ^ne' producatur et accipiatur pro non. 10
2 NEC TV OMNiA ^audisti' subauditur.
785 46 1 AVDiSTi OBSECRO HEM exsultaus Dauus infert
et inculcat frequenter repetendo ^audisti'. 2 avdisti o.
HEM difficile credendo affirmat non sciuisse praesentem,
ut hac confirmatione nihil illum de se faciat suspicari. 15
786 47 iN CRVCiATVM Hi. A. uec 'in crucem' sed ^in cru-
ciatum'.
87 48 1 Hic EST iLLE ^illc' cum emphasi quasi uir
magnus. sed hoc Chremetem ostendens dicit cum ironia.
/o/
1 iN MALVM om. B \ e F*, et J. II 2 ac] et J5 | iocosum
ABV., iocoso TC; iocularium dett., ed. pr. \ ego A^ igitur
TC i cata antifrasin ^T, catantiphrasin B, cata antiphrasim
F, catha antriphrasin 0 || 3 o chreme 0?». B || 4 perfectus T ||
5 PER — est om. B \ a.] ad • 0, aduenis V \ idem est] • i ■ F,
id est T, • i ■ est C I quod] quomodo F, id est B \\ G aut —
tempus] uel B \ tempestiui 0, -uo T |j 7 o — a. om. B \ o om.
T I A.] adue • C, adu • T, om. V \ astute] ausculto T \ nunc
eum B, enim nunc F, eum non C \ prius TC\\ 9 ha C, A^^t F,
an T I NEc] n • V \ tv — 11 tv om. V \ nec] n A \ non om.
A II 10 aut om. T \ ut — 11 omnia om. T \\ 11 nec om. C | sub-
auditur] pro auditu T \\ 12 avdisti obsecro om. B \\ 13 et om.
TC I in occultat T | audisti om. V \ aatjisti] audistin 0, audi-
stin F I obse • hem C, ob • hem T, hem F, obsecro hem B \\
14 adfirmat A || 15 illum de se faciat suspicari F || 16 in] hinc
T I hia ■ A, i • h • a • F, hinc a • hi • e • C, a ■ h • e • T, om. B J
sed cruciatum BTC \\ 18 mc est om. B \ henfasi A, ewphasi
F, exifasis T, esiphasis C \\ 19 sed om. C \ hunc B \ chremte
A I <(in (est T)y chreme tunc ofi^endens (-des T) TC \ yronia O
Donati comm. rec. Wessner. 15
226 DONATI COMMENTVM
2 NON TE CREDAS D. L. Vergilius (Aen. X 581) ^non
Diomedis equos n. c. c. A.'
788 49 1 NiHiL POL FALSi Dixi Mi SENEx bene ^senex',
qiiia quasi alienior est et ignotus Mysidi. 2 mi <(s.)>
subpalpatio muliebris. 5
789 50 NE ME ATTiNGAS quaedam ostenduntur aperte in
comoediis, quaedam ex aliis personis intelleguntur.
790 51 si POL GLYCERio NON OMNiA HAEC aTCoaiaTtrjaig
tertia, quod <(quaedam)> alienae personae intercessione reti-
centur. fiunt autem aTCoGLConrjGSLg, id est reticentiae modis lo
tribus: aut enim tacet per se ipsum et ad aliud transit
«t est prima, aut tacet nec ultra aliquid dicet et est se-
cunda, aut alterius interuentu personae silet et est tertia.
791 52 NESCis QviD siT ACTVM 'ncscis' plerumque dicitur
ei, non quem uolumus redarguere imperitiae aut ignoran- 15
tiae, sed quem facere uolumus ut uelit libenter audire.
794 55 1 PAVLVM iNTERESSE uoue pro multum: iXdrrcoaig
axrj^cc. 2 EX ANBio OMNiA VT F. N. F. figura scpE^^ijyTjatg;
nam quid est ^ex animo' nisi ^ut fert natura'? 3 Et
1 D. L. om. BV\\2 11. c. c. A.] nota TC, etc .B || 3 nihil
— Dixi om. £ I nil (7, n • T I bene senex oni. V \\ 4 quia om.
TC I misidi dett., om. ABTCV j mi] Me J. || 5 suppalpatio B,
supplicatio T \ mulieris TC, mulieris F il 6 ne me om. B \ qui-
dam TC II 7 quidam TC \\ 8 si pol om. BC \ gly • post haec in
B I HAEc] he C, h- V\ <NnOCIOnHCIC A, aposiopesis BV^~,
**** TC||'9 tertia] •III- J., HP F, om. TC \ quaedam add.
W. I alie TC \ reticeuntur A, reticeantur B, refentur V, reti-
cent TC \\ 10 aposiopesis codd. \\ 11 enim tacet om. V \ tacet
<(quis^.^ (Schoell) \ per se ipsum] persona ipsa Schopen \ aliud
Schopen {cf. Phwm. 12, 71): alium codd. \\ 12 dicit F|| 13 aut
om. T II 14 nescio q • s • i • T, om. B || 15 quem non 2', quem
B I aut ignorantiae {in ras. V^ =■. dett.)^ ignorantis A B 2\ igno-
ramus C || 16 que C, quoque T | uoht J. jj 17 interesse] in •
B I multo AB2'V, multorum C | iXaTtcoGLg <>%f?/xo; TF: eGd^^T-
TICIC CRCm B, e^e^^nCICM^ A, est (et est T) * * * * T
CV; rcc7tSLvco6Lg G^. Steph. || 18 ex — i(ps^rjyr}aLg om. TC \ vt
F. N. f.] facias ut fert natura B \ figura om. B \ C<l>CSHrHCIC
B, —^HRHCIC^ A, ephexegesis F || 19 qmd est F, quidem
TC I nisi ut natura fert F, ut {om. T) infert natura TC
ANDRIA IV 4, 48—5, 2. 227
haec sententia a Terentio iQcorri(iaTLK&g prolata est, quam
Menander imdsLKTLKcog posuit.
795 56 VT FERT <(n.)> naturalis et ingenita actio, quam
tea quae dicimus, ut Vergilius (^Geo. II 204) ^et <^cui^
putre solum — namque h. i. a.'
™
5.
1 1 iN HAC H. p. D. E. c. iu hoc loco pcrsoua ad cata-
stropham machinata nunc loquitur, nam hic Crito nihil
argumento debet nisi absolutionem erroris eius. simul ex
uerbis suis quam grauis quam modestus sit quamque iustus
ostendit. 2 in hac h. p. d. e. c. non ^habitare', sed quia lo
mortua est, ^habitasse' dixit. 3 platea Graeci nXa-
TELav dixerunt, quam nos plateam dicimus. secundum
formam eiusmodi et Mi^deLuv Medeam, CTtovdeLov
spondeum scribimus.
2 1 qvae sese inhoneste o. optare est unum de 15
1 <(e)> sententia TC \ a Terentio Steph.: ab initio codd. \
ePCOTHMd.TIKmc A, eP03THMd.TKOC B, **** TCV \ quam
V II 2 epidicticos codd. \\ 3 ingenta A \ quam ea quae dicimus
s.
(dicimus A, dicimus discimus J5, diximus TC) ABTC, an de
industria; id est scientia et prouidentia. ea enim quae dici-
mus et scimus, operatione genita et industria quaedam scimus
(an — et indus in ras., tria — scimus in mg.) V^ (dett, ed. pr.);
quam uvtocpvfi dicimus Schoell. An q. extemporalem d. {cf.
Quintil X7,16)?\\A.Vii — b i • a • m mg. V^ \\xi om. B \\ 5 h. i.
a.] hoc imitamur arando B \\ 6 h.] habitasse BTCV | p. — c.]
P • d • eic; J. , p • d ■ e • chn' • F, platea dic • est crisidem C, eic- B j
loco om. T I catastrofam J.5, cathastropham C|| 7 nunc] non TC;
del. Schopen \ Crito] crac A \\ 8 argumentum TC \ eius del. Schoj)en\\
9 suis om. TC \ sit] ut ^, sit (post iustus) V \\ 10 in — c. om. B \
H.] habitasse C F, otn. ^ | pl . d . c • cr • C, p • d • e • T || 11 df
C I Plata A, Plateam TCV\ grati T \ nXuTstav] placiam AB,
palatiam TC, TtXatua plateam V || 12 diximus TC || 13 median
(-am B) medeam AB, medeon medium (-eum T) TC, (isSsia^
medeam V \ spondaion A., spondeion BC, sondero T, GitovSsiov
(ov in ras. m. 2) V || 14 spondeum ABT^ spondeium C, et spoD-
deum y II 15 qvae — inhoneste om. B \ o.] obtauit B, optauit
CF, 6; ^, t^ r I obtare B \ est om. C
15*
228 DONATI COMMENTVM
duobus eligere. Yergilius (Aen. I 425) ^pars optare
1. t.' 2 PARERE Hic D. animo heredis dixit ^parere
diuitias'.
798 3 1 POTivs QVAM iN p. primum dolet Crito, quia
meretrix fuit Chrysis; secundo progressus queritur, quod 5
mortua est. — 2 Et nota, quod tria dicit contempsisse
Chrysidem: imtriam, lionestatem, paupertateni. — xo
TiQiitov etiam seruatum est graui uiro, cum illum sobrinae
pudet. simul et Mc ostenditur eius generis fuisse Chiy-
sidem, ut probe uiuere potuerit, nisi, ut ait (J 1, 44), 10
necessitas cogeret. 3 qvam in patria h. avtl^ETOv pri-
mum. 4 POTivs qvam in p. h. p. v. his uerbis iam ho-
nestus a poeta inducitur Crito et dignus, cui credi oporteat.
5 PAVPER viVERE scd ^coguatorum n. c' est (/ 1, 44).
799 4 AD ME LEGE REDiERVNT B. hic ius tractauit dicendo 15
^redierunt', quia in familiam redeunt, si non est heres de
proximo aut ex testamento.
800 5 SED Qvos p. V. interrogatio est, cui necessario
respondetur aut etiam aut non, percontatio, cui nihil
horum, ut si quis dicat: ubi habitabat Ohrysis?, 20
dicatur: ecce hic. percontatio, ut si quis dicat: cur
1 eligere in mg. V\ om. ABTC | par C |1 2 le t • TC,
• i-T; J., locum tecto (-is B) BV \ parare TCV\ hic di- B,
hic diuitias F, hic ducit C | heredis om. A \ parare TCV\\
3 diuitiis C || 4 qvam in p.] quam h • i • p • p • u • F, etc • B \ quia]
quod ed. pr. \\ 5 querit TC \\ 6 est] sit B \ <hic> quod TC \
dixit <cur> F, om. TC \\ 7 TOnPenON J., T^HPeNON B,
**** TCV \\ 8 sobrinae illum J5 |1 9 et om. TC\\ 10 proprie
T I potuerit om. T | ut ait] ait A., aut C, aut T || 11 patkia]
prima T \ h.] honeste B, honeste uiuere V\ ante • hecton A.,
antitheton BTC, anthiteton F|| 12 p. v.] u- Fjl 13 et indignus
TC II 14 n • c • est] neglegentia coacta N • C • est A^ negligentia
coacta n • c • e • e ' J?, negligentia coacta n • c • est F, negligentia
c • e -.C, n • e • e • T 1| 15 ad — redikrvnt om. B \ legere dixef •
A, lege diceret F, lege redieru C, l-r^ T\ b.] bona B, £• F,
om. TC I hic — 16 redierunt om. TC \\ 16 redierunt F 1 quia]
et TC I redierut C, redierunt <hic ius redierunt> T, om. B \
si non] sed C | est proximus heredis TC |1 17 ex] et C, in T |1
18 p. v.] per M- B., perconter v^ (n^ F) C F j necessario in mg.
V- 11 19 aut 2. om. TC \\ 20 ubi — 21 dicat om. V \ habitat B TC
ANDRIA IV 5, 2—9. 229
adulterium commisisti? simul etiam modeste et ma-
ture et de se nihil interrogaturus coepit a blandimentis.
801 6 ESTXE Hic CRiTO s. c. sobrini sunt consobri-
norum filii, — nam sic dicit Menander — ; uerum ut
alii putant, de sororibus nati, ut sint sobrini quasi s
sororini.
803 7 o MYSis SALVE SALvvs sis c. 'saluus sis' asseue-
ratio salutantis est, non quasi responsio.
803 8 1 iTAN CHRYSis HEM uou uunc iuteiTogat, sed com-
miseratur, et ita sequebatur, ut diceret ^periit'; sed magis lo
gemitu significat, quod minus dixerat. 2 nos qvidem
POL MiSERAS PERDiDiT Mc iutellegitur supra subaudiendum
^periit', nam TtQog t6 "^periit' haec reposuit ^perdidit'.
804 9 1 QviD vos Qvo PACTO Hic progressio loquentis ad
interrogandum, id est: puto, inquit, quod illa periit, uos i5
autem quomodo? 2 qvo pacto hic significatio est
peregrinantis. 3 nosne sic vt qvimvs a. t6 'sic' nu-
dum est. et est significatio languoris cuiusdam et lenti-
tudinis. 4 sic vt qvimvs a. q. v. v. n. l. et ad prae-
sentis et ad praeteritae uitae excusationem pertinet ista 20
responsio, qua purgatur uoluntas in quaestu meretricio
1 etiam] et TC \\ 2 interrogatus TCV \ coepit a] cepe
T\\ 3 cKiTo s. c.] cr jtos • c; J., crito cc- F, chrito sobr chr-
C, c • s • e • T, cri • B \\ 4 post Menander lac. sign. Schopen |
uerum] uel B, om. T \\ 5 aut sint TC \\ 7 o. — c.] salue B \
b a
c.] crito C, om. V | adseueratio A \\ 8 quasi non C \ responsio
<^salutati)> V \\ 9 itan otn. B V \ chrysisJ at • T, om. B \ hem]
h~- e; A, hem V, hic TC | nunc non V \ commiseretur B \\
10 sequebatur] perseuerat TC | disceret A \ sed — 13 periit 1.
om. T II 11 gemitus codcl., corr. Westerh. | nos — 12 pol om.
B I hoc F|| 13 prosto AB, pro sed F, profecto TC \ perit AC \
repofuit A \\ 14 que nos quo V \ pacto] p • J5 T || 15 id estj
inde C, id T | puta ATCV \ inquit om. V \ perit TC, {ex
querit corr.) A \ uos autem F, om. B || 16 est om. F|| 17 nosne
F, om. B I sic om. T \ a.] aiunt BCV \t-o- C || 18 est <est>
et A I significatm C, -tiuum T \ langoris C V \ cuiusdam] cre-
dam B \ lenitudinis A T, lenitatis C || 19 a. — l.] aiunt quando
ut uolumus non licet .B | l.] i • C | ad om. C \\ 21 quia V \ in]
et C I meretricis TC, meretricis {corr. m. 2) V
230 DONATI COMMENTVM
Chrysidis. Caecilius in Plocio {fr. 11 Bihh. com.^) ^uiuas
ut possis, quando nequit ut uelis'.
806 11 1 QviD GLYCERivM lAM H. s. conuenit hereditatem
petenti, conuenit indici futuro. 2 Ergo recte et ordine
quaesiuit ^quid Chrysis? quid uos? quid Glycerium?' 5
807 12 1 VTiNAM nouo genere exoptationem pro nega-
tione intulit. 2 havt avspicato hvc m. a. id est in-
auspicatus, quod non esset auspicatus. et usitatum ueteri-
bus sic dicere, si quando aliter quid euenisset, quam uellent.
808 13 NVMQVAM HVC TETVLISSEM PEDEM VcrgiliuS {^Aen. 10
11 657 — 58) ^mene efferre pedem, g., t. p. r. s.' et (Geo.
I 11) ^ferte simul f. p. d. q. p.' sed critici adnotant altius
esse charactere comico Hetulissem pedem'.
809 14 1 SEMPER ENIM DICTA EST E. H. A. H. E. S. aut
ueris credendum est aut etiam falsis, quae tamen inuete- 15
rauerint. hinc Cicero (in Verr. II, II 35, 87) ^ita ha-
beantur itaque dicantur'. Viahita* ergo plus est quam
^dicta\ 2 SEMPER Eivs a possibili et utili.
810 15 1 NVNC ME HOSPiTEM L. s. et ^me' et ^hospitem'
1 Chiysidis post 229, 21 uoluntas in V | plotio C F 1| 2 nequit
(-id T)] nequis D (ed. jpr.), nec quis Bibh., non quis Fahric,
nequeas Seyffert, nequitur Spengel \ uelis (s ex t corr.) A ||
3 glycer • J5, cliceriu A \ iam h. s.] i • h • s • p • r • F, etc • B \
4 iudici F ] futuro om. V \\ 6 negotione A \\ 7 haud C F, aut
T I huc M • 0; A, huc me • a • F, h • m • a • T, huc m • C, om. B \
idest] a F|l 8 quid C H 9 si <(si^ quando F, si <(ali)>quando T ,
si <^quid ali)>quando C \ uellet C \\ 10 hic A, h- BT \ tulissem
C, t • J5T I p . BT \\ 11 neme ATC \ offerre ^ | g. — s.] ge-
nitor te posse relicto sperasti B, c • (t • T) r • n • n • s • TC\\
12 f. — p.] faunique pedem dryadesque puellae B, f-p-d-
q • d • F, e • p • d • q • (i • T) p • tC | cretici B, critici F, c'to
T I annotawi F, antant C \ alterius F, alicuius -B 1| 13 carac-
tere F, caractare B, diaractere A, caraptere T \ intulisse (-em
T) pedem TC \\ 14 semper — s.] dicta et habita 5 1 e. h.] i •
h • F I aut ueris in ras. F^, aut ueteribus T || 15 inueterauerant
(-runt F) codd., corr. Steph. H 16 ita habeantur] fore uideantur
Cicero II 18 dicta Schopen: credita codd. \ eivs] enim TC \
appossibili A \ et inutili C || 19 hospitem l. s.] etc • B \ et —
231^ 1 sequi om. T
ANDRIA IV 5, 9—22. 231
et 'lites sequi' mii-e dicit: — 2 me cum emphasi, id
est senem et reniotum a litibus, hospitem lioc est peregri-
num, LiTES SEQvi id est paupereni. — totum <^iiety
i(icpa()Ecog.
811 16 QVAM iD MiHi siT FACiLE A. V. id est difficile et 5
inutile. et est comicum.
814 19 1 GRANDivscvLA lAM PROFECTA EST ad partcm
aetatis refertur grandis, — 2 Id est: grandis natu est.
— maior autem generaliter et ad summam aetatis re-
fertur et ad comparationem aetatis pariliter positum. lo
815 20 1 SYCOPHANTAM hoc cst: cum in me conueniunt
lites. 2 SYCOPHANTAM bcne ^sycophantam', quia bonam
causam habet et nihil aliud timet nisi conuicia. 3 Et
^sycophantam' subdistingue et sic infer sequentia.
816 21 1 TVM IPSAM DESPOLIARE NON L. ab honesto. 15
2 Et bene, quia nihil suum habet nisi Chrjsidis.
817 22 1 OPTiME HOSPES p. c. A. o. ^autiquum' absolute
dixit, ut aequum aut bonum, quod antiqui solebant.
2 Aut certe per BXXeLi\)iv, id est ^morem et ingenium'
(cf. Hec. V 4, 20). 20
1 me mm F, metum A \ emphasi m ras. F^ enfasi T(7,
enjenfasi A \ id est in ras. F^ et T || 2 <et> a TC \ hosp- B \
hoc est om. B \\ 3 idem A \ (isr' iiiq^dascos W.: emphaseos J5,
enfas eos A, emfason TC, ^®"^ emphaseos {sscr. m. 2) Fl| 5 qua
A 1 facile] fa -B I a. V.] a • e • c • F, om. B 1| 7 glandiuscula
C 1 lAM profecta] iam pf- C, iam p- T, om. B \ est] e- T,
om. C I patrem C \\ 8 natu et TC \\ 9 et 1. om. TC \\ 10 pariliter
ATC, pari^'ter F, pariter J5; pariliter <(comparatiue et simili-
tudinarie)> clett. \ posit?m F|| 11 sicofantam ATCV, siccophan-
tam B 1 <quia bonam causam {om. T) habet> hoc TC {cf. infra) \
id est B 1 conueniuntur C \\ 12 sicofantam J. F, siccophantam B,
om. TC 1 sicofantam 2. ATC, siccophantam B, om. V\\ 13 et
om. ABTC I nisi] et B \\ 14 sicofantam ATV, siccophantam
B, sicofantia C \ et D, om. rell. \ infert TC || 15 tvm] tamen
B 1 ipsam dispoliare C F, ipsam d • T, i • d • B | l.] licet BCV,
om. T II 16 bene F| qua A \ sum C \ Chrysidis <habet)> AB
TC, (habet del.) F || 17 p. — o.] p • a • c • a • {ex o corr.) 0 • C,
pcm^a^o^ T, *** B \ antiquam J. 1| 18 df (7 | quod om.
T 1 per eAAIYIN B, per C^MYin A, per e • m • T^ per * * * C,
per T 1 id est] deest.^ i mortem T
232 DONATI COMMENTVM
818 23 1 DVC ME AD EAM QVANDO HVC V. V. V. ^Ueili huc'
inquit ^ut uideam'; cur autem '^ut uideam'? quia timet.
2 Et est ordo: duc me ad eam, <(ut uideam)>.
819 24 NOLO ME Hoc iN TEMPORE V. s. beue ^seuex': Simo
enim cum Chremete est. propter hoc uideri non uult, ne
eius utatur apud socemm testimonio, rem esse Pamphilo
aduersus Glycerium, et rursus nuptiae confirmentur.
820 1 1 SATis lAM s. s. s. E. T. A. M. haec scaena offi-
ciorum disceptationem continet patrum inter se de officio
amicorum et paterna pietate tractantium. 2 satis i. s. lo
s. s. haec ueluti quaedam controuersia est, namque in-
iuriarum reus fit Simo : contradicitur per coniecturam falsum
esse quod intendit, cum Pamphilus neque amet neque ex
eo^filius natus sit, et adhibetur deriuatio causae, qua
dicitur meretricem ista omnia esse molitam ad disturbandas i5
nuptias. 3 satis i. s. s. s. bene negatm-us filiam purgat
prius officium suum de fide promissi et ultro accusat ipse.
4 spectata probata, ut ille ait (Verg. Aen. VIII 15 1)
^et rebus s. i.'
1 AD V. V. V.] etC • B I QVANDO Hvc] q • h • TV I u • ut • u •
C I ueni huc W.: uel hoc ABT, uet hoc C, duc V\\ 2 uideam]
quidem T \ uideas ABTC, uideas V \ timetur AB T, timeretur
V II 3 ut uideam (quando huc ueni) add. Steph. \\ 4 nolo — v.
om. B 1 iN om. TC \ v.] uideat V \ s.] senex B V \ bene senex
om. F II 5 non uult uideri B || 6 rem esse] re me est A, rem
eius TC 1 pamphili TO || 7 ///et JL |1 8 s. s. s. — m.] satis s • s •
e • t • a • m ■ e • F, satis e • t • a • (q • T) TC, satis B \ offensionem
{in mg. aliter officionem m. 1 = T) C \\ 9 disceptationemque T \
patrum continet V j intra C \ officiis B \\ 10 i.] j ■ A \ s. s. s.]
s • s • F, satis TC, sa. ■ B \\ 11 haec oin. C j est om. B TC \ neque
T II 12 sit TC I contradixit T \\ 14 quia TC \\ 15 ad] a 0 | distri-
buendas ex -am corr. A \\ 16 nup • ^ | i. s. s. s.] iam s • s • F,
i • sa- B, iam satis TC || 17 prius om. V \ officium F | promissis
A, promissa TC \ et om. B \ ultero A \ ipsM7?i F || 18 ait om.
B II 19 et rebus om. C | s. i.] s • B, spectata iuuentus F
ANDRIA IV 5, 23— V 1, 13. 233
^23 4 1 iMMO ENiM 'enim' itaQiX^ov est figura. 2 immo
IJ^K ENiM NVNC cvm maxime abs te postvlo renuntiarB affini-
\^K tati Chremem aut parum adhuc intellegit Simo aut sub-
tiliter dissimulat, ut ad fidem promissi hominem compellat.
e5 VT BENEFiciVM VERBis I. ^initum' coeptum ab in- s
eundo, unde et initia quoque dicta.
6 DVM ID EFFiCL\s QVOD VELis legitur et ^quod lubet'.
826 7 NEQVE MODVM B. N. Q. M. o. c. id cst: uou cogitas
aut quantum de benignitate amoris exigendum aut prae-
sumendum sit aut quam sit impossibile quod petas. lo
827 8 REMiTTAS lAM 'rcmittas' pro mittas.
828 9 1 PERPVLiSTi ME VT H. A. hic cst tota accusatio.
2 HOMiNi A. sic Sallustius (lug. 12^ 5) ^occultans se
tugurio mulieris ancillae'.
830 11 FiLiAM VT D. i. s. iuuidiose non ^promitterem' in- is
quit, sed ^darem', quantum in te est.
832 13 DVM RES TETVLiT compositum pro simplici est *te-
tulit'. et altius, quam decet comicum characterem, dictum
uklctur (cf. IV 0, 13).
1 ENiM sscr. A I enim om. C \ TT^PeARON B^ parelion A^
parelcon TCV | immo et F, om. TC || 2 cvm] nunc C, om. T 1
se nuntiare TC \ adfinitati A, affinitatem TF|| 3 chremen C \
parum adhuic A, adhuc parum C \ intelligat {corr. m. 2) V | aut]
cum TC II 4 ut] et TC \ promissam C || 5 verbis i. initum] u • i -
ATC^ u • i • uerbis initium F, **** 3 i| 7 dvm id efficias]
dum id f • T, om. B \ id om. C \ et om. ATCV\ lubet Umpfenh. :
iubet A , iubes B TV, * * * C \\ 8 modvm] mo • ^ | b. — c.]
ben u • q • m • o • c • F, be • 5 | id est om. V \ cogites T \\ 10 sit
07)1. T I aut quam sscr. V^ \ impossibile sit V \ petis C || 11 re-
MiTTAs lAM om. B I remittas m mg., pro in ras. V^ \\ 12 me — a.
om. 5 I VT H. A.] h • a • i • C, h • u • id est T \ haec B V \ tota
om. TC II 13 HOMixi om. B \ a.] ad • F, adoles • B \ sic] fi • ut
da. jB I occulta»?s se F, occulta sis se A \\ 14 tugurium (-ru
T) • a • rC, tugurio mulier^* ancilla® (corr. m. 2) V \\ 15 d. i. s.]
dar • i • s • C, darem i • s • et F, darem B \ inquit non promit-
t^rem C H 16 darewi F | te {in mg. aliter re m. 1) C \\ 17 detulit
TC I est om. B \\ 18 caracterem C V \ dictum om. TC
234 DONATI COMMENTVM
834 15 PER EGO TE DEOS o. V. N. A. I. I. c. defensio per
coniecturam. et est ordo: per deos oro te ego.
835 16 1 QviBvs ID MAxiME argumentum a persona,
2 QviBvs iD MAxiME VTILE EST a causa ratiocinatiua.
837 18 1 VBI EA CAVSA QVAM OB REM HAEC FACIVNT aVd- 5
%6lovd'ov^ nam non intulit ^ob quam causam', cum supra
dixerit "^ea causa'; sed quasi dixerit ^ubi ea res', intulit
^quam ob rem'. 2 <(vbi ea cavsa qvam ob rem)> h. f.
E. A. aut ^-em' abundat aut ^causa'.
839 20 vvLTv VERO quasi dixerit Simo 'simulabat ancilla'. lo
2 CVM iBi ADESSE ME NEVTER SENSERiT quaeritur: etsi
uisus a Myside erat, tamen ignorabatur Chremes esse,
donec diceret Dauus (^IV 4, 48) ^hic est ille, non te c.
D. 1.'? 3 CVM iBi ADESSE ^tum' decst, ut sit integrum
^tum cum'. 15
840 21 DAvvs DVDVM PRAEDixiT MiHi hic osteuditur, quod
uidit callidus Dauus, ut praediceret futurum seni, quod
ipse erat facturus.
841 22 1 NESCio qvid tibi svm o. deest ^propter', ut sit:
propter nescio quid. 2 Aut: nescio quare, ut sit ad- 20
uerbiale. 3 ac volvi dicere ^ac' pro contra quam.
1 o.] oro BC \ v. — c.]un-iaec- O, ut niai c-
T, u • a • i • i • e • F, om. B \\ 2 ei — S persona ojn. B \\ 3 ma-
xima C, m- T \ a om. TC || 4 id] hoc B \ est om. B \ a om.
A II 5 HAEc] hoc BV, i- T \ anacoluthon J., anacoliton 5,
anacholuton (-lit- T) T F, anacolithon C \\ 6 ob] ad T || 7 ea
— dixerit om. T \ ea] ?i ABC \ eas res V \ intulit] inquit uult
A 11 8 vBi — QVAM OB REM acJd. Linclenhr. \ h.] hoc F, haec B \
F. E. A.] faciunt e • i • F, faciunt erit ablata ob re ^ || 9 causae
T \\ 10 uoltu JB, Multu (u ex u corr.) V \ vero] quo TC \ di-
xerit] di- B Ij 11 cvm] eum A \ neuter m • a • sen • 5 | me om.
T I quaeritur A, queritur TC, quaerit F, quare B \\ 12 <[uisi>
uisus TC I ignorabat T jj 13 ille <ille> 5 | te — 1.] te cre ■ d • 1 •
F, teic • d • L • J., te c • d • i • C II 14 ium deest F, deest tum
JB, tum demum TC || 15 cum ium V 1| 16 dvdvm om. B \ hic
ostendit TC, om. B \ quid A V \\ 17 uidit — quod om. T |!
19 tibi sum oblitus F, tibi oh • B, om. TC \ deesse A \\ 20 quare
TC, pro quare ABV\ prouerbiale F || 21 dicere] d^ F
ANDRIA V 1, 15—2, 3. 235
842 1 1 ANiMO NVNC lAM OTioso ESSE iMPERO haec scaena
principium indicii et iracundiam senis continet, atque in
ea uehementer exprimitur consuetudo patris ac domini
offensi et indignantis. 2 animo n. i. o. e. exsultans egre-
ditur Dauus nuntians prona esse omnia ad securitatem. 5
3 Et OTioso securo, quia negotium sollicitudo est.
4 IMPERO pro uolo. an ut statim fiat tamquam illud
quod imperatur? 5 Et Hmpero' superbe dixit: summum
enim indicium securitatis est superbia.
84:3 2 1 VNDE EGREDiTVR hic uou inteiTOgat, sed cum lo
admiratione uel magis cum indignatione dicit. 2 meo
PRAESiDio A. H. id est 'animo nunc iam otioso esse im-
pero'. 3 ATQVE hospitis Critonis scilicet.
844 3 1 EGO coMMODiOREM HOMiNEM hic Dauus admiratur,
quod in ipso articulo periculi superuenerit Crito. 2 ego i5
COMMODIOREM H. potcst cnim et commodus esse quis et
alieno tempore superuenire potest: — ^ Et commodum
in homine est, sed et opportunus aduentum malum Jidbere
potest. — nam commodum in homine est, aduentus
in facto eius, tempus in opportunitate facti. 4 com- 20
MODIOREM H. avlkri^lpLg. 5 SCELVS QVEM H. L. 'scclus . .
1 lAM om. TC I lAM — iMPERo] etc • B 1 ocioso V \ scena
<^****^ V, om. C II 2 iudicii BG \ continetur C || 4 n. — e.]
nunc i • 0 • esse (e • T) TC, iam n • o • e • i • F, om. JB || 6 Et
om. B I occioso <(esse> B \\ 7 impero] impeio A \\ 8 Et] quia
T I superbius F, supere B \ dixit om. B \\ 9 iudicium B \ est
securitatis V \ superia JB || 11 uel om. C \ cum indignatione
magis JB 11 12 praesidio] prae • J5 | a. h. — impero om. F 1 at •
ho • C, atque hos • 5 1 id est] id B, id A, om. TC | ociso A,
occioso B II 13 ATQVE 07)1. B I hos • B \ scilicet om. B \\ 14 ego
et HOMiNEM — Dauus om. J5 |1 15 eqo] E • B \\ 16 commo • B \
H.] h^ A, hominem ■ h • C, hominem F, om. B \ potest enim
om. T I comodum TC \\ 17 potest om. V \\ 18 est sed m ras.
F*, esse sed C \ et ojn. TC \ oportunum TC, opportunuw V \
<et> aduentum ATC || 19 iam A \\ 20 eius] e^-. F| tempus]
corpus C, temporis T \ o^ioportunitate A \\ 21 h.] h ^, hominem
TC V I silempsis A F, silesis B, silepsis TC \ scelvs — l. om. B \
scELvs om. T I qvem om. TC \ h. l.] hic laudat F j scelus om. TG
236 DONATI COMMENTVM
hic' non est soloecismus : ad sensum enim, non ad uerba
respexit. etenim propter sensum uerha stint, non propter
uerba sensus.
845 4 1 OMNis RES EST iN VADO ^in uado' in securitate:
nam ut in profundo periculum est, ita in uado securitas 5
est. 2 Prouerbiale Hn uado' in tuto.
846 5 1 QviD AGAM plus est dicere "^quid agam?' quam cogi-
tare de fuga. 2 salve bone vir ironia maior est quam
increpatio; cum enim omne genus criminis aliquis spreuerit,
tunc exclusi ironia laudamus. 3 ehem simo interiectio to
perturbati est. 4 o noster chreme ^noster' dicendo la-
tenter significat Glycerium filiam Cliremetis esse inuentam.
847 61 OMNiA APP. s. I. quia infecta sunt, dicit ^parata s.'
2 cvRASTi PROBE mcmoriter: supra enim senex dixerat
(7JJ 3, 43) ^immo abi intro, ibi me opperire et quod 15
parato opus est para'.
848 7 1 vBi VOLES ACCERSE ^ubi' pro quando, non est
enim loci sed temporis aduerbium. 2 bene sane <(^sane'^
ualide, quia qui sanus, idem et ualidus. 3 id enim vero
H. N. ABEST 'abest' pro deest. 20
1 non est bic B \ soleocismus J., solecissmus C, silocissi-
mus T I sensus J-T|| 2 sensus AB, sensus F, om. TC || 4 omnis
— vADo om. B I in uado] uado J5, om. TC j in om. B \\ 5 est
ita] sic B || 6 est om. B \ in tuo T, tuto B \\ 7 Quod A [ quid
agam dicere TC \\ 8 salve om. B \ vir] u- B \ yronia AC \\
9 omne enim TC \ criminis <(uel crimiiiationis)> A \ spreuerit
cocl. Huls. (WesterJi.J: supreuerat J., superauerit -B F, separa-
uerit TC \\ 10 yronia AC \ laudant TC \ Hehem C, hem TV\
siMo om. B II 11 est {ex 0 corr.) F^, om. B \ o noster om. BT j
chreme® {corr. m. 2) F, om. -B || 12 esse om. TC\ 13 omnia —
parata s. om. B \ app. s. i.] p • p • s • i • AV^ p • i • s • TC \ quod
TC I infacta A \ sunt] se A \ dicit parata s. Schoell: de paratis
codd. II 14 cvrasti probe] omnia p • probe B \ memore; A \ <(et^
supra ATC \\ 15 immo] dauo F | abi <(et^ C, ab A \ intro ibi]
p
i • T, om. B I operire A, operire CF | et om. TC \\ 16 paratum
C, p • T II 17 vBi — AccERSE et non — 18 sed om. B \ est om.
TC II 18 aduerbium] est B \ bene otn. B j sane add. W. \\
19 uaPde ante sane in C \ qui om. TC \ sanus] est add. TC,
{in mg.) F^ | et om. ^ | m — 20 abest om. B \\ 20 abest om. TCV
ANDRIA V 2, 3—12. 237
84.9 8 1 ETiAM TV Hoc RESPONDES deest 'an non\
2 ETiAM TV Hoc RESPONDES ^etiam' aut hortatio est aut
coniunctio. 3 Et uide quanta dixerit: et ^quid' et Hstic'
et Hibi'. 4 mihine quando non sumus parati ad respon-
dendum, ducendo tempus eludimus. 5 mihixe apparet 5
ita turbari Dauum modo consilio poetae, ut omnes amittat
fallacias et oppressus prodat Pamphilum, dum malum com-
■ minus perhorrescit. totumque hoc ex argumento est: uult
™ enim poeta iam catastropham patefieri.
850 9 modo introii hoc signum pertui'bati inducit ob 10
conscientiam Daui.
851 10 1 cvm tvo gnato vna serui excusatio filii accu-
satio est. 2 Et hoc quasi a perturbato dicitur seruo,
sed consilio poetae ad exitum festinantis et resolutionem
fabulae. 3 anne est intvs pamphilvs causa irae uehe- 15
mentior inuenta.
853 12 1 svNT nulla ratione dicit ^sunt', sed ne nihil
respondeat; nam turbatus est utpote oppressus. 2 qvid
iLLVM deest ^prop^ter', ut sit: propter <(quid)>. 3 qvid
iLLVM c. c. I. L. Chremi conuenit hic sermo: hic enim 20
1 ETiAM — non om. TC \ res • B \ hoc V \\ 2 or**tio (corr.
m. 2) F|| 3 et quod TC, quod B \ ^Mstic C, m istic T\\ 4 nou]
nos TC\\ 5 ducendo dett: dicendo ABTCV\ MmiNE om. TC \\
6 turbare {co7'r. m. 2) V \ mo C \ amittat C \\ 8 totum V, tantum-
que B j et argumento (ex -tu corr. C) TC \ <^enim)> uult enim
A II 9 iam om. C \ catastrofam A., catastrophan JB, catha-
stropham C \ fieri pate ut vid. B || 10 modo] acdo A \ intro u-
F, intro • i • C | perturbati W. : perturbatu {ex -to corr. C) codd. \
induci Steph. \ ob conscientigm {corr. m. 2) F, ab (a T) con-
scientia TC || 11 Dauum Steph. || 12 cum t-n-u- B\ serui
accusatio TC \ fili ^ || 13 a om. A TC \ perturbatio C || 14 ex-
tremum TC || 15 intus est pamphilus F, est (e • T) i • p • jB T |
cause irarum TC \ uehementiarum TC, uehementer F || 16 in-
uentae F, -te C, -tis T|| 17 ratione] re C \ stmt V\\ 18 turba-
tioe 6 T II 19 deest — sit in mg. V^, om. B \ deest — 20 illvm
om. A T I deest (in mg. aliter dicityr) C \ propter ut sit om. C |
propter] pt C \ quid add. W. \\ 20 illu?/i F | c.] censes BC, in
ras. V\ c • e • T | c. i. l.] C • il • A, cum illa l B, c ■ i • 1 • TC,
in ras. V^ \ hoc enim F
238 DONATI COMMENTVM
irridet, qui et supra dixit (777 5, 23) ^amantium irae
amoris integratio est'. 4 Et sic hoc dicit, ut alibi
{Eun, I ^, 18) 'credo, ut fit, m. p. a. e. h. f.' 5 cvm
ILLA LiTiGAT irridet Simonem Chremes, qui dixerat (777
3, 20) ^irae sunt inter Glycerium et gnatum'. 5
854 13 1 iMMO VERO iNDiGNVM CHREMES bcne ad eum
loquitur, qui est a nuptiis deterrendus, uel qui non inter-
turbet orationem suam uel quem iam sibi precatorem
destinet. 2 Ita loquitur, quasi haec sit causa, cur sit
Pamphilus ingressus, quod quasi ei lis intendatur a Critone lo
hospite ducendae uxoris, quam ciuem Atticam uitiauerit.
855 14 1 NEScio Qvis SENEX MODO VENIT bcne "^nescio
quis': etenim si notus esset, uideretur gratificari, id est
gratiosus esse testis et minus uerus. 2 ellvm ueteres
quod nos Hllum' dicimus, uel ^ellum' uel '^ollum' dicebant. i5
quamuis *^ellum' quidam ecce illum uelint intellegi, tam-
quam pro ipso domum Glycerii ostendat Dauus dicens
^ellum'. 3 <(ellvm^ quasi en illum; est enim, ut alii
<^uolunt)>, pronomen, ut alii, aduerbium demonstrantis.
nam pronomen huiusmodi ueteres sic proferebant: ille 20
ollus ellus, 4 Sed, ut diximus, aduerbium compositum
ex pronomine uideri potest, ut sit en uel ecce illum.
1 inridet A \ dixerit C \\ 2 inte • a • {om. est) B T \ sic
dett.: si ABTCV \ dicit] sit V \ ut om. ABV \\ 3 m. — f.]
m-Ph-A-E-h-S- A, misera p-n-ae-bp- C, misera
n • e • a • b • p • 7, etc • B \\ 4 litigat] li • J5 | inridet A V |
<(nunc^ chremes V \ quia V \ dixit TC \\ 5 gly- B \\ 6 <(chremes)>
indignum chremes C, indig cre JB, i-c- 7 | ad eum bene V \\
7 nuptias A | deterrendus ed. pr.: deserendus AB, -dum {corr.
m. 2) F, deferendus TC \ interurbet A, interturbat 7 |1 8 <et>-
iam B \ praeceptorem TC || 9 fit causa A \ curl quare V ||
10 quod] quia F, om. T \ ei lis] tilis J., telis F, eius 7C | in-
cendatur V \ a — 11 hospite om. ATC {v. infra) || 11 ducendi
uxorem V\ qua A \ aticam ^, athicam C \ uitiauerit ex -rat
corr. C; liic T add.: a critonem hospitem || 12 qvis — venit]
etc • -B II 13 enim TC \ motus J. || 15 dicimus om. J3 || 16 ecce
illum quidam B \ uolunt ^ F|| 17 ipsa domo TC \ ostendat F ||
18 ELLVM add. Schopen \ quasi om. C \\ 19 uolunt add. dett. jj
20 sic om. TC \\ 21 ellus ex -um corr. C \\ 22 en <et> ^, an 7
AI^DRIA V 2, 12-20. 239
5 CONFIDENS confidentem hic pro constanti, non
mala significatione posuit. 6 catvs callidus, doctus.
7 <^CATVS^ ardens TtaQcc t6 kdcelv, unde Cato dictus;
ingeniorum eteiiim igneus uigor est.
856 15 1 viDETVR ESSE QVANTivis PRETii ad magnitu- 5
dinem refertur ^quantiuis', <(non^ ad paruitatem pretii.
2 Et totimi oratorie: scite enim locutus est. 3 Sed
interest inter ^quiuis' et 'quantiuis'; nam alterimi con-
temptionis est, alterum laudis.
857 16 TRiSTis ad laudem interdum sumitur, non ad lo
amaritudinem Hristis'. Cicero (m Verr. I 10, 30) Hudex
tristis et integer'.
859 18 GLYCERIVM SE SCIRE CIVEM ESSE ATTICAM beue:
constanter ad ea, quae locutus est, ^scire se' dixit.
860 19 1 DROMO DROMO conomotus ira et dolore nihil i5
dicit, nisi lorarium repetendo saepius uocat. 2 verbvm
si ADDiDERis bene, quia omnia praesente socero contra
nuptias loquitur.
861 20 1 AVDi OBSECRO plcrumque a uerberandis uel in-
dulgentia tloquitur uel mora. 2 svblimen id est sublime, 20
per altum. 3 qvantvm potest hoc est celerrime, quia
2 cautus V I calidus C || 3 catvs add. Schoell \ parato ole
in ^4, parato clein B, paratodem C, paratotleut T, nccQa xo oXs^
V; TtuQcc to y.aioi ed. pr. \\ 4 igneus uirore AB., ingenuus (-nius
T) uigor est TC, ingeniorum igneus uigovQ V || 5 Videbitur
esse A T, om. B j pretii om. B || 6 quantiuis — 8 quantiuis om.
B I non add. Steph. \ prauitatem C \\ 7 Et] ad T \ oratoris ACy
orationis T \ locutus ex corr. C \\ 8 mierest inter V \ quiuis]
quamuis T V | nam] non T \ alterum T, alter rell. \ contentionis
est A, est contentionis TC || 9 alterum T, alter rell \\ 10 inter-
dum om. B \\ 11 Cicero — 12 et om. T \\ 12 interier T \\ 13 gly-
cERivM om. B I scire se B \ esse ciuem athicara C, ciuem e ■ a •
r, etc • J5 II 14 <^et^ constanter B \ que <^se> TC \ locutus es
scire A, locutus (est add. T) conscire TC | df C || 15 dromo
diximo comotira A \ nihil sscr. C || 16 df C | corarium C,
ior- T I VERBVM om. J5 || 17 quia (qui BCV) omnia (m mg. F)]
quoniam Schopen \\ 19 plerum B \ uel indulgentia p®*^'""^ {post
mora) V^, uel indulgentia loquitur TC (dett.), om. AB; in-
uocatur vel imploratur.? || 20 Sublime A, sublimem TCV, om.
B i id est] in B \ sublimeii C, om. T \\ 21 potes F, p- -B | id esti?
240 DONATI COMMENTYM
segniores se ostendunt serui ad puniendos conlibertos, sci-
licet mora ueniam captantes indignantium dominorum.
S62 21 1 QviA LVBET hoc scnsu et supra dictum est {I 3,
8 — 9) ^ut, si libitum fuerit, causam ceperit, quo iure
quaque iniuria'. 2 qvia lvbet Dauo dicit, rape ix- 5
QVAM Dromoni.
863 22 SI QVICQVAM INVENIES MENTITVM ME OCCIDITO llic
plus <(quam)> supra (J 2, 28) dixit; ibi enim ^uerbera'
dixit, nunc ^occidito'.
864 23 COMMOTVM citum, celerem. lo
865 24 1 QVADRVPEDEM c. utrum genus ligaturae sic
dicitur ^quadrupes' an ^quadrupedem' ut feram? 2 An
^quadrupedem' id est: cum pedibus et manibus? 3 An
^quadrupedem' pro ceruo ac fugitiuo posuit? sic Vergilius
(^en. VII 500) ^saucius at quadrupes n. i. t. r.' i5
4 coNSTRiNGiTO mirc: ne quid fiat tragicum in comoedia,
usque ad uincula ira progreditur nec quicquam temptat
ulterius.
866 25 si vivo TiBi qui certa minari uolunt, incertam
faciunt uitam suam. 20
867 26 ERVM QviD siT p. F. ^crum' et ^patrem' cum in-
1 segnitiores C, seniores T \ punieudos F, seruiendos A \
collibertos B F, conliberos C; conseruos WesterJi. \ mora scilicet
B II 3 iubet TC, libet ABV\ sensus T | ut TC || 4 ut] aut V \
si om. C I causa A \\ 5 quaque] qa A, qua J5 F, q • T \ iubet
TC, libet F | rape — 7 invenies om. B j inquam <^- i •)> V \\
7 si quicquam in ras. V^ | inuenias (7, in • u • T \ me men- B^
me C, m • T \ hic — 9 occidito om. C \ hic T \\ 9 plus — uerbera
W.: plus dixit tibi enim uerbera supra codd. \\ 10 ceberem A \\
11 c.] cura ATCV, om. B \ utrum om. T \ genus om. TC \ ligare
sic dixit T 11 12 quadrupedes C || 13 manibus et pedibus B \\
14 ceruo] seruo F; cf. Festus s. v. Seruorum dies j posuit C F,
poTt T, ponit AB \ sic] ut TC || 15 at] ut £, ad T\ quadru-
pedes C | nit^a- 2'C, etc • B \\ 17 us ad J5 | quicquam
o ^
Steph.: quoquam A, {ex quoque corr.) C, quoque J5 T, q Q; V\
tentat B V \\ 18 alterius AB \\ Id uolunt om. T \\ 20 suam om. T \\
21 ERVM — F. om. B I herum TC V \ v. f.] fallere & i • p • F |
erum — 241, 1 Et om. C | herum T V
ANDRIA V 2, 20—3, 1. 241
genti pronuntiatione dicit. et alibi (Ad. 1 1, 30 — 31) *nani
qui mentiii aut fallere i. p., au. t. m. a. c'
868 27 NE SAEVi TANTO OPERE *ne' impcratiuo magis quam
coniunctiuo adiungitur, ut Vergilius {Aen. VI 544) 'ne
saeui, magna sacerdos'. 5
869 28 1 PiETATEM GNATi llifti/^ig, deest enim ^uides' aut
quid tale. et est ironia pro: impietatem. 2 Et uide
inuidiam quasi parricidam accusantis: non enim 'pudorem'
dixit, sed ^pietatem'.
870 29 TANTVM LABOREM c. CvXXr]fiipig , assumcndum est lo
enim extrinsecus ^me'.
87^ 1 1 Qvis ME vvLT p. p. EST hic accusatio est, quae
soluitur defensione: in eo quod ad amorem pertinet, per
concessionem, in eo quod ad Critonis personam, per con-
iecturam. 2 qvid ais omnivm ccnoaLaTtriaLg tertia. et est is
ad deformationem personae. 3 Et est irati familiaris
ccTtoOLcoTtrjaLg, cum pro dignitate peccati non inueniat con-
uicium. 4 Et 'quid ais' non est interrogantis sed in-
uehentis. 5 Et est eXXsLtpLg multa significans, quod ait
^omnium'. 20
2 mentiri] moniti C, om. T \ aut <(et> T \ fallere] f- T' j
i • p ■ a • u • (a - n • T, om. F) t • m • a -c • (e • C) ATCV., insueuit
patrem etc • J5 1| 3 tanto opere] t • 0 • JB, t • T \ imperatur TC ||
4 coniungitur B \ ut om. B || 5 saeui] se in V \ magnas sacer-
dos A II 6 pietatem nati B, om. TC \ ellipsis A, elipsis F,
eclipsis BC, Et hpns T \ deee T \ uides om. T \\ 7 yronia C \
impietate codd., corr. W. || 8 patricidam F, particulam C |1 9 sed]
si B II 10 LABOREM c.] la • ca • -B, 1 • c • T \ syllempsis A, silem-
psis F, silepsis TC, syllepsis B \ adsumendum ATC || 11 me
extrinsecus B \ hic Westerh., nescio wide, add. Labor pro mo-
lestia II 12 me uult {ex uel corr.) (7, meruit T | p. p. est] p • e F,
perii p • e • {om. C) TC^ om. B \\ 13 eo] et T \ morem T \ per
conceptionem TC \\ 14 ad] est T || 15 omnivm] impiusum C,
enim T \ aposiopesis B TCV, aposio pedes J. 1| 17 aposiopesis
codd. I pro indignitate F H 18 ais] agis A \ inuehementis
^ T 11 19 Et est om. T | 6 • AA • I • YIC • J., eclipsis B, elipsis F,
* * * TC 1 quid ais 0, quid a • T
Donati comm. rec. "Wessner. 16
242 DONATI COMMENTVM
874 3 QVASi QviCQVAM IN H. I. G. D. p. quam quod fecit,
quam quod peccauit.
875 4: AiN TANDEM c. G. E. quacrit Probus 'ain' quae pars
orationis sit et an una sit. est autem 'ain' quasi aisne.
2 Et mire, quasi ipse dicat, quod Dauus dixerat. 3 Ergo 5
^ain' percontatiuum uerbum est. 4 tandem pro tamen.
6 ITA PRAEDiCANT <('praedicant')> artificiose pro dicunt po-
suit: adeo in hac re uehementer commotus senex hoc ipsum
repetit ^praedicant' per iracundiam. et ita est iv tiQ-el^ ut
repetantur uerba, in quibus arguitur impudentia. 10
876 b 1 Et ^confidentia' modo pro audacia et pro im-
probitate, ut in Phormione (J ^, 73) ^homo confidens'.
aliter hic supra ^confidens' pro constanti et graui (F^, 14).
2 Ergo confidentia interdum in mala significatione,
interdum in bona significatione ponitur; sed fiducia semper 15
in bona significatione ponitur.
877 6 1 NVM COGITAT Q. D. amcus est, qui nesciat quid
dicat, amentior, quem non paeniteat facti sui. 2 nvm
COGITAT QviD DiCAT quia iniuriarum se alligat. 3 nvm
FACTi PIGET quia ^praedicant' dicit, non 'dicunt'. 4 Et 20
1 QVAsi] q • ^ I quiquam J. | in h • t • g • d • p • F, in h • i •
0 • d • p • q • C, in hunc gra^ B \ quod] quid A, om. TC || 2 quod
om. ATC II 3 ain ex corr. C \ <^q-)> c • g • e ■ T, ciuis glycerium
est V, etc- B \ Probus] ^b B \ quae parationis fit ^ || 4 an
una sit TC, ain unde sit J., ain unum sit B, ain unde (corr.
m. 2) sit F|| 6 percuntatiuum B, percontatiuum (7, percontra-
rium T \ pro tamen A || 7 ita om. B V \ praedicant add. W.
{cf. schol. 6, 3) I pro dicwnt F, productum T, (praodioant add.)
C I posuit om. B \\ 8 senex dett: chremes AC, cremes BT,
simo V I hoc] ergo V \\ 9 praedicit TC \ est ita TC \ eNHGei •
A, eNH<J>ei B, mt^io M\ **** TCV \\ ll <0 ingentem
confidentiam)> Et V (dett.) | modo — 14 confidentia om. T j
audatia J. | et V, est ABC \ pro 2.] cum pro A, tn pro V, cum
BC I (est cum) improbatione Schopen \\ 13 hic et confidens om.
B II 14 ^"mala V \ significatione om. BTC \\ 15 ponitur signi-
ficatione T\ fidentia A, fidentia (corr. m. 2) F|| 16 significa-
tione om. TC || 17 nvm] 0 ingentem confidentiam (con • T) non
TC I q.] quid B F, quasi 0, qi T | d.] dicat C V \ nescit F j
qui dicat C \\ 18 poenitet B \\ 19 dicat] d- BT \ iniurias B |
allegat T \ nvm] non F || 20 qui B \ praedicatur (om. dicit) T
ANDEIA V 3, 3—11. 243
Iut solent irascentes, auertit orationem a secunda ad tertiam
personam, ab ea cum qua loquebatur ad aliam.
6 7 1 NVM Eivs c. p. s. V. I. 'signum' est parua quaedam
significatio indicans totius rei qualitatem. 2 nvm eivs
Rc. p. paterno animo dicit, namque patribus uelle erubescere 5
filios pudentesque esse familiare est. cui contrarium est
{Ad. IV 5, 9) ^erubuit: salua res est'. 3 Hoc ergo dicit;
nec timet, inquit, nec eum paenitet nec pudet.
9 8 1 VT PRAETER civiVM M. ^practcr' pro: contra ciuium
morem. nunc enim ^praeter' contra significat. 2 in- lo
POTENTI minus potenti. 3 Vel certe debili et deuicto.
4 CIVIVM MOREM ATQVE L. ET S. V. P. tlia COUtcmpta
sunt: mos, lex, imperium patris.
I 6'8i 10 TAMEN cum non dixerit 'quamuis', subiecit 'tamen'.
I et est figura avavioXovQ-ov. 15
882 11 1 ME MiSERVM initium defensionis et deploratio
calamitatis et miseriae, qua in amorem culpam remouet
a uoluntate sua, cum pater, quod amat filius, uitiimi
mentis dicat esse, non impulsum dei. 2 modone id
DEMVM SENSiSTi PAMPHiLE comprobationc ostendit eum esse 20
miserum. ^demum' autem signum est tarditatis. 3 Et
sentire dicitur, qui uix se colligit uixque animaduertit,
ut alibi {III 1, 13) ^uix tandem sensi stolidus'.
2 ab ea om. TC j quo A \ ad aliam om. C \\ 3 eivs om. V I
cp-fu-i- C, ps-ui-JB, s-psu- F||4 significatu A \
qualitatem] significationem TC \ nvm eivs] non en • V \\ b c. p.]
color pudoris C \ uelle om. TC \\ 6 est 1. om. T \\ 8 eum] ei C,
om. JB II 9 VT om. B \ cmvM] ci • B \ m.] non C, m • a • 1 • et s •
u • p • T, om. A I praeter pro] praeter F, • i • B \ contra, <ut
sit: contra^.^ | ciui • mo • B, ciuium ATC \\ 10 nunc — signi-
ficat om. B \ significat] fig A \\ 11 minus] nimis ABTC \ de-
bilius TC II 12 L.] legem BCV\ s. v. p.] sui imperium patris
B I tria sscr. V^ \ contempata F, concepta C \\ 13 mox B V \\
14 dixere C \\ 15 est figura om. B \ anacoluthon A, anacolithon
JB, anacoliton TO, anacholuton F|| 16 me] ee TC \\ 17 qua]
quia B F, qu§ C, q3 T \\ 18 filium T \ dicat esse uitium mentis
B II 19 non] quasi TC \ dei om. TC \ modone om. B \\ 20 pam-
PHiLE om. B 1 miserum esse F || 21 est signum J5T || 22 qui]
quod B \ anima aduertit A || 23 sensisti stolide TC, stolidus
sensi B
IG*
244 DONATI COMMENTVM
883 12 OLiM obiurgatio est, quod dictum est ^olim'. con-
firmationem autem per repetitionem ostendit, ut ille {Verg.
Aen. II 602—3) 'diuum inc, d., <h.> e. o.'
886 14 <(accidit> euenit, fuit.
884 13 ALiQVO PACTO quoquo modo. 5
886 15 1 SED QviD EGO CVR ME E. proprium est paren-
tibus indignatione uelut abicere curam filiorum, cum de-
stomachati fuerint. 2 sed qvid ego a. c. m. e. £XlEL-t\)ig
per a7toGLco7tri(}Lv.
887 16 soLLiciTO soUicitam reddo, id est contristo et lo
perturbo.
886 15 3 CVR ME M. c. MEAM s. uou ^me' sed 'meam se-
nectutem', quod plus est et miserabilius, dicit.
889 18 1 iMMO HABEAT VALEAT vivAT cvM I. uou irascitur
ut pater, sed dissimulat ut alienus, quia uehementer dolet. 15
2 Et HABEAT subauditur ^illam'.
890 19 1 Mi PATER ^mi' meus. 2 Et principium factum
a conciliatione personae. 3 qvasi tv hvivs i. p. ^huius'
se ostendens dixit, ut ille (Yerg. Aen. IX 205) ^est hic,
est animus lucis c' 20
891 20 1 DOMvs vxoR L. I. mira grauitate sensus elatus
est; nec de Menandro, sed proprium Terentii. 2 ^Liberi
1 obiurg^ 5 II 3 inc. — 0.] c-d-e-(c- TC)o- codd. \\ 4 ac-
ciDiT add. Steph. \ fuit ABV, fuer C, fuere T \\ 5 facto quo
modo A II 6 SED — ego om. B \ cvk] aut TC j e.] ei • AV, et
TC, excrucio B [j 7 indignatione uelut Jl, "indignatione "iielut
V II 8 fuerunt B \ a. — e.] a me • C, a ■ c • m • a • e • T, animo
cur me ex • B \ emmC P ^nOCI03nHCI.N • J., eclipsis per
aposiopesin jB, elipsis per aposiopesim F^, e per aposia 0, ***
parapoita T \\ 10 solliciti TC, soUi • B \ sollicitum TC \ id est
in ras. F^, idem G \ centristo A, contristo^ ^ll H conturbo B \\
12 ME M. 0.] me macero cur F, mea C \ s.] senectutem B, sed
C, et F II 13 prius C \ miserabilis dixit T \\ 14 habeat] h • jB |
valeat] \i3b- B, om. C I vivat] ui^ J5 | cvm] c^ F | i.] ib B, ul'
C II 17 Mi pateb om. B \ factum principium B || 18 consolatione
T, consolatione C \ personae" <(poetae")> B \ qvasi — p. om. B j
quas J. I I.] m- d- C, 9i T|| 19 ostendens se TC \ dicit T \ est
animus hic est TC 1| 20 c.] con • B, -o A, contemptor F||
'11 uxor domus F | li • in • B, liberi in F|122 <et> liberi TC
ANDRIA V 3, 12—25. 245
inuenti' dicit, cum unus esset; sed inuidiosius *li-
beri'. 3 Et 'inuenti', non ^geniti', secundum illud {III
2, 26) 'hoc ego scio, neminem p. h.' 4 Addidit Momus',
non Uupanar'. 5 Oratorie de uno pluraliter loquimur.
)2 21 viCERis uerbum est eius, qui uix sibi extorquet, 5
ut abiciat curam, et proprium patribus ac familiare iratis.
)3 22 PATER LiCETNE p. titubans et balbutiens oratio
pudore et conscientia.
\96 24 AT TAMEN DICAT SINE AGE DICAT hoC totum nOU
ex animo permittentis, sed cum stomacho patientis est. lo
896 25 1 EGO ME AMARE H. F. afi(pL§oXLa T^g iQcofiivrjg.
2 HANC FATEOR beue 'hanc' dicit, non 'Glycerium',
cuius in nomine offenditur senex, nec ^peregrinam', igno-
miniam scilicet uitans. 3 si id peccare est fateor
noli, inquit, me incusare, quoniam amo; amantem enim 15
nemo incusat, ut febricitantem nemo potest incusare, cur
febricitet. sed amare, inquit, si putas esse peccatum, fateor
me etiam hoc peccasse. mire igitur et subdefendit culpam
et assensus irato est. 4 fateor id qvoqve *me peccare'
scilicet. 5 si id peccare est 'peccare': quia amor deus 20
est, non uoluntas.
1 dicit — 2 inuenti om. T \ inuidiosum C \\ 2 non geniti]
ingeniti B || 3 hic T | p. h.] peperisse hic BV \ additur V |)
4 denuo F | pt J5 | loqmYMr F|l 5 Visceris A, ni reris (?, om.
T I eius] id T j| 6 ut] vel C \ curat B \ patrib«s<£'> V \ iratis
F|| 7 PATER om. B \ p.] pauca lo- .B, om. F || 8 <prae> pudore
Schopen 1| 9 tamen] tantum B \ siue F | non om. B H 10 per-
mittentis F, -tibus T 1 est om. C || 11 ego me oin. B \iie A\
amare • h • S; A, hanc a • fateor B | amfibolia AB , amphibolia
F, afibologia T, amphibologia C \ THCePOJmen; C-C- -4,
THCHPOmen • e • c • ^, * * * * me nec TC, * * * e • c • F H 13 in
F, om. B 1 nec] n ^ |1 14 pec ■ B \ Ib noli] mali 0, n~ A \
inquid AT \ <de)> me A \ accusare Fj quoniam B^ qua A^
quia TCV || 16 nemo 1. om. TC \ accusare potest TC \ cum
F|| 17 febriciter C, -tu T \ amore C \ putes F | peccatum esse
TC 11 19 adsensus A \ irato om. T \ est] ad te 0, et de T \ id
uel re
QVOQVE me] me id quoque A TC, id quoque F | peccato A || 20 id
sscr. G^ I peccare] P- A, quoque peccare TC, om. B \ quia]
quare C | deus] dictus T
246 DONATI COMMENTVM
897 26 1 TiBi PATER ME DEDO bene ^dedo' quasi hostilia
et contraria uolenti, nam deditio in hoste fieri solet.
2 QviD vis ONERis iMPONE iMPERA exsecutus est traus-
lationem oneris dicendo Hmpone' et ^feram'.
898 27 1 vis ME vxoREM D. H. V. A. quod unum est, duo 5
fecit, ut ostendat se non posse sufFerre. 2 vt potero
FERAM obsequium sine uoluntate ostendit. et multum ualet
sub Chremetis praesentia haec confessio ad recusandas
nuptias.
899 28 1 vt ne credas pro ut non. 2 alleoatvm ad- lo
hibitum. 3 hvnc senem Critonem scilicet. 4 Et non
^Critonem' sed ^senem' dicit, ut de hac appellatione
pondus adiceret testimonio.
901 30 1 aeqvvm postvlat da veniam ai*tificiose inter-
ponit loquentem Chremem, quem uolens usque ad cogni- i5
tionem filiae retinere non facit irasci Pamphilo ob con-
temptum filiae suae et propter hoc abire de medio. 2 da
VENiAM concede et indulge.
900 29 siNE PATER "^ut me purgem', non *^adducam'.
902 31 AB Hoc ME FALLi COMPERIAR 0 patema pietas! 20
ipse accusator est et redargui se cupit.
903 32 PAVLVLVM s. s. E. p. supplicium dicit ipsam
accusationem.
1 tibi patet me 0, t • pn • m • T, orn. B \ bene dedam
ATC, om. V II 2 et] in T \ nolent C j inhoneste TC \\ 3 oneris]
ho • JB I iMPONE iMPERA 0771. JB \ iMPONE — oneris om. T || 4 honeris
B I dicendo] dedo C \ impone] impero me T \ et feram W.:
impera codd. \\ 5 vxorem 0771. jB | d, — a.] du • h • u • a • V, d ■
h • u • et TC, ducere uis amittere B \ est om. B \\ 6 posse ferre ,
BTC\\ 8 confectio C \\ 10 credas om. B \ jDro 07n. T \\ 11 hvnc
om. B I scilicet ow. BC \\ 14 pos • ^ I ad ueniam C, 07n. B \\
1.5 loquentem chremetem BTC, chremem loquentem V \ re-
cognitionem B \\ 1& tenere T \ contew^tum F .|| 17 propter
Bahhow: post codd. \ 18 et 07n. T || 19 pater — purgem om.
AB \ ui me] id est {sscr. C) TC\\ 20 Ad hoc TC \ felli A ||
21 et <(ut)> B, <(ut^ et A \ redarguit A || 22 pavlvlvm] pam-
philum C, om. B \ s. — p.] s • s • et F, t • p • TC, sup • B \
<(d ■> dicit A., dicit <(dic> V || 23 accusationem ipsam B
ANDRIA V 3, 26—4, 4. 247
4.
904 1 1 MiTTE ORARE vNA HARVM QVAEvis c. hic in scae-
nam progreditur Crito, in cuius uerbis non modo quod
ipse promittit, sed etiam quid ei Pamphilus dixerit, de-
monstratur. et hic omnino error omnis aperietur fabulae.
2 MiTTE o. V. H. Pamphilo dicit. 3 Et dicendo 'una 5
harum' ostendit multas esse causas et iam pares esse
magnitudine dicendo ^quaeuis'.
906 3 1 ANDRivM EGO c. bonum initium cognituri filiam,
itaque compendii causa non laborat de agnitione personae
Critonis, ut ab eo facile doceri possit. 2 salws sis lo
CRiTO ne laboret ad persuadendum, miro compendio poetae
iam Crito notus est Chremi.
907 4 1 QviD TV A. I. ^insolens' insuetus, insolitus. Cicero
(pro Deiot 2, 5) 'moueor etiam loci i.', Sallustius {Hist.
IV fr. 57 M.) ^insolens uera accipiendi'. ^insolms' et is
arrogans intellegitur. 2 Qui praeter legem agit hu-
manam et naturalem, insolens dicitur. Cicero (^pro Mar-
cello 3, 9) *in uictoria, quae natura insolens et s. e.'
3 EVENiT SED HiciNE EST siMO pudet fatcri propter
hereditatem uenisse. et uide ipsum esse, qui dixerat 20
1 ORARE — c.] me etc • B \ harvm] h • TC j qvaevis] q • u •
CF, q3 u • T \ scena TC \\ 3 promitte J., promittat V \ etiam]
et C I quid F, quod ATC, om. B \ dixerat T \ demonstratur
om. jB II 4 omnino] omnia TC \ error — 5 Pamphilo om. TC \
omnis error fabulae aperietur B || 5 mitte — Et om. B \ o. \. h.J
orare una harum V \\ 6 esse multas C \ etiam BCV, et T\
esse om. V \\ 8 andrium in ras. F- | ego c.] ego crito J5, e-cri^
in ras. F-, ego A TC \ agnituri TC \\ 9 causas A \ agnotione
»C II 10 posset A, possunt C \ sis chreme F, s • c • T, om. B ||
11 compendio ex -iu corr. ^ || 12 iam in ras. F^ || 13 qvid — i.
om. B I A.] ath • C, athenas F | i.] i T, om. C V | insolens
om. A T I insuetus] insultus A || 14 etiam moueor TC \ loci i.]
locu B, locus iyi ras. A, loci TC, loci insolentia F || 15 in-
solens 2. om. TC \\ 16 adrogans A \ praefer F || 17 insolens
om. C II 18 quae] quod TC \ s. e.] s • C, superba est F, om. T \
19 hiccine TCF, hic me ^, hic B | simo] si^ 5 | propter om.
TC II 20 uidet TC \ que TC \ dixerit B
I
248: DONATI COMMENTVM
supra (7F 5, 19 — 20) *clamitent me sycophantam, h.
p., m.'
909 6 iTANE Hvc PARATvs id est suhornatus et compo-
situs dolo.
910 7 1 TVNE iNPVNE H. F. mire acriter aggressus Critonem 5
dilatauit incusationem et generalem fecit uirtute oratoria,
quae deLvoxriq dicitur. 2 tvne hic id est Athenis, uhi
delicta uindicantur.
911 8 iN FRAVDEM iNLicis iuligas, uudc Vergilius {Ecl. VIII
73 — 74) Herna tihi haec primum t. d. c. 1. c.'; licia enim lo
dicta sunt quasi ligia,
912 9 1 SOLLICITANDO ET POLLICITANDO EORVM ANIMOS LACTAS
hinc etiam ohlectatio dicitur. 2 lactas quasi teneros
animos. lactare est dulCedine aliqua tenere, ad persua-
sionem inducere, unde etdelectare et ohlectare dicimus. 15
913 10 1 Ac meretricios a. n. c. uide oratorie agi: ut
grauius Critonem accuset, Simo nunc defendit filium, quem
iamdudum increpuerat. 2 ac meretricios amores peius
lenocinio crimen ingessit, non amicam facere de mere-
1 clamitent (e ex a corr.) A, clamitant C \ sycofantam J.,
siccophantam J?, sicophantam CF, s- T \ h. p. m.] heredi-
tatem meretricis petere B || 3 hvc om. B \ paratus <(adueDis
(a • T)y TC I id est] inpune B^ om. T \ compositor doli C,
compolsio T 1| 5 impu • ^ | h. f. om. TC \ adgressus critonem
A^ critonem aggressus TC \\ 6 dalatauit B \ in accusationem
C I facit C I uirtute oratoria A B , uirtutem oratoriam V ||
7 quae om. TG \ MNOTHC A, ^^HOTHC'^, divozriG M\
* * * F, om. TC I tene T \ mc] huc jB, h • CV \ idem C \\ 8 uen-
dicantur C || 9 <^et^ in fraudem T, om. B \ illicis (illius 5,
illicitis T) illigas BTCV \\ 10 t • d • c • b • c • TC, triplici di-
uersa colore licia circumdo B ^ 11 dicta D (ed. pr.): hic AB
CV, hic T I sunt V \\ 12 sollicitando — 13 dicitur om. B \ et
poLLiciTANDo 07W. C \\ 13 hic TC ! ohlatio TC \ lactas om. TC \\
14 estom. TC \ ad sscr. C^ \ ac persuasione Wieling ap. Westerh. ||
15 unde <(ohlectacio> B \\ 16 ac — n. om. B \ meretritios A j
A.] amores C V \ n. c. — amores am. T \ n. c.] nuc C \ c.] con-
glutinas B \ uide] inde C, hene V \ amatorie bis B \ agit CV\\
17 grauius] magis V \ accuset C [ defendat C \\ 18 increpauerat
C 1 Ac om. B I meretricis A \ pems A \\ 19 crimen ingressit C,
ingessit crimen B \ <^ety non V j meretrices et coniugem A
ANDRIA V 4, 4—16. 249
trice, sed coniugem. 3 nvptiis conglvtinas hoc gra-
uius est lenocinio.
914 11 1 METvo VT s. H. ^ut' ue non. Lucilius (l. inc.
fr. 136 M.) *<^me)>tuam, ut memoriam retineas'. 2 iY
s, bene ^hospes' ait, non ^homo' uel ^Crito': est enim ^in)> 5
^H ipso nomine causa diffidentiae.
^B^ 12 1 NON ARBiTRERE id est non arbitreris. 2 bonvs
^B EST Hic vm cum pondere et distinctione inferendum.
3 Hic siT viR B. ^hic' per ironiam: nec uirum nec bonum
esse dixit. 4 hic vir sit b. mire poeta, cum oportuerit 10
Critonem inimiciorem Chremi esse quam Simoni, sic rem
inducit, ut ei sit notior, contra quem maxime uenerat,
atque ab eo defendatur magis, ut res progredi ad cata-
stropham possit.
916 13 iN ipsis N. in ipso articulo nuptiarum. 15
917 14 VT VENIRET ANTEHAC N. plcrumque casus imi-
tatur industriam et hinc saepe fit, ut etiam sedulo facta
suspecta sint.
919 16 sycophanta hoc est, quod minime uoluit sibi dici
Crito, nam ita locutus est (IV 5, 19 — 30) 'clamitent me 20
1 nup • B I conglu • B , con • 2' \\ S metvo om. ^ ] s • h • ^ ,
sub • B I lucius B \\ 4 metuam Btntley: tuam AV^ tu iam
BTC I retinebas BTCV \\ 5 ait] at C \ uel] non B \ in
add. Schopen \\ 7 arbitere V \ id est dett: iam AB^ ei TCy
om. V I non] nunc TC \ arbitraris ABTC \\ 8 ur A \\ 9 sit
uh- F, sit uir bo B, sit bonus (b • T) TC \ hic om. B j
yroniam C \ ne bonum B || 10 hic — b. om. 0 | u s • bo • JB,
u • s • jT II 11 inimitiorem J., inimiciciorem in ras. F^ inimi-
citiorem C \ esse] chritonem TC \ simonem 0 || 12 induci*
V I ei post notior C, om. T | iiewerat V \\ 13 progredi ad]
progrediatur C, -ditur T \ catastrofam A, catastrophan B.,
catastr^fon C, catastrafon T \\ 14 possit ex posuit corr. C \\
15 N.] nuptiis TCV, •N; uetus Ay om. B || 16 vt venirkt om.
B I N.] numquam J?, om. TC \ imitatur om. V^ || 17 indu-
stria<^m imitatur (m mg. m. 2)y V \ etiam] quam T \\ 19 sico-
fanta ^,'sichophanta B, sicophanta TV, sicophantam C | quod
om. T I uolet TC \ dici sibi V \\ 20 est] est supra (m ras.) ut
(m mg.) V\ ut ABTC
I
250 DONATI COMMENTVM
sycophantam, hereditates p., m.' 2 hem principium ira-
cundiae: audiuit enim, quod maxime uitabat, nam ait
supra (JF 5, 19) ^c. m. s.' 3 sic crito est hic mitte
hic Chremes traducit illum ab iracundia dicendo sic eum
esse. Menander ^ovrcog ccvrog iatcv'. 4 Et recte, quia 5
naturae ignoscitur, uoluntati non.
930 17 si MiHi PERGiT QVAE voLT DiCERE grauiter et
mature.
931 18 1 EGO iSTAEC MOVEO AVT cvRO cst cnim sjco-
phantae perturbare rem bonam et curare malam. hoc 10
ergo dicit cum vnoKQlasL: ego haec turbo aut cogito,
quemadmodum tu dicis, Simo? 2 non tv tvvm m. ae.
A. r. ^malum feres': non filium, sed amorem in filio
significat. an quia iratus est? 3 Et quaere, an con-
ueniant haec uerba pro Pamphilo uenienti. immo enim 15
conueniunt; nam quanto magis dissimulat fauorem, tanto
plus acquirit ad ea, quae loquitur.
933 19 lAM sciRi p. addidit et temporis celeritatem et
magna maturitate dixit.
933 20 ATTicvs QviDAM N. F. hacc pars argumenti est, 20
quae et supra (J 3, 16) iam dicta est.
1 sycofantam J., sicophantam CV, sycophanta jB, s- T\
p • n • V, pe • m • B, om. TC | hem — 2 uitabat ow. TC \ hem
V I ait W.: ut codd. \\ 3 s.] si^ F, om. ABTC \ sic <me> C |
hic est in ras. F^ hic C \ mitte om. B \\ 4 reducit J, inducit
C I ab iracundia illum B \ eum sic C \\ 5 Menander om. B \
OTOy artoc; €T TIN; A, ovroa ccvrba iarlv 31*, * * * * F,
0171. BTC II 6 non <item> Steph. \\ 7 si] sed C \ qvae] quod
C I uult (7F, u- T II 9 isTAEc] ista hec 0, ista et F, insta
h^c A, i^h^ T\ moneo OF, m- T\ avt] et F, h- T ! sico-
fante A F, sicophante C || 10 rem om. V \ bona F | mala F ||
11 igitur TC \ dicitur T \ cum] cur TC \ VnORPICei AB, vno-
•nQiahL Jf *, * * * * ei F, * * * * T, om. C || 12 tuum m • e • a • f •
A F, nuj me • a • f • C, te m • e • a • f • T, feres B || 14 est in
ras V^ I Et om. V \ quaere TF. : querere AB, quare C{T?),
quaeres V; quaeritur Steph. \\ 15 pro om. TCV \ ueni^am pe-
t>enti Teuber \ uno enim 0 1| 16 fauore B \\ 11 adquirit A V \
adeo TC \ qui T || 18 la ex corr. A \ p.] po^ B, om. TC \ cele-
britatem F, sceleritatem C \\ 20 Acthicus C \ qvidam n. f. om.
J5 I qui r| dicta est W.: dicte A, dicta BCTV
ANDRIA V 4, 16—26. 251
93 i 21 FORTE ADPLiCAT ^adplicat' proprie de naufrago in
litus eiecto atque egenti.
935 22 1 PRiMVM AD c, p. quid est 'primum'? an quia
postea mortuus est? 2 fabvlam in. aut ad comoediam
rettulit ^fabulam', quia fabula comoedia est et quia argu- 5
mentum quasi fabulae naiTatur, aut certe ad irrisionem
narrationis dicit; etenim ^olim' fabulae proprium est, ut
Horatius {serm. II 6, 79 — 81) *olim rusticus urbanum
murem mus paupere fertur accepisse cauo, ueterem uetus
liospes amicum'. 10
926 23 1 ITANE VERO OBTVRBAT si subdistiuguit , inter-
strepit accipe, sin distinguit, euertit intellegas.
2 iTANE VERO OBTVRBAT potest ^itane uero' subdistingui
et sic cuni comminatione inferri ^obturbat'.
927 24 iBi AVDivi Ex iLLO magua confirmatio ueritatis est. 15
928 25 1 NOMEN TAM c. T. uou uegantis est, sed difficile
se dicturum ostendit. 2 phania hoc ita dicit Crito, ut
nemo audiret, scilicet adhuc dubitans an ipse sit. 3 hem
sunt qui putent Simonem dicere irascentem filio Critonem
submonenti. 20
9;^'J 26 1 PERii hoc Pamphilus propter iracundiam patris.
an Chremis est dolentis uel eius mentionem uel quod in
1 Forte applicat TCV, om. B \ applicat F, aplicat By
om. TC I proprio B \ naufragio TC | in littus F, in lites C,
inlitit T \\ 2 iniecto TC \ atque acrenti C, om. B \\ S &d c. p.]
a • c • p • F, ad chrisidis patrem TC, om. B \ quid V |1 4 postera
TC I est om. ABV \ in. om. ATCV \ &d om. C \\ 5 q^// V \
est] e F II 6 inrisionem A F, iussionem T \ narrationes T ||
7 dixit F I olim olim proprium fabulae B \ ut oratius F, 07«.
B II 9 paupere om. TC | effertur TC \\ 11 itaxe vero om. B i
obturbant F | si — 12 intellegas in mg. V' \ sic 5, om. C \ in-
trestripit 0, om. T |j 12 si non F- | auertit F- || 13 itane —
OBTVRBAT om. Fjob-JBC, 0- AT\ potest] pter T \ uero itane B \\
14 comunicatione C \ inferri om. T || 15 ibi] id F | au • ex il •
(i • T) BT \ ueritas ^F || 16 nomen om. B \ c. t.] cito tibi 0,
c • t^ r, cito -B II 17 <faniam> ostendit F | fania AV, fama B,
ita
phannia C || 18 ipse C ^ \ hew F || 19 putant C V \ sermonem TC ||
20 submonenti F,' submouenti C || 21 propter Schopen: post codd. \
^post^ patris A H 22 uel 1.] est T \ eius ex ciuis corr. V^
252 DONATI COMMENTVM
filiam paene peccarat? 2 vervm hercle o. hoc adhuc
ciinctanter est dictum et ideo indiget confirmationis.
930 27 1 RHAMNVSiVM SE 'Rhamnusium' *. Piraeum, Rhamnus
et cetera huiusmodi maritima Atticae proprie intellegenda
sunt. 2 Rhamnus pagus Atticae est. 5
931 28 1 MVLTi ALii iN ANDRO hoc testimonium caecum
dicitur; testimoniorum enim modus duplex est: mani-
festus et caecus. manifestiis est, qui certos testes et
praesentes habet, caecus, in quo multitudinem aut ciui-
tatem dicimus scire, ut Cicero (c/l in Verr. II^ II 59, 146 ; lo
II, III 64, 149; de imp. Pomp. 11, 30) Hestis est tota
Sicilia', quod tamen audientem consteniat. est etiam in
caeco iusiurandum, tabulae absentesque personae.
932 29 cviAM iGiTVR uetuste ^cuiam', quod omnibus gene-
ribus et casibus seruit. i5
933 30 1 ARRiGE A\TiES p. translatio a pecudibus, quibus
intendit accipiendam esse uocem. 2 arrige a. p. hoc
Simo uidetur dicere, ut alii putant, ipse sibi Pamphilus.
934 34 1 NORAM ET scio ^uoram' Phaniam, ^scio' fratrem
fuisse. ergo et ad personam et ad rem rettulit. 20
1 poene A \ o. om. B TC \ hoc <est> T \ adhuc om. B \\
2 cunctanter] I evm totum C, meutotu T \ dictum est B \ in-
diget om. V \\ 2 Ranusi uersera nusiu pireu A, Ram • ran-
nusium pirreum B, rhannusium se rhannusium pireum F, Pa-
nusium (ranutiu T) Seranusium- (seran- T) Pireum TC | r^amnus
A., rannus BTC, rhan^nus j^agus atticae et e rhan(m mg.
m. ^)>nu8 F II 4 et — 5 Rhamnus om. TC \ AniCC A, atticae
(sscr.) V^ I propria -B F || 5 rhamnus Jl, rannus B, rhannus
F I attice B., atice T(7, attica J.F|| 6 in an • B, om. C \ hoc
<enim> F | caerum A \\ 7 ducitur C \\ 8 est om. B \ qui] quod
A I et praesentes testes C \\ 11 <ET> testis T | tantum B \\
12 SiUiUentem consternat V \ etiam m caeco in mg. V^ \\ VS caeco
ius] cecoius A \ <et> ius iurandum F | absentesque (corr.m.2)
F, -teque T || 14 cu^iam C, cu ia T | uenuste TC \ cuiam om.
ABTC \\ 16 AVREs p.] aures pamphile F, aures pamphi 0,
aures • ^^ A, a • p • T, om. B \ translatio — 17 a. p. in mg. F^ |
pedibus TC\ quibus <(uerbis> Steph. || 17 arri^ J5 | a • p • F^,
p • a • ATC, om. B | hoc om. C \\ 18 putant om. B \ pamphilus
sibi ^ II 19 nokam] horam A, noiii C \ faniam TF, famam A
BC \\ 20 et 1. om. V
I
ANDRIA V 4, 2G— 3G. 253
32 1 MEQVE iN ASiAM p. p. bene *in Asiam', ubi
bellum non erat, sed in Graecia. 2 Et ^persequens' dixit
perseuerationem sequentis ostendens; persequitur enim,
qui non desinit sequi. Vergilius (^Aen. IX 217 — 18) ^multis
e matribus a. p.' 5
34 1 vix SVM APVD ME ho(? est argunientum sapien-
tibus laetitiam uehementem in bonis moderandam, cum
unus quisque gaudens ita perturbetur, ut apud se ipsum
iam non sit. 2 vix svm apvd me non sum apud me:
consuetudine magis quam ratione dicitur. aut forte sic lo
dicit, quasi abierit animus et rursus redierit. 3 ita
ANiMvs c. m. est duo camifices futurai"um rerum: spes
et metus, dolor enim et gaudium praesentium rerum
intelleguntur. Vergilius (^Acn. VI 733) ^hinc metuunt c. q.,
d. g. q.', sed dolorem hic in laetitia non posuit. 4 Et i5
mire ordinem seruauit: sic enim se haec inuicem secuntur.
35 1 Et ccavv6it(og distinguendum est 'spe gaudio',
ut separatim inferatur ^mirando tanto hoc tam rep. b.'
2 MiRANDO TANTO ^miraudo' dum miror. et est pai-ticipium.
36 1 ne istam mvltis 'ne' nimis. Cicero {Catil. II 20
3, 6) 'ne isti u. e.', Sallustius iCatil. 52, 27) 'ne ista
uobis mansuetudo et misericordia'. 2 gavdeo gaude-
1 iN — p. p. om. B I inasia A \ p. p.] pro • p • F, P • Q • A,
p • u • T \\n asia B |1 2 per consequens C \\ 3 persequitur V ||
4 multi se AV, multis se BTC \\ 5 matribus] in actibus V \\
6 APVD me] a- JB I hoc — 9 apvd me in mg. F* | <^a^ sapientibus
C II 7 uehement • e • A\\9 svm apvd me] s • a • m • T V^, om. B \
non sum <(forte)> apud me (7, om. F || 10 magis consuetudine
BTC I dixit B \ forte sic] fore C, fortis sic T |1 11 dicit <8ic^
T II 12 M. est] e • m • TC || 13 intelleguntur rerum B \\ 14 hic
C I c. — 15 q.] •C-Q^Q^D^ ^, cqq-d- TC, cupiuntque
gaudentque dolentque jB, cupiuntque d • q • g • q • F |1 15 dolor e
C I in om. T \ leticia A, laetitiam BV \\ 16 se] si A, se V \\
17 afrndetof J., asyndetos B, Sisjathetos F, asindotos T, asyn-
dothos C II 18 in ferantur F | mirando — 19 tanto 07«. B \ ad-
miraado ^ TC F | hoc F | tam om. V\ re • P • b • A, r • b • (v •
C) TC, repentino b • F |1 19 mirando tanto om. TC \\ 20 istum
AB, ista TC \ multis <modis) F| ne^^mis scicero A \\ 21 e.]
c • F I Sallustius om. A \\ 22 nobis B T \ mira T \ gaudeo F,
om. TC I gaudemus in gaudeo corr. ut. vid. C
254 DONATI COMMENTVM
mus nostris, gratulamur alienis, ut Sallustius {Hist. I
fr. 89 M.) ^ei uoce maxima u. g.' 3 ne istam m. non
'multis modis inueniri', sed Huam inueniri'. alii ^multis
modis tuam inueniri gaudeo'. 4 <^credo p.^ hic iam
redit in gratiam Simo cum filio, nisi forte patrem soce- 5
rum appellat, ut Turnus apud Vergilium (^Aen. XII 50 — 51)
'et nos tela, p., f. q. h. d. d. s.', non quomodo infra (v. 44)
dicit *quod restat, pater'. an ideo ^restaf, quia liacc iam
maior pars reconciliationis est? 5 credo pater incertum,
utrum qui gratulatur Simo sit, quamuis Pamphilus respon- lo
deat; potest enim 'pater' et Chremes uideri. 6 credo
pater sic responderi solet dicenti 'gaudeo'.
940 37 1 AT MIHI VNVS SCRVPVLVS ETIAM RESTAT ^at' diS"
cretiuum est superiorum dictorum. 2 *^Scrupulus' a scrupo
lapide dictus lapillus minimus, nam nimis molestae sunt 15
pedibus scrupulosae uiae, ut Yergilius (Aen. VI 238) ^scru-
pea, t. 1. n. n. q. t.' 3 etiam pro adhuc. 4 dignvs c.
T. R. o. aut Mignus odio', aut accusatiuus pro ahlatiuo est
positus, pro ^odio\ aut separatim ^odium' legendum, ut
sit: dignus qui male habearis. 20
1 gratulor TC \ ut om. B \\ 2 <et> Ei (et T) TC \ uoce A,
uoce <e> F I u. g.] n • g • F, u • gaude B \ m.] multis C, t • in •
m • mo • gaudeo B \ non — 3 modis om. T | non] uero V \\ 3 modis]
malis C, m • T I tuam] num TC | ali J., aliis V \ modis multis
F II 4 gaudio A, g- T, <sed num inueniri> gaudeo C \ credo
p.J credo pater in mg. F^, om. ABTC \\ 5 reddit TC \ <(cum)>
nisi <cum> TC || 6 appellet B \\ 7 nos] non C | s.] sed TC \ non
in ras. F^ nam AB \ quo T \\ 8 pater — restat his in B \\ 9 credo
— 11 uideri om. TC \\ 10 cui gratuletur ^J5 i| 12 si A \ gaudio
A II 13 at] et F\ ut 0 I Mrai — restat] h • J5 | etiam — 14 Scru-
pulus ojn. ATC {sed cf. T infra) \ etiam om. V\ discretiuwwi
F (-tum T infra) || 14 a — 15 dictus om. B \ a scrupulo codd.,
corr. Steph. \\ 15 dictus] hic add. T: r ad discretum est superio-
rum dictorum | molesti TC \\ 16 uiae pedibus scrupulosae B \
ut om. B I scrupeat • in • q • T • A, scrupea t • 1 • n • n • q • F, scru-
pea m • q • t • B, scupi • at • (scrupi • a • T)inqt^ TC || 17 etiam
pro adhuc 0771. B \ etiam] 1 T | c. t. r. o.] C •T^ R • 6 • -4, c • tyo
B, cum tua religione odium F, cum tua rodium C, tua r • 0 •
T II 18 pro ablatius J., pro ablatiuo <casu> TC \\ 20 habeafis A
ANDRIA V 4, 36—44. 255
941 38 1 NODVM iN sciRPO QVAERis scirpus palustris res
est et leuissima. Lucilius in primo (7 fr. 36 M.) 'nodum
in scirpo, in sano facere ulcus', — 2 Est autetn scirpus
Isine nodo et leuis iunci species. alibi ipse (Eun. II 3, 24)
^reddunt curatura- iunceas\ — Plautus (Aid. IV l^ 9) s
^scirpo induitur ratis'.
40 iD QVAERO rursus Crito obliuiosus est utpote alie-
narum rerum.
944 41 voLVPTATi OBSTARE uunc lactitiac et gaudio.
945 42 HEvs CHREMES ^heus' dicendum erat, quia Chremes lo
Critonem intuebatur.
946 43 1 Ex iPSA MiLiES A. duas res ostendit Pamphilus:
et quam uerum sit, quod ex ipsa saepe audierit, et quam
sua sit Glycerium. 2 omnis nos gavdere hoc chreme
aut ^hoc gaudere' correpte aut *hoc' producte, ut sit: hac re. is
3 Et gavdere supra (v. 36) adnotauimus: nostris gau-
dere, alienis gratulari. Sallustius (Hist. I fr. 89 M.) ^et
ei u. m. u. g.' plus est ergo gaudere quam laetari.
947 44 qvod restat pater hoc est: ne irascaris.
1 NODVM — QVAERis om. B \ cirpo A \ qvaeris om. TC \ cirpus
^, syrpus (stripus T) <(est> TC \ palustris resj palustriceps TC,
u.
palustris B H 2 est om. AV (Jiic om. TC) \ lenissima AB, lenis-
sima {corr. m. 2) V \ in om. T |I 3 cirpo A \ syrpus C || 4 lenis
ABTG I iunci in ras. F*, iuncci B, uincti T, unci et A \ species]
p J5, ppes T I ipsae F, om. B \\ 5 iuncceas B, iunceas C, moras
T II 6 scyrps C; scirpea Fest., sirpea codd. Plaut. \ inducitur
raris C \\ 7 qvaero] quanto T, quam C \ rusus C \ ut poetf A ,
(-te) C II 9 uoluptatio A, uoluntati T \ obstaret codd. \ nunc
(corr. m. 2) V \ et] quia T || 10 hevs chremes om. B \ qua A jj
11 intuebatur <dixit> T \\ 12 a.] audiui BCV\ <est> et T ||
13 quam 1.] quod B \ quod sscr. F* | audierat C, -uerat T \
quam 2.] quod B \\ 14 omnes nos TC, om. B \ ^*''' chreme C\ h •
c • T, chreme hac F, om. -B || 15 haec F, hec T \ gaudere —
17 gratulari om. A j gaudere om. V \ corrupte B \ haec F, hec
r ! ut si B I gaudere hac re (Et om.) C \\ 16 annotauimus
C 11 17 Sallustius] iustius A || 18 ei] Ci • TC | u. — g.] u • m • u •
gau ■ B, umn- g ■ F, u m • u • c • T^, n • m • n • c • C || 19 quid
TC F I PATEK hoc est om. B \ ne om. C \ irascentis C
256 pONATI COMMENTYM
048 45 o LEPiDVM CAPVT in quo leporis est plurimum,
lepidus dicitur, nam lepos est uenustas.
950 47 1 NEMPE sciLiCET ^uempe' et ^scilicet' dicentes manu
uel uultu dotem significant, quod mox intellegit Chremes.
alii ccTcb tov ^scilicet' Chremetis faciunt personam. 2 dos 5
PAMPHiLi EST id est: Pamphilo pro uxore dabitur.
951 48 1 DECEM TALENTA AcciPio ille uisi dixisset ^accipio',
dos non esset; datio enim ab acceptione firmatur nec potest
uideri datum id, quod non sit acceptum. 2 eho hic ^eho'
<^non)> admirationis est, <(sed)> intentionis ad id, quod dic- lo
turi sumus.
953 50 DAvo ego I. L D. N. addidit et temporis celeritatem.
954 51 Qvi quam ob rem.
955 52 1 pater non recte vinctvs est id est: non iuste.
sed hic ad causam rettulit ^non recte', senex uero ad rem 15
rettulit. 2 havt ita ivssi quia quadrupedem con-
stringi iusserat quasi recte ac diligenter. et hoc ipsum
non uacat, nam iam ioculariter loqui et minus ira-
scentis est et placabilis animi, 3 havt ita i. eleganter .
1 Olepidum capud A, oni.B; 0 1. patrem Ter. {cf. Ad. V9, 9) 1
in quo] inquid A \\ 3 nempe scilicet om. B \ et om. T \ silicet A \
manu] ma C \\ 4 uel] et B TC \ uult C \ dotem V, om. C \ signi-
ficant V, significat A, sig* TC, sig' ^ || 5 ali AV\ ^nOTOY
B, aNOTOY A, anotoi C, anota T, a*** V \ <ob)> chremetem
TC II 6 PAMPHiLi — Pamphilo om. B \ idem 0, uel T \ uxore A j
datur J5, dabuntur {ante pro uxore) F || 7 decem talenta] pam •
B I AcciPio] ac • J5 I accipio dixisset V \\ 8 dacio eni ab accepto
rone A \ nec] h ei ^ || 9 datu A ( hicj hinc A C, hui V \ eho
om. B II 10 non admirationis Schoell {cf. III 2,20): admratio J.,
admiratio BTCV\ adhortatio Schopen coll. Eun. I 2, 50 \ sed
add. Schoell; an admira<^tionis interiec)>tio est, <(sed)>.? H 12 ego]
d • g"" T I I. — N.] ■ I • D • N • J., id • n • V, id telam negotii C,
id dedam n • T, om. B \ sceleritatem C || 13 qvi quam ob rem
om. B II 14 PATER om. B \ non <^tamen^ C \ iunctus est A, uictus
est TC\ om. B \ id est om. B \\ 15 hoc V \ non <(iu8te> recte TC [|
16 rettulit om. B \ haud B F, aut TC j ista T \ ivssi] uisi T,
om. B I quadripedem ^ || 17 stringi TG \ quasi] quia C \ hec T jj
18 non om. V \ uocat AV \ iculariter -B || 19 plecabilis C \ animi
in ras. F^ animi <est)> C \ haud ^CF | i • in ras. F*
ANDRIA V 4, 45—5, 2. 257
lusit ad amphiboliam et simul ostendit, quam propitius sit
Pamphilo pater et quam facile ueniam Dauo impetrare
possit ab eo, quippe qui iam etiam iocetur; Pamphilus
enim dixerat ^non iuste', ille sic respondit, quasi dixerit
'non diligenter uinctus est'. 4 Et havt ita ivssi sic
enim praeceperat {V ^, 24) ^quadrupedem c'
5.
1 1 PROViso QviD A. p. A. E. hacc scaeua alterum
generum Chremeti comparat, ne aut Charinus tristis recedat
aut non prouisum uideatur Philumenae. 2 proviso q. a.
hoc colloquium propter compendium fabulae inducitur, ut lo
una narratione etiam negotium Charini transigi possit.
3 PROviso Q. A. dupliciter res ab oculis spectatorum rao-
uentur: aut enim futura promittuntui* aut facta narrantur.
4 PROviso 'prouiso' duas res significat: et procedo
et uideo. i5
958 2 1 NVNC sic ESSE Hoc VERVM L. ^sic' dclicate pro-
nuntiandum est et separatim distinguendum. 2 at mihi
NVNC sic ESSE <^HOc)> VERVM LVBET scnsus hic est: alii
putent ut uolunt, ego autem uerum esse confirmo, quod
mihi libet uerum credere. 20
1 iussit ad amphiboliam A, lusit ad amphiboloiam F, ad
amphiboliam lusit J?, ad amphibologiam TC \\ 3 possit] sc. Pam-
philns II 4 enim Schopen: autem codd. \ respondit sic J?, sic re-
spondet {ex -it corr. m. 2) F |1 5 haud BTGV\\Q quad -B | c.]
constri- J5, om. TC\\ 7 quid agat p • a • e • F, quid agat pam •
a • e • C, om. B || 8 chremeti generum V \ ne haut A \\ d a-ut A^
om. T I uideretur C, om. T \ filii mene A \ q. a.] quid agat F",
om. B II 10 colloquiifm F, conlo qui non A^ coUoqui * * non B \
propter Grauert: post J.0, (m ras.) F^ pt T, potest B \ pabule
C I ut om. B II 11 una negatione T \ trasigi C \\ 12 q. a.] quid a-
F, q; A^ A II 13 enim ow. T \ promittunt AT\\ 14 prouiso om.
BTC I duas res] duo TC | procedo et ^''"uideo {sscr. m. 2) F,
prouideo et procedo TC || 16 nvnc] non C \ hoc esse B \ l.] et
J5, lu- T, in^ C I delicate ex -cande corr. C \\ 18 lvbet] iubet 0,
libet ABV,]- T || 19 putant TC \ quid AB\\ 20 lubet (sscr.) F«
Donati comm. rec. Weaane r. 17
258 DONATI COMMENTVM
959 3 1 EGO DEORVM V. p. s. E. A. omne quod habemus
aut mutuum est aut proprium. mutuum est, quic-
quid ad tempus habemus nec postmodum nostrum futurum
est, ut uilla, domus, uxor, filii et cetera in hunc modum,
proprium, ut uirtus animi, est bonum sempiternum, quod 5
proprie de diis dicitur; non enim aliunde uenerunt, sed
apud se ipsos sunt semper. et Epicurum secutus hoc dixit.
2 Proprie ergo de diis 'sempiternum' dixit, nam inter
sempiternum et perpetuum hoc interest, quod sempiter-
num ad deos, perpetuum proprie ad homines pertinet. lo
3 EGO DEORVM V. p. s. E. A. hanc sententiam totam
Menandri de Eunucho transtulit. et hoc est quod dicitur
(^prol. 16) ^contaminari non decere fabulas'. 4 ego deo-
RVM viTAM non dixit quod sit, sed quod uerum putet.
et est 86y^a ^EmKovQSLOv, quod a ceteris philosophis repu- 15
diatur, de otio deorum ac perenni uoluptate.
960 4 PROPRiAE svNT perpetuac, sempitemae, quae non
sint accommodatae ad tempus ac mutuae. sic et supra
(IV 3, 1) ^nihilne esse proprium cuiquam!'
961 5 si NVLLA aegritvdo hvic gavdio I. scilicet secun- 20
dum supra dictam sententiam: si propria, inquit, haec
fuerit uoluptas, deus sum
963 7 QviD iLLVD GAVDi EST iu aliis Daui persona infertur.
1 V. — A. om. B I V.] uitam F, uita C \ omne A || 2 mu-
tuum] proprium V | est 07n. B | proprium] mutuum V | mutum
A II 3 habemus ad tempus B \ nec] nc C \ futurum nostrum
T II 5 uirtus om. TC \ est W.: et codd. \ quod — 8 sempiternum
om. C II 7 semper sunt B \\ 8 sempiternum de diis B \ inter
— 9 quod om. B \\ 9 hoc interest] hoc est AT, est hoc C j
sempiternum quod V \\ 10 adeos A j ad homines proprie B \
pertineat ^ F || 11 v. — a.] uitam propterea s • e • a • F, etc-
B II 12 menander T \\ 13 dicere fubulas A \\ 14 vitam] u- B,
uita C II 15 est om. TC \ ^OrMHeniKOYPIOC A, ^OTMHCni-
KOYPIOC B, SoYiia imyiovQLOv M\ **** TCV\ repudietur
C, -diat T II IG perhenni AB, perhemni C \\ 17 sunt BTC\\
19 nihilnon C \ propri B \ cuiquam om. B \\ 20 si — gavdio
om. B I Hvic GAVDio] h • g ■ F I i.] intere • C, inter • T, inter-
uenit B \ scilicet] •i^ F || 21 dicta A, dictum T | inquam F||
23 Quod A I gaudii ATCV, g- B \m in ras. F* .
ANDRU V 5, 3—6, 6. 259
964 8 1 NAM HVNC SCIO MEA SOLIDE CCQXaiaflog. 2 80-
LIDE SOLVM figura TtaQO^OLOV.
6.
1 1 PAMPHiLvs VBiNAM H. E. in hoc Ectu mira arte
ea, quae restant de comoedia, breuiter explicantur et de-
signantur duarum sororum binae nuptiae. 2 pamphilvs 5
VBiNAM H. E. DAVE Qvis HOMO in affcctu gaudeutis Pam-
phili et Daui gratulatione cognitionem rerum Charino
praebuit, cuius persona parce utitur propter compendium.
966 2 CERTE ID SCIO QVID MIHI OBTIGERIT *SCio' id est
persensi. 10
967 3 1 MORE HOMiNVM ^homiuum' abundat. 2 more
HOMINVM EVENIT VT QVOD SIM NACTVS MALI quia fama
mali celerior est quam boni. 3 Id est: ut facilius mala
quam bona nuntientur. ad hoc ergo dixit, quod ille prior
rescierit quod esset uinctus, quam ipse cognitam Glycerium 15
cognosceret.
969 5 MEA GLYCERTVM s. p. R. haec ita narrantur Dauo,
ut eadem opera etiam Charinus audiat.
970 6 1 PATER AMicvs svMMvs haec omnia, ut diximus,
1 ^PKMCMOC AB, arehaismos F^, *** TC || 2 figura]
significat T \ mPOIMOION ^, H^POIMON B, om. TCVJ
3 PAJiPHiLvs vBiNAM om. B \ hic est C, hic est <(daue quis^ F,
e • T I in hoc] nihil T \\ 4 qui T \ et om. T \\ 5 duorum socio-
rum TC | pamphilvs — 6 dave om. J5 || 6 Pam • C I n. e.] hic
est C, est h • F, 6 T 1 dave] d • F | homo] h • T F | adfectu
A, effectu C \ pam ■ C \\ 7 gratulationem C \\ 8 parce F | propter
Klotz: post codd. II 9 certe id: J., om. B \ quod F | mihi con-
tigerit C, mc- BT \ scio id est om. B || 10 persenti T, per-
sensi <^quidem mihi)> -B || 11 hominvm] ho- B \ hominum om. V\
MORE — 12 sim om. B 'I 12 qvod] q • T, om. C \ mali] ma • B,
m • r II 13 est om. TC \ idem C |1 14 bona quam mala AB \
ad hoc om. TC \ quod] quo A || 15 rescierit Schopen: scierit
uel 8ci
BTC, dixerit A, scierit V\ iunctus A \ ipse Steph.: is codd. ||
17 MEA — p. om. B I s.] suos F | r.] repperit <^etc^5 B || 19 patkb
— 260, 1 audiat oin. V \ amicvs svmmvs] a • sum • B, a • s • T \
ut diximus om. B
17*
260 DONATI COMMENTVM
propter Charinum dicuntur, ut audiat. 2 amicvs svmmvs
deest ^eius'.
971 7 NVM ILLE SOMNIAT EA QVAE V. hinc Vergilius {Ed.
VIII 108) 'credimus? an qui a., i. s. s. f.?'
972 8 AH DESiNE compendium attulit. 5
975 11 1 BENE FACTVM a gratulatioue coepit. 2 omnia
compendium. 3 age me in tvis secvndis [rebvs] re-
SPiCE haec sunt, quae absolute dicuntur. et est admonitio;
sunt enim, qui felicitate elati ne respicere quidem uelint
amicos. 4 Et respicere est proprie retro aspicere. lo
5 Id est: quem praecedis felicitate, non obliuiscaris.
976 12 Tvvs EST NVNC c. Lucilius in septimo {VII fr. 3
31.) ^nunc praetor tuus est meus, si discesserit horno,
gentilis'.
978 14 1 Tv dave abi domvm hi uersus usque ad illum 15
^gnatam tibi meam Philumenam uxorem' negantur Terentii
esse adeo, ut in plurimis exemplaribus bonis non inferantur.
977 13 ATQVE ADEO LONGVM EST ILLVM EXSPECTARE quia
et audacter et artificiosissime binos amores duorum adu-
lescentium et binas nuptias in una fabula machinatus est, 20
1 dantur T \ amicus summorum TC, amicissimus V \\
2 deest] dicit C \\ 3 non ille F, nam ille (7, om. JB | ea — v.
om. B I V.] uigilans uoluit V \ hinc om. A\\ i a. — f.] a • i • s •
g • f • TC, amant ipsi sibi somnia (sopnia B) fingunt B V \\
5 ah] A^N-h^ A, a^n^n. TC, om. BV\\6 benef • JB 1 a] ea
V II 7 AGE me] a • m • 5 I in tuis] iratus (corr. m. rec.) A, in • t •
BTV \ secvkdis] sBV, {post r- 1.) T \ rebvs] r^ TF, om. B \
aspice C, r- TV \\ 8 ab salute A \ dantur T\ ammonitio B,
admowitio F, commonitio TC \\ 9 uolunt TC \\ 10 Et om. B |
repicere A \ proprie est jB F || 1 1 Id est] et T | quam T \
facilitatis T|| 12 est nunc chremes F, est m • chr • 0, est n • c • T,
om. B I septimo] VIP F, vn" B, 7" C \\ IS pretur C, pf F | est
om. T I decesserit jL. MiieUer \ homo TC \\ 14 gentilis Lindenbr.:
gentili codd.; Gentius L. Mueller \\ 15 tv dave (haec om. B) abi
DOMVM (do • JB)] te exspectabam est de tva re Schopen; cf. Bitschl,
Parerg. 599 \ hic F || 16 gratam C, -ta 1\ natam B \ phil •
meam B \ negant ABTC \\ 17 ut om. T \ in om. C \ plurimis]
pluribus TCV \ inserantur F, ferantur TC \\ 18 est longum J5 i
19 artificiossime C \ duorum amores T \\ 20 binas nuptias om. C
ANDRIA V 6, 6—17. 261
— et id extra praescriptum Menandri, cuius comoediam
transferebat, — idcirco aliud in proscaenio, aliud post
scaenam rettulit, ne uel iusto longior fieret uel in eandem
propter rerum similitudinem cogerentur.
14 2 SEQVERE ME INTVS APVD GLYCERIVM iam post 5
scaenam itur, quia ulterius in proscaenio niliil agitur.
}60 16 NE EXSPECTETIS DVM EXEANT HVC INTVS DESPON-
DEBiTVR mire dixit latenter se laudans: quo uerbo auidum
adhuc populum audiendi adeoque cupidum et intentum
ostendit, ut finem comoediae uenisse non senserit. lo
981 17 1 INTVS TRANSIGETVR SI QVID EST QVOD RESTAT
artificiose poeta Hereditatis iustam repetitionem ex Critonis
persona praetermisit, quae ei Glycerio cognita iure tribue-
batur, ne uel paruae rei Critonis tractatu aut defrauda-
tione Glycerii infuscaretm' finis fabulae ad laetum exitum 15
spectans. 2 si qvid est qvod restat quia narratione
dignum non est, quod Charinus roget.
1 id] est T II 2 procenio A \\ 3 scena C \ retulit in ras. F",
om. C \ ne — 6 itur in mg. V* \ iusto] multo C | longius T \
in eandem (andem A, eadem T)] sc. fahulam; -KataatQocpriv
add. Schopen \\ 4 cogerentur (conger- AC)] sc. hini amores et
hinae nuptiae; bini amores awiepropter add. Mitschl \\ 5 seqvere]
se • 5 I ME om. TC\\Q procenio A \\ 7 expecteris C, exspectis
J., ex-.B|dexh.B, deh- T \ huc C \ despondebitvr] de
JB, d • T II 8 dicit TC \ laudans <('ne exspectetis'> Schopen \
Simdum adhuc V, adhuc auidum B \\ 9 ostendit et intentum B \\
10 euenisse TC \\ 11 trans • JB | si quidem (om. est) C, s • e •
T\ QVOD restat] q^r^ T, om. B \\ 12 petitionem TC \ tritonis
J. II 13 iure] in re C? I tribuatur B \\ 14 pare rei B \ tritonis
A I tracta tua ut A, tractatio aut TC 1| 15 infuscaretiirj n fus-
caretur A, (non f-) in ras. 7^ fuscaretur B \\ 16 siquidem
{om. est) ATC I quia 0?«. T \\ 17 rogat C
DONATI
COMMENTVM EVNYCHI
B = cod. Vatic. Regin. lat. 1595 s. Xm (— III 2, 1).
T= cod. Vatic. lat. 2905 s. XV (— V 2, 25).
C = cod. Oxon. Bodleian. Canon. lat. 95 s. XV.
JP=cod. Florent. Marucell. C 224 s. XV.
F= cod. Vatic. Regin. lat. 1496 s. XV {litterae inclinatae =
man. 2 in rasura; v.praef.).
J) = cod. Dresd. Dc. 132 s. XV.
L = cod. Leid. Voss. lat. Q. 24 s. XV.
P = cod. Paris. lat. 7921 s. XV.
deU. = DLP.
M=cod. Cesen. Malatest. XXII. 11. V s. XV (man. 4 Graeca
suppl.).
cod. Cuiacii: v. praef.
schol. Bemh. = scholia marginalia cod. Vatic. lat. 3226 Terenti.
schol Vatic. = „ „ „ Laur. XXXVIII 24 ,.
ed. pr. = editio princeps Veneta s. a. (Vindelini Spirensis).
Calph. = „ Calphurnii Taruisiana 1477.
Steph. = „ Rob. Stephani Parisina 1536.
Frid. Lindenbrogii Francofurt. 1623.
A. H. Westerhovii Hagana 1726.
R. Klotzii Lipsiensis 1838.
Lindenbr. =
Westerh. =
Klotz =
W. = Wessner.
* * * * lacunam significat.
EVNVCHVS
PRAEFATIO
I.
1 Haec masculini generis nomine nimcupata est Eunu-
clius fabula et est palliata Menandri uetus, quam ille auctor
de facto adulescentis , qui se pro eunucho deduci ad mere-
tricem passus est, nominauit.
2 itaque ex magna parte motoria est. 5
4 atque in hac comoedia qui personam Parmenonis
actor sustinet primas habet partes, secundae sunt Chaereae,
tertiae ad Phaedriam spectant.
5 huius prologus sane est concitatior, nam et obicit
crimina aduersantibus et comminatur in posterum et ac- lo
cusatorie narrat iniuriam Terentio factam et ad ulti-
mum tumultuose et cum magna inuidia defendit poetam.
haec et TtQozaGLv et iTtlraCLv et y.aTaaxQOcpriv ita aequales
habet, ut nusquam dicas longitudine operis Terentium
delassatum dormitasse. i5
1 paragrapM in primis praefationum capitibus sibi invicem
respondent \ nomine 07>i. F \ est om. V \\ 2 et] q^ T \ illic C \
aucto T II 3 adduci TC, aduci F \\ 5 ex ex et corr. C \\ 7 actio
T I substinet TG \ cherie T \\ 9 est sane B \ et om. B \\ 10 <ho-
minibus^ aduersantibus D {Reiff'.) \ et 1.] etiam CF \ et 2.]
etiam TCF \\ 12 et] qz T, om. V \ poetam] penam TC, {add.
et) F II 13 haec et] hoc q^ T \ nQoraaiv — viataatQocpi^v] pro
(per t Wiss.) nPOT^CIN et eniTd^CIN et R^Td.CTPO<t)eN B,
haec et nQotaaiv -Aal initaaLv v.al syiat£atQocpT]v V., per ttqo-
taaiv i-nllaaiv iy.atdatQ0(fr\v M *, *♦♦***♦*♦ TF^ om. C \
aequales {in mg. uel epitales; sic vel epicales dett.) V \\ 14 dicas
Steph.: dicat codd. \ longitudinem TCF \ operis ex -rum corr.
T I Terentium] terrentii tritinnum T, terminum C
266 DONATI COMMENTVM
5* actus sane implicatiores sunt in ea et qui non fa-
cile a parum doctis distingui possint, ideo quia tenendi
spectatoris causa uult poeta noster omnes quinque actus
uelut unum fieri, ne respiret quodammodo atque, distincta
alicubi continuatione succedentium rerum, ante aulaea 5
^ublata fastidiosus spectator exsurgat.
6 acta plane est ludis Megalensibus L. Postumio
L. Cornelio aedilibus curulibus, agentibus etiam tunc per-
sonatis L. Minucio Prothymo L. Ambiuio Turpione, item
modulante Flacco Claudi tibiis dextra et sinistra ob iocu- 10
laria multa permixta grauitati.
6* et acta est tanto successu, plausu atque suffragio,
ut rursus esset uendita et ageretur iterum pro noua pro-
que ea pretium, quod nulli ante ipsam fabulae contigit,
odo milihus sestertium^ numerarent poetae. 15
7 deuerbia in illa crebro pronuntiata et cantica saepe
mutatis modis exhibita sunt.
8 TtQoraxvKov TtQoacoTtov nusquam habet, sed suis tan-
tum personis utitur.
9 in hac Terentius delectat facetiis, prodest exemplis 20
1 implicaciones B, ampliores C \ et] ut C (F t. Wiss.) \\
■2 possunt B II 3 spectatores F \\ 4 uelud T, uult C | respirent
TFV, respicerent C || 5 alibi B \ continuatione ex comina-
tione corr. V, continacione <(~)> 5 | rarum C \ si^lesi V \\
6 fastidiosius CF\ exurgat spectator C \\ 7 acta — 11 graui-
tati post p. 267, 3 militaris m B | <(et^ acta B \ plene B, plena
TCF \ L.] lucio B, lutio T \\ 8 curulibus] curam aedium
TCFV I personatis om. C \\ 9 Minucio Schopen {cf. De
€om. VI 3 et Ter. cod. C in did. Ad)-. numidio (munidio T)
codd. I prothimio B, -nio T, prochimo CF, prot^ino V \ L. am-
binio TV, om. F \\ 10 claudio codd., corr. KJotz \ tiburs T \
et om. T I ioculatoria B \\ 11 grauitate B \\ 12 facta TCF \
plausum TCF \ suffragatio F \\ 13 ut] et TCF \ proque ea]
pro B II 14 fabulam codd., corr. Beiff. \\ 15 octo milibus sester-
tium (sext- CV) secl. Sahh. || 16 deuerbia] de uerba T, de
aduerbia (7, ***** B \ in illa Sahh.: nuUa TCF, multa V,
***-B I sepe <***> T \\ 18 nHOT(\CTIRON RC nPOCONON B,
TtQoxaQTi-iibv v.a.1 nQOGovbv (in -ooTtbv corr.) F, TtQOGXocnxLyibv itQO-
Gioitov jf'*, ******** TF., om. C I sed] et TCF \ tantum
personis] si propriis T jj 20 facetus TCF \ prodest <et fere> F
EVNVCHVS PRAEF. I 5-II 1. 267
et uitia hominuin paulo mordacius quam in ceteris cai*pit.
exempla autem hic morum trina praecipua proponuntur:
urbani moris, parasitici, militaris.
10 haec edita tertium est et pronuntiata ^Terenti
Eunuchus' quippe iam adulta commendatione poetae ac 5
meritis ingenii notioribus populo.
11 facta autem ex duabus Graecis una est Latina,
nam ex Eunucho et Colace Menandri fabulis haec Eunuchus
Terentiana scripta est, non sine crimine, quod multa in
hanc translata sint ex multis poetis Latinis: quod totum 10
per prologum purgat atque defendit.
n.
1 Rapta quaedam ex Attica uii-go nobilis atque ad-
uecta est Rhodum ibique matri Thaidis meretricis ab amico
dono data est et educta uelut soror cum filia est Thaide.
sed Thais relicta matre Rhodo cum amatore quodam Athenas 15
se contulit ab eoque heres instituta moriuo mox a milite
Thrasone diligebatur nimis. qui cum matrem Athenis
profectus Thaidis moriuam Rhodi et supradictam uirgi-
nem ab heredibus mortuae animaduertisset ueno esse pro-
positam, quamuis ignarus rerum omnium emit tamen et 20
1 et] qz T I uita C \ mordarcius J5, moderatius C |1 2 hic
om. V I morum] mox C \ tenia T, tria F | ^0^2- B \\ 3 moris]
scilicet ed. pr.; secl. Sabb. \\ 4 terentii codd. || 5 commenda-
tionem TC \ ac] et F || 6 meretricis F \\ 7 facta— ;?. 268, 18
potiuntur 07?i. B (in mg. hic argumentum notandum quod alibi
scripsimus) || 9 terentiane F \ scripta] sumpta Sabb. \ est <^et>
V \ sine examine C 1| 10 sunt F \ multisj nonnullis Schopen,
aliis Sabb. \ poetis om. TCF \\ 11 per om. TCF \ prolugum
C 1! 12 Rapta] * apta F, actu T \ attica ex act- corr. O, aticha
T I aduecta TCV, anduecta |1 13 matris T \ amico (w mg.
mercatore add. m. 2.) C H 14 dono data] donata V \ thai//de
C il 1.5 quodam] na ut vid. T, om. C \\ 16 mortuo instituta
(-tuaF)T(7F II 17 dilubatur C 1 cum]quomFj| 18 thahidis C \
niortua rhodi (i ex a corr.) T H 19 mortuae] mortuo J, om.
V I ueneno C, nemo T \\ 20 ignarum CF, ingnara T | et] ex
C, qz, T
268 DONATI COMMENTVM
dono amicae suae uexit Thaidi. uerum postquam adueniens
riualem Phaedriam apud amicam repperit, quem per eius
absentiam sibi meretrix conciliauerat , affirmauit se non
ante daturum promissam uirginem, quam Thais foras aemu-
lum pepulisset. illa igitur etsi amabat Phaedriam, cupi- 5
ditate tamen recuperandae uirginis et ciuis Atticae et
quam a paruula ut sororem dilexerat, exclusit Phaedriam.
hinc ille primo irascitur, post accepta facti ratione a
Thaide lenitur et in bidui spatium sponte concedens militi
rus proficiscitur statim ac, ne uel muneribus ab aemulo 10
superaretur milite, ipse quoque eunuchum et puellam
Parmenoni iubet abiens ad amicam deducere. uerum
Chaerea frater Phaedriae tunc ephebus uisa in uia uirgine
inflammatus amore eius ad hoc euasit ardore uehementi,
ut pro eunucho ipse deduceretur ad Thaidem. hac occa- 15
sione uitiata uirgo et mox ciuis et nobilis cognita datur
uxor Chaereae; Phaedria et miles ex riualibus concordes
per parasitum redditi communi amica sine certamine po-
tiuntur.
m.
1 In primo actu Phaedria exclusus a Thaide et secum 20
primo et mox cum Parmenone conqueritur fortunas suas
1 suae om. V || 2 riualem] et malem T \ que C |j 3 con-
siliauerat T | non ante se TCF \\ 4 emulum foris (furis T)
TCF II 5 pepercisset T \ igitur] ergo TCF \\ 6 tamen <et>
TCF 1 AtticaeJ amice CF\\ 7 excludit T \\ 8 hic CF | oratione
c
TCF I a otn. T |1 9 et in bidui spatium sponte contendens
militi F, et (q^ T) in eo cedens (mcocedms T, in conten-
dens F) militi (multi T) bidui spatium sponte (-tis credens
T) TCF II 10 ac] autem V \ <in> muneribus C \ ab aemulo]
abeundo TC, adeundo JP 1| 11 ipse quoque] quique (quin-
que C, quamquam T) ipse TCF \\ 12 parmenonii T \ ducere
TCF\\ 13 chedria T || 14 <in> amore V \ ad hec C, ad hui»
T II 15 duceret F \\ 16 uitiata] intracta G || 17 <et> phaedria
V II 18 parassitum V | redi T, redidit C \\ 20 <G> in B ] a
Thaide om. B 1 secutum F
EYNVCHVS PRAEF. II 1— III 4. 269
(sc. l) et ad postremum coram accusat Thaidem; permul-
cetur ab eadem et uoluntate digrediens rus sese concessurum
in spatium bidui esse promittit (sc. 3).
2 secundus actus profectionem Phaedriae continet de-
legantis seruo deductionem eunuchi et puellae ad Thaidem 5
(^sc. i)^ tum parasitum loquentem, per quem uirgo a mi-
lite dono amicae missa est (sc. ^), tum interuentum
Chaereae amantis uirginem eiusdemque cum Parmenone
consilium de ea potiunda per fallaciam, quia pro eunucho
ipse supponitur Thaidi {sc. 3). lo
3 tertius actus characterem exprimit militis et parasiti
per ridiculum coUoquium {sc. l), tum inuitationem ad
cenam Thaidis, tum oblationem uelut eunuchi Chaereae et
puellae ex Aethiopia per Parmenonem factam (sc. <2), tum
uerba Chremetis ad Thaidem uenientis perductique ad 15
militem (sc. 5), <(tum)> Antiphonis Chaeraeque colloquium
de uitiata per dolum uirgine (sc. 4 et 5).
4 in quarto actu Dorias nuntiat iui-gium inter militem
et Thaidem (sc. l) ; -(* * *^ reditum ex uilla Phaedriae (sc. 2).,
querelam Pythiae de uitiata uirgine apud Phaedriam et eius- 20
dem stupentis quod audiebat (sc. 3 et 4), eiTorem ebrii Chre-
metis (sc. 5), uerba petulantia Thaidis aduersum militem
1 adcusant (acc- T) TC \ <^rursus> permulcetur dett. || 2 ad
eademC, om.B \ sese rus V \\ 3 permittit TC^ permisit jB {t. Sahh.) \\
4 secundus om. T \ perfectionem C \ phaedriae profectionem B \
dilegantis T || 7 missa est] misse B \ tum] Cum C \\ 8 eius deni-
que V II 9 quia (et T)] qua Schopen || 10 ipso B \\ 11 characte-
rem exprimit om. B \ ex T \ pa//////siti C \\ 12 per riduculum T,
parioluculum F | colloquium ridiculum B | <^ad^ inuitationem
(7, <(per)> inuitationem V (t. Wiss.) \\ 13 scenam 2'6' | tum] cum F,
tum per V \ uelut oblationem (allit- F, ad oblat- T) TCF \
eunuchi — Parmenonem o?w. F | chaereae uelut eunuchi V
{t. Wiss.) II 15 <(per> uerba F, uia T \ thaidam uenientem
T I perduxitque C, perdixitque F \\ IQ tum culd. Sabb. | collo-
quium oin. B \\ 11 uirginem C || 18 actu om. B \ <[tum^ nuntiat
TCF\\ 19 et Thaidem] etth B, om. T \ lac. sign. Beiff'.; <tum^
reditum <(habet)> Steph., <tum> reditus Sabb., ^continet idem>
reditum W. \ phedri C \\ 20 querela Sabb. \ phithie C, phicie B \\
21 quod] qui CF{B t. Sabb.) \ audebat F, audiat V | error Sabh. \\
22 <atque — phicie {=p.270, 5—6)} uerba B,etT\ aduersus C
270 DONATI COMMENTVM
(sc. 6) et militis aduersus Thaidem parata proelia ridi-
culeque deposita {sc. 7).
5 quintus actus haee continet: querelam Thaidis de
uitiata uirgine primo cum Pythia {sc. l), post cum ipso
Chaerea (sc. <5); tum interuentum Chremetis atque nutricis
(sc. 5), tum perturbationem Parmenonis per dolum Pythiae
(sc. 4) atque eius indicio per senem, qui rure tunc ad-
uenerat, confirmatas nuptias et ad ultimum reditum in
gratiam militis cum Phaedria et Chaerea (sc. 5 — 8).
PROLOGVS
1 1 1 SI QVISQVAM EST QVI PLACERE STVDEAT BONIS 10
attendenda poetae copia, quod in tot prologis de eadem
causa isdem fere sententiis uariis uerbis utitur. 2 bonis
QVAM PLVRIMIS ET MINIME MVLTOS LAEDERE CCVrl^d^STOV ■JtQ&tOV.
3 3 IN HIS POETA HIC NOMEN PROFITETVR SVVM CUm
dixisset 'quisquam', intulit Hn his'. et alibi {Heaut. 114,13) 15
^cuius mos maxime est consimilis uestrum, hi se ad uos
applicant'.
4 4: 1 TVM si Qvis EST benc "^si quis', cum Luscium
Lanuuinum significet, ne uel ipsum a se laesum esse fate-
retur. 2 Et tvm praeterea, ut ( Verg. Ecl. VI 61) * tum 20
canit Hesperidum'. 3 inclementivs pro inclementer, ut
1 ridiculoseque V || 2 disposita B || 3 querelam thaid (!)
post uirgine B \\ 4 uitiare C | phicia B \\ 6 tum] tamen C \
phicie B \\ 7 eius om. TCF \ indicio ex -ciu corr. T, iudicio
FV \ tunc] *** B il 9 cheria BT^ 10 si — bonis] si quisquam
etc. B I qui/// (s erasa) C \ qp-stbT| bonis <^quam p • {add.
m. 2)y C II 11 quot C^ de (7\ in C^ || 12 iisdem F, iidem {sscr.
ni. 2) C I fere om. T \ bonis — Ttg&rov om. B \\ 13 q • p • et m •
m-1- jT I avrid-srbv TtQorov F, a * * * * C, **** T || 14 in —
swM om. B \\ 15 intulitj intelligit T || 16 est om. B {t. Wiss.) \
consilium nostrum C \ hisce ad duos T \\ 18 est om. B T \ bene
si quis om. T \ Luscium] lu • B,\- TC, l<^uscium)> {add. m.2) V \\
19 lanuinum (uin ex corr.) C, lauinium T F, la. ^ |1 21 experien-
dum T I pro om. B
EVNVCHVS PRAEF. 4—5. PROL. 1—9. 271
(Verg. Aen. VI 304) 'iam senior, sed cruda deo viridis-
que senectus'.
5 5 ExivSTiMAViT pro existimarit.
6* 6 1 RESPONSVM xoN DiCTVM ESSE dcest *ei', ut in
Phormione (/ ^, 6) ^si quis quid reddit, magna habenda 5
est gratia'. 2 non dictvm esse superius Mictum' (v. 4)
pai-ticipium <^est)>, inferius nomen, a quo etiam dicaces
dicuntur, qui malignis iocosis salihus maledicunt. 3 re-
SPONSVM NON dictvm esse figura nXoKri^ nam ^dictum' bis
numero positum supra nomen significat, infra participium, lo
ut in Heautontimorumeno (F 1, 3 — 4) ^in quem quiduis
harum rerum conuenit, quae sunt dicta in stultum'.
7 7 1 Qvi BENE VERTENDO ^beue' pro ualde. 2 Et
vertendo in Latinam linguam transferendo, ut {Plauhis
Trin. proh 19) 'Plautus uertit barbare'. 3 Aut ver- i5
TENDO con'umpendo.
9 9 1 IDEM MENANDRI <^4>ACiMA)> NVNC NVPER DEDIT
ro civxov. apparet pronuntiatum, quasi hoc ipso admonuerit
spectatorem, quam turpiter et imperite haec fabula scripta
sit. 2 Et bene *nunc nuper', ut ex uicinitate facti 20
ostendat nihil esse dicendum, quam displicuerit haec co-
moedia Luscii Lanuuini, propterea quod res recens sit et
1 uiridisque senectus B F^ u • s • F\ sed TC || 3 existimat
pro existimauit (pro mauit B) codd. (schol. Victor.), carr. Sabb. diice
Bentleio \\ 4 res- dic^ non esse B \ deest — 9 esse om. TC\- 5 est ha-
benda B |1 7 est add. DL (ed. pr.) \\ 8 malignis iocosis B (dett),
malignis V \ res^ non dic • esse B \\ 9 esse <^q • s • p •> V \ figura
TT^OKI;) B, figura * ^f * F, * * * figura T, figiira C \ his numero Cy
numero bis F, numero J5 j| 11 ut om. C \ CavTonrumerumenon F,
eautonturum^ B, eutontu • C \ eatontu • T \ quem] me Ter. ji 12 ho-
rum T I 13 qvi bene vertendo om. B j bene — vertendo om. TC \ Et
om. B II 14 latino (om. linguam) B \ transferendum TC \ ut Sabb. : est
codd. II 15 AutJ uel B !| 17 <t>ACMA add. Sabb. \\ 18 t6 avtov Rabboic.
TO dkYTCOY B, toXvtcov F, ***** T, om. C; phasma to avTO
ed. pr., t6 ^^da^a' ytad-' avto Sabb. | ipsum TC \ admouerit
quod
C II 19 et om. T \\ 20 ut om. TC \ facti] fastidio B \\ 21 quam
(sscr. m. rec.) V \\ 22 lusum (7, 1 • F j lammiu J, laminium C,
^o
lauinii F, la • B \ propter B \ recens sit] recessit C
272 DONATI COMMENT™
omnes meminerint. 3 phasma autem^ nomen fabulae
Menandri est, in qua nouerca superducta adulescenti uir-
ginem, quam ex uicino quodam conceperat, furtim eductam,
cum haberet in latebris apud uicinum proximum, hoc modo
secum habebat assidue nullo conscio: parietem, qui medius 5
inter domum mariti ac uicini fuerat, ita perfodit, ut ipso
transitu sacrum locum esse simularet eumque transitum in-
tenderet sertis ac fronde felici rem diuinam saepe faciens
et uocaret ad se uirginem. quod cum animaduertisset
adulescens, primo aspectu pulchrae uirginis uelut numinis 10
uisu perculsus exhorruit, unde fabulae Fhasma nomen est-^
deinde paulatim re cognita exarsit in amorem puellae ita,
ut remedium tantae cupiditatis nisi ex nuptiis non reperi-
retur. itaque ex commodo matris ac uirginis et ex uoto
amatoris consensuque patris nuptiarum celebritate linem 15
accipit fabula. 4 Utrum ergo hoc dicat, quod totam
fabulam transferendo laeserit Luscius Lanuuinus, an non
hoc, de quo tantum reprehendat, sed his signis uelit
ostendere, quem dicat uitiose Thesaurum composuisse, ut
in Thesauro sit culpa, non in Phasmate? 5 nvnc nvper 20
DEDiT 'nuper' ex illis uerbis est, quae ueteres propter
ambiguitatem cum adiectione proferebant; nam nisi ad-
deret ^nunc', hoc ^nuper' olim, pridem etiam significasset.
1 meminerant T \ autem om. B \ menandri fabule T, fa-
bulae B \\ 2 est oni. B V \ supraducta C \ uirgine B |{ 3 uicio
B, uitio V I furtim eductam Steph.: fortune (furtiue TCV)
ductam codd. \\ 5 habeat C | concio pariete T \\ 6 intra C \\
7 esse] et C \ eumque W.: cumque codd.; cum Sabh. \\ 8 in
sertis C \ spe C^ || 11 percussus F, (ex -u corr. m. 2) C \ no-
men est phasma TC \ est om. B || 12 paulatim om. TC \ in
amorem] amore TO || 13 ut om. T \ cupidinis nisi nuptiis rep-
perietur B \\ 14 ita 5 | ac] et JBF | etl ac F | ex toto amore
(-ris T) concessuque TC\\ 15 fine T, sme C\\ 16 accepit TV
{B t. Sahh.) I fabria T \ dicat hoc TC | quod] per T \ totam] tan-
tam BCV\\ 17 lucius B TC, l-V\ lauinius F, lascinins T, laca-
mius C, la • 5 I an Steph.: ac BCF, at T |1 18 reprehenderet B
(-dat ex -dit t. Sahh.) \ uelut credere T \\ 19 imposuisse F, com-
pone T II 20 culpe in -pa corr. C^ | in ^. om. BTC || 21 dedit
nuper] dedit nunc nuper F, dedit J5, om. TCjj 23 et iam TC
EVNVCHVS PROL. 9-10. 273
6 IDExM MENANDRI PHASMA NVNC NVPER DEDIT hanC
fabulam totam damnat, ut apparet, silentio; Thesaurum
uero non totum, sed ex uno loco.
10 10 1 ATQVE IN THESAVRO SCRIPSIT CAVSAM DICERE
^thesaurum' Latini veteres secundum Graecos sine N littera 5
proferebant. 2 atqve in thesavro scripsit cavsam
DiCERE arguit Terentius, quod Luscius Lanuuinus contra
consuetudinem litigantium defensionem ante accusationem
induxerit. huiusmodi enim est Luscii argumentum: adu-
lescens, qui rem familiarem ad nequitiam prodegerat, ser- 10
uulum mittit ad patris monumentum, quod senex sibi
uiuus magnis opibus apparauerat, ut id aperiret illaturus
epulas, quas pater post annum decimum cauerat inferri
sibi. sed eum agrum, in quo monumentum erat, senex
quidam auarus ab adulescente emerat. seruus ad aperiendum 15
monumentum auxilio usus senis, thesaurum cum epistula
ibidem repperit. senex thesaurum tamquam a se per tu-
multum hostilem illic defossum retinet et sibi uindicat.
adulescens iudicem capit, apud quem prior senex, qui
aurum retinet, causam suam sic agit ^Atheniense bellum, 20
cum Rhodiensibus | quod fuerit, quid ego hic praedicem,
quod tu scias'? etc. quae contra naturam iurisque con-
suetudinem posita argumenta notat Terentius, quod ille
1 idem me • phas • nunc de • .B j phama T |i 2 dampnat totam
T\\ 4 dicere] d^ 5 II 5 sine-h^ F, sim-U- C \ proferebant littera
TC II 6 iN — DicERE om. B II 7 lucius T, lutiua C, lucius
{sscr. m. 2) F, \-B\\^-B, om. TCV \\ 9 lucii C, lucii {sscr. m. 2)
V II 10 rem] tunc TC | ad nequitiam om. T | seruulum] *>».♦♦ Bj;
11 mittat B \ sibi om. C \\ 12 operibus C, {add. sibi) B j ap-
pamerat C ^ | id appareret B \\ 13 quas pater om. B \ post] per
C I inferi B \\ 14 eum] cum C |1 15 ab sscr. C* | ad parien-
dum B II 17 senes T \ tumulum C* {corr. m. 2) \\ 18 detexum J,
defexum (ex in ox corr. m. 2) C \ uendicat BCV \\ 19 capud
T I senex prior B \\ 20 suam his B \ ait B V \ athenienses
(-sis B) codd., c(yrr. Sabb. I| 21 quod ed. pr.: quid codd. J
22 quod tu scias F: quod tuscia (uiscia T) B TC, quod uis
V II 23 argumenta] arguit et Bentley
Donati comm. rec. Wessner. lo
274 DONATI COMMENTVM
ordo potior erat, ut adulescens prior proponeret causam,
qui petitor inducitur.
11 11 1 PRivs VNDE PETiTVR AVRVM ^uude' a quo, ut
Vergilius {Aen. I 6) 'genus unde Latinum'. 2 Nam
possessorem fecit priorem agere quam petitorem, quod ab- 5
horret a consuetudine et iuris et litium.
12 12 1 QVAM iLLE deest 'dicat'. 2 qvi petit avtl
tov ^petitor'. 3 qvam ille qvi petit esset recta lo-
cutio, si diceret ^qiiam petitorem' aut *quam illum qui
petit', sed "^quam ille' maluit, ut subaudiamus ^causam 10
dicat' per ^evy^ia a superiore figuratum.
14 14 1 dehinc si loquatur. 2 ne frvstretvr ipse
se TtdQci TtQoadoMccv dicitur , sed rjd^iK&g addidit. 3 avt
sic cogitet si taceat.
15 15 1 DEFVNCTVS lAM svM id cst: omni labore libera- 15
tus sum, auctoritate iam confirmata et inuiolabili. 2 de-
FVNCTVS lAM svM id cst: iam egi fabulas meas, aut: iam
destiti periclitari in edendis comoediis, aut certe: iam
edidi quam tu reprehendis fabulam. 3 depvnctvs iam
SVM Cirjfici dLavoiag' rjd-OTioua. 4 nihil est qvod dicat 20
MiHi non sit, inquit, de suis uitiis securus propter uetusta-
tem: nihilominus a me reprehendetur.
1 erat] sit TC \ proponeret ex prouocaret corr. C \\ 3 privs
— PETiTVR om. B I ut om. B || 4 Latinum] 1 • T\\ 6 poxessionem
T I priorem facit B | agerem V \ quam] per -B || 6 ad T \ et 1.
om. B I et litium om. T \\ 7 ille om. C \ ille <^qui petit^ T \
deest V^ \ <^qui^ dicat B, <et)> dicat C \ petit <^aurum^ B \ avxl
xov W.: anterior BV, ante TC\\ 8 <ut)> esset T, <et> esse C \\
0 petitorem <^quod (quam T) abhorret^ TC{cf. supra) \\ 10 malit
C II 11 pro C I zeuma codd. (g sscr. C^) \ figuratum] si *** T 11
12 DEHiNc — SE om. T I ne] nec F, ut C | frustetur se ipse C \\
13 n^P^NPOCdiRY^N B, TtaQu TtQoaSoyivav F, * * * * T,
om. C; oxriiia Siavoiaa riQ^onova ed. pr. {cf. infra) \ rjd^iv.ag
Schoell {cf Andr. IV 1, 13): uos J5, nos TC, pos V\ post F*
{dett.) II 18 dedisti C \ iam om. T \\ 19 tu om. TC \ iam] i • -B ||
20 axfjiLa rjd^onoLta Jf^, (o%7j/Lta diavoiaG ri^oitova ed. pr.
supra), ****** TV, om. BC \ quod /iam)> C || 21 de suis
uitiis om. B || 22 reprehendetur a me TG
EVNVCHVS PROL. 10-24. 275
16 16 IS NE ERRET MONEO dlfl^Ci SmStKslag.
17 17 HABEO ALIA MVLTA QVAE NVNC CONDONABITVR sic
in Phormione {V 8, 54) ^argentum quod habes condonamus
te'. nam dono ablatiuo casui iungebant ueteres, con-
dono accusatiuo. 5
19 19 "^iTA VT FACERE iNSTiTviT^ obliqua uarratio facta
est secundum casum accusatiuum.
20 20 POSTQVAM AEDiLES EMERVNT mirc, cum ordo me-
lior uideretur, si sic diceret 'postquam aediles emerunt
quam nunc acturi sumus, perfecit ut inspiciundi esset co- lo
pia'. ^emerunt' autem mediam corripe, ut (Verg. Ecl.
IV 61) ^matri longa decem tulerunt fastidia menses'.
21 21 PERFECiT mire, quasi difficile et illicitum.
23 23 1 EXCLAMAT FVREM NON POETAM mire reprchendit
ante uitium, quam de causa maledicti dicat. i5
24 24 1 ET NIHIL VERBORVM DEDISSE TAMEN aut UCmi-
nem fefellisse aut nihil apposuisse de suo.
23 23 2 EXCLAMAT FVREM NON POETAM adhuc uulla rc-
prehensio, siquidem licet transfen-e de Graeco in Latinum.
24 24 2 ET NIHIL DEDISSE VERBORVM TAMEN darc 20
uerba decipere est eum, qui cum rem exspectet, nihil
inueniet praeter uerba. et alibi (Fhorm. III 2, 32)
^uerba istaec sunt' et de contrario (Heauf. V 3, 21)
1 is NE om. B I ERRET MONEo] ccrtis certe moneo T, ter-
moneo C, moneo B \ o%rnLci STcisiKiaG {ante moneo) ed. pr.:
****** TV, om. BC \\ 2 HABEo] ab eo T\ alia — condona-
bitvr] etc. B I MVLTA om. T | Tunc V | condonabitur T, -bun-
tur C V II 3 non donamus B || 4 nam <^et (a C)^ codd.^ corr. Sabb. \
<^quam)> condono accusatiuo <(actio^ T || 6 ita — institvit] schol.
2)ertmet ad lemma qvam nvnc actvri svmvs | ita — facere om. B \\
8 emere Fl| 9 emerent C, emere F|| 10 inspiciundi — copia] etc.
£ II 12 loga B I tfm- F\ uiderunt fastidia menses sscr.
V^ I fastigia TC \\ 13 inlicitum F| |1 14 exclamat om. B \ fu
non po • ^ I mire — 18 poetam om. T \\ 16 uer • de • B \\ 18 ex-
clama (7, excla • B \ f\x • non po • ^ | adhunc C \\ 20 et — tamkn
om. B I dedisse <(se> V \ tamen oin. TC\ hic aut neminem fe-
fellisse add. TCV {ex schol. 24, 1 male repetita) || 21 est deci-
pere B, decipere T \ cum om. B \ expectet rem TC \\ 22 in-
uenit B \ et] unde dett. \\ 23 uerba <dare> B \ ista hec B V
18*
276 DONATI COMMENTVM
'<(rem^ ciim uideas, censeas'. 3 An aliter: nihil ad-
didisse de stilo suo Terentium?
27 27 1 PECCATVM iMPRVDENTiA id est iguorantia, ut
(I 2, 56) ^imprudens harum rerum'; non enim stultitia.
26 26 PARASITI PERSONAM INDE ABLATAM et hoC mire I 5
non uersus obicit sed personam esse translatam. quid
stultius aut calumniosius dici potest?
27 27 2 SI ID EST PECCATVM PECCATVM IMPRVDENTIA EST
POETAE primo negat peccatum, dehinc concedit et purgat.
3 IMPRVDENTIA E. iguorautiam, non imperitiam <(signi- lo
ficat)>. 4 si ID EST PECCATVM PECCATVM Tt^ojc?}, nam
superius ^peccatum' nomen est, sequens participium.
5 Et primo negat peccatum, deinde si peccatum est, pur-
gat id ipsum ueniali qualitate ab imprudentiae partibus.
32 32 IN EVNVCHVM svAM ad fabulam, non ad hominem 15
rettulit, ut (Verg. Aen. V 122) ^Centauro inuehitur
magna'.
37 37 1 BONAS MATRONAS ut Nausistratam. 2 mere-
TRICES MALAS ut Thaidem atque Bacchidem. 3 bonas
MATRONAS FACERE MERETRICES MALAS sic est iu Heautouti- 20
morumeno {I ^, 32) ^scortari crebro nolunt, nolunt crebro
conuiuarier'. 4 Et artificiose ostendit omnem materiam
comicorum.
38 38 1 PARASiTVM ut Gnathonem. 2 gloriosvm mi-
1 rem add. Lindenbr. | senseas C \ An] aut T \\ 3 peccatvm
iMPRVDENTiA om. TC | td e V, de B TC || 5 persona inde ablata
C, inde sublatam (abl- t. Wiss.) <(parasiti^ personam B ||
7 stul (!) C II 8 EST 1. om. B \ est imprudentia B V \\ 9 neget
C I deinde B \\ 10 imprvdentia e • Bahhow: imprudentiae
(-tia T) codd. \ ignorantia non imperitia T \ signifieat add.
Rahbow \\ 11 id est] idem T, id de est 0| pec • p- -B | TI^Rj)Rl>
B, 7tXov.T] F, om. TC || 12 non T \ est] et post sequens B \\
13 Et — 14 partibus om. B |1 14 id om. V \\ 15 in om. B \ eu ■
suam B \ rettulit non hominem (om. ad) B \\ 18 nausistrata
codd., corr. StepJi. \ 'malas "meretrices F|| 19 bacchidem <(fa-
cere dgav unde dQa^ia fabula^ ed. pr. \ bonas — malas om: V \\
20 eautontumerumenon F, eautontur' B, eutonton • T, euton •
O II 21 uolunt uolunt (u his ex n corr.) V, nolunt TC \\ 22 ma-
teriam] meam C || 24 ut] et F
EVNVCHVS PROL. 26-45. 277
LiTEM ut Thrasonem. 3 gloriosvm mllitem 'facere'
subauditur.
39 39 FALLi PER SERVVM SENEM ut Demeam et Simonem.
40 40 1 AMARE ODissE svspiCARi mire a personis ad
gesta cum uarietate transitum fecit; omne enim, quod in 5
orationem uenit, uel persona uel factum est. 2 amare
ODissE quia odere non est Latinum <^in^ infinitiuo modo.
41 41 NVLLVM EST lAM DICTVM QVOD NON DICTVM SIT
privs Cyjfnia Xoyov' ttAojciJ, nam Mictum' bis positum, ut
superius ^peccatum' {v. 27)^ diuersa significat. 10
42 42 AEQVVM EST VOS COGNOSCERE ATQVE IGNOSCERE
Gyjfi^a Xoyov' TtciQOfioiov.
43 43 QVAE VETERES FACTITARVNT SI FACIVNT NOVI Ct
uarie dixit ^factitainint' et 'faciunt' et cum magna de-
fensione Terentii semel facientis id, quod saepe ueteres. 15
44 44 ANiMADVERTiTE uos tXULnxiY,o)g dicimus <^aduer-
tite ut)> attendite, ueteres plene animum aduertite.
45 45 QviD siBi EVNVCHVS VELiT rc5 axx LY.L6 [i(p *sibi', ut
alibi (Heauf. I 1, 9 — 10) 'nam pro deum atque hominum
fidem, quid uis tibi aut quid quaeris?' 20
2 subaudiatur C |1 3 ut simeonem 5 1[ 4 odisse ^uia odere
non est latinum) B (cf. infra) \ <et> mire T | a B (f. Wiss)
r, de CF 1! 5 ueritate C \ facit B \\ 6 oratione C \ uel 1. om. B
(t. Sabb.) I personam C \ est otn. B \\ 7 quia] quasi T, om. B |
in add. dett. \ infinitiuo modo om. V !| 8 iam dic • B | dictum
non T, non d • B \ sit privsJ pri • B \\9 Gxi]u,a Xoyov TtXonri ^^ *y
eXtjM^AOrOYn^ORt) B, avh^a Xoyov 7cXo%^ F, ****♦♦ T,
om. C II 10 diuersa] * * * * 5 H 11 est om. B \ atqve igxoscerkJ
etc. JB, om. T |1 12 GxrnLu Xoyov TtaQOnoiov M*^ cvHfia Xoyov
Tcago^oiov F, ****** C, om. B T \\ 13 qvae — novi om. B j
factitare C \ novi — faciunt om. T \\ 14 factitare C |1 15 terentius
B 1 semel facientis om. B \ sepe <*****> B, om. V \ ueteres
<factitarunt> F|l 16 nos ex uos corr. C, sscr. F* [ e^<\<MnTIRO)C
B, f^iAaxoff F, ***** TC \ dicimus om. C \ aduertite ut add.
W. I attendite (adt- C, -tis T) TCV, ***** B I| 17 ueteresl
* * * * B 1 plene om. C \\ 18 tw arrfniafKo M*, ro) arrinaG^KO F,
***** TC, om. B \\ 19 proh F, proth J, per C \ atque] ad 7 \\
20 quod C I tibi uis TC\ quis T
278 DONATI COMMENTVM
1.
46 1 1 QviD iGiTVR FACiAM in hac itQotccGBL exemplum pro-
ponitur, quam non suae potestatis sit qui amat, quam sapiat
qui non amat neque aliter affectus est. 2 qvid igitvr fa-
ciAM 6x7j(iu dictvoiccg' dialoyLG^og. et apparet multa taci-
tum cogitasse adulescentem et tandem in haec uerba eru- 5
pisse. 3 iGiTVR pro deinde, ut Plautus in Amphitrione
(J 1, 54 — 55) ^si aliter fuerint animati neque dent quae
petat, sese igitur summa ui uirisque oppidum oppugnas-
sere'. 4 qvid igitvr faciam Menander cclku xi TtoLriaco-^
hinc Vergilius (^Aen. IV 534) ^hem quid agam'. 5 Et est 10
dLaXoytGfiog perditae mentis post multam frustra cogita-
tionem. 6 qvid igitvr faciam non eam ne nvnc qvidem
hoc uidetur non esse contrarium, sed est; nam dubitat,
utrum meretricis satisfactionem exspectet an illam omnino
non quaerat. 7 non eam ne nvnc qvidem ^non eam' 15
Probus distinguit; iungunt qui secundum Menandri exem-
plum legunt.
47 2 comparem constituam, ut {Phorm. 11,7) *^quam
inique comparatum est'.
48 3 non perpeti meretricvm contvmelias iv ti^sl. 20
1 nPOT^iCI B, prothasi TCV \ proponitur om. T || 2 quem
sapiat <(an)> T \\ 3 aliter om. B \ effectus TC | fa • -B || 4 (X^Ty.a-a
dLavoiag- diaXoyLaiiog. et Sabb.: eXbM^M<^NON|^CYd.C et ^,
Gvh^oc ccLavoiaovog est F, axvficc dLccvoiaa et 3f *, ***** nocet
T, nocet C \ apparet] apud T \\ 5 erupisse W.: irr- BCV^, inr-
2\ pror- V^ (dett.) \\ 6 ut] et BTC \ afitrione T, amphi C \\
7 fuerunt T; sient Plaiit. \ <^in)>animati C \ dent quae petant B,
petunt quae dec3 T j| 8 ui uirisque] ui iurisque que B {t. Sabb.),
uirilisque TC {B t. Wiss.), ui uiribusque V | <^eorum)> oppi-
dum Plaut. \ oppungasse 7', oppugnasse C, obpugnasse re B \\
9 ^CO^TITfOIHCOC B, &XXa xl noLriaco M\ ****** F, om.
TC \\ 10 hinc 6'F, hic T, om. B \ en F 1 en quid ago Verg.
11 dialogismos codd. || 12 faciam] i BT \ non eAiM om. T
13 non sscr. C^ || 14 illa T || 18 comparem — quam om. B
19 inique] i n T \ com • {om. est) B || 20 non p • mer • B \ contu
B, con- T\ CNHei B, svti^l F, * * * T, om. C
EVNVCHVS I 1, 1-6. 279
sic in Andria {III 3, 26) ^prius quam harum scelera et
lacrimae confictae dolis'. cum uni sit iratus, de omnibus
queritur.
49 4 1 EXCLVSIT REVOCAT utrumque iniuriam fecit ex
uerbo, dicendo et ^exclusit' potius quam 'non admisit' 5
et ^reuocat' potius quam 'petit ut redeam', quod erat
moderatius. 2 redeam non si me obsecret uides ergo
superiorem partem dubitationis in eo fuisse, ut roga-
tus rediret, inferiorem ut ne rogatus quidem. 3 non
si ME OBSECRET beuc dc ea , quae totum proterue agens 10
^exclusit' et ^reuocat', non 'petat' nec ^roget' nec ^oret',
sed ^obsecret' inc[uit, quod horum omnium in maiorem
partem est ultimum.
50 5 1 si QviDEM HERCLE possis dLakoyiOfiog quasi ad
alterum, ut {Verg. Aen. IV 541 — 42) ^nescis heu, 15
perdita, n. d. L. s. p. g!' 2 nihil privs neqve fortivs
deest ^est', ut {Verg. Aen. I 3) *multum ille et terris
iactatus et alto'. 3 Et ^prius' modo ad laudem, non
ad ordinem pertinet, ut Sallustius {Cat. 36, 4) ^quae piima
mortales ducunt' et ipse in Heautontimorumeno {V 2.,9 — 10) 20
^et suauia quae essent prima habere'.
61 6 naviter a naui ductum, a qua in alto nullum di-
uersorium est.
1 plusquam TC \\ 2 con • do • TC \ oratus T \\ 4 reuo B \ m-
iuriam] iniuriosum Sclxoell \\ 5 exclusit etcodd., corr. Schoell; et del.
Steph. \ admisit] sit T \\ 6 potius om. B \ quam] quae B {t. Wiss.) ;l
7 redeam] re • B, om. V \ uides — obsecret otn. TC \ <et^ uides
F|| 9 non si m • ob • B \\ 10 proterue <terencii> ^ || 11 et reuo-
cat] r • r, reuocat C | <et> non codd., corr. Steph. \\ 12 horum] ho-
minum B \ in maiorem partem] cf. Phorm. 113,24 more av|i]fffo)5 1|
13 est] esse V \\ 14 hercle] h. BT \ possis om. TC \ AIA-
AOnCMOC jB, dLccXoyiGiLog V^ om. TC \\ 16 perdita <ne8ci3>
V I n. — s.] necdum T | p.]i- BCF, e • 2' | neqve fortivs
om. B \\ n est 07n. C \ terris — alto] t • ira (', terra 7' || 19 ut
om. B II 20 mortalis T, -lia B \ ducit B; putant Sall. \ eauton-
tumerumenon F, eauton J5, euton • C, eutontu • r||21 etj qz
C I prima (-mo C) essent TC \\ 22 iu altum C \ disceusorium
T: deuersorium Sabh.
280 DONATI COMMENTVM
53 8 1 INFECTA PACE S^CpCtGLg per ^StCiipOQdv. 2 IN-
DiCANS TE AMARE non uerbis sed factis indicans, ut alibi
(Andr. I 1, 104 — 5) ^ibi tum exanimatus Pampbilus
bene dissimulatum amorem et celatum indicat'.
54 9 1 ACTVM EST de iure translatum, ilicet de iudicio, 5
PERiSTi de supplicio. 2 actvm est ad ^ultro ad eam
uenies' relatum est, ilicet ad ^indicans te amare', peristi
ad "^ferre non posse'. 3 "^llicet' semper in fine rei
transactae ponitm\
55 10 1 peristi v7t8Q§olri. 2 elvdet vbi te victvm lo
SENSERiT eludere proprie gladiatorum est, cum uicerint.
Cicero (Catil. I 1, l) *quam diu etiam furor iste tuus
eludet?' 3 Eludere est finem ludo imponere.
56' 11 PROiN Tv ut exin et exinde, sic proin et
proinde dicebant. i5
57 12 ERE QVAE RES IN SE NEQVE CONSILIVM NEQVE MODVM
HABET VLLVM concessum est in palliata poetis comicis
seruos dominis sapientiores fingere, quod idem in togata
non fere licet.
58 IB EAM coNSiLio REGERE NON POTES nuuc domiuo ser- 20
uus est sapientior, sed amatore non amans, ut idem in
1 pack] p- r I eM<t)^CIC per MCe^^OP^M JB, s^qxxGLG
per liBzdcpoqav F, Ir {om. T) ****3tc TC |] 2 te amake om. B \
sed factis om. TCV\ indicans — 4 indicat om. 5 || .'i pa • b • d • a-
et c • i • r II 5 iure] re C \ translatum <(est)> V \ illicet TC \\
6 periisti C \ eum B \\ 7 uenies C, om. B \ translatum B \
iudicans re C | periisti C, p • T |1 8 in fine semper T \ trans-
actae rei TC \\ 10 periisti C \ YnCPBOAH J5, y7tSQ§oXr] V.
* * * * T, om. C I ludet B \ vbi — senserit] ubi t • u • s . T,
om. B II 11 eludere — 13 eludet om. TC \\ 12 etiam om. B \ tuus
iste B II 13 imponere] dare TCV \\ 14 proin tv om. B \ et]
pro Sahb. \ sic — proinde om. T | et F, om. BC\ pro Sahh. ||
15 proindeque B \ dicebat T, dicitur F || 16 ere — se] here
q • r • t ■ s • T, om. jB | n • q • n ■ T | modvm — vllvm] modum ne-
que ullum C, m • n • u • T, mo • etc • jB || 17 poetis] poenis C,
penis T \ comicos Bentley \\ 18 figere T \ non fere licet B V, non
hcet fere (facere T) TC-, facere non licet ed. pr. \\ 20 regere
con- B I non potes ex -est corr. C, non po • 5, np^ T \
domino] duo C || 21 amatore non Babhoic: amator nunc codd.
EVNVCHVS I 1, 8—20. 281
Andria {II 1, 9) ^facile omnes, cum ualemus, recta con-
silia aegrotis damus'.
59 14 iN AMORE HAEC OMNiA iNSVNT <(nota)> duas prae-
positiones *in amore insunt'.
'"'^ 15 iNDVTiAE ^indutiae' sunt pax in paucos dies, uel 5
quod in diem dentur uel quod in dies otium praebeant.
bl 16 1 PAx RVRSVM bene, ut consolaretur, ultimam
pacem posuit. 2 haec si tv postvles quasi dicat 'uelis'
uel ^coneris'.
62 17 NTHiLO PLvs AGAS id cst: nihil agas. 10
64 19 et qvod n\t?c tvte tecvm iratvs cogitas pro
^quae', ut sit consequens 'haec uerba' (r. 22). sic et
in Andria (Z 1, 28. 31) 'quod plerique omnes faciunt
adulescentuli , horum ille nihil'.
65 20 1 egone illam qvae illvm familiaris iXXeiy^tLg 15
irascentibus ; nam singula sic explentur: ^egone illam' non
ulciscar, ^quae illum' recepit, ^quae me' exclusit, ^quae non'
admisit. etenim <^nec^ necesse habet nec potest complere
orationem, qui et secum loquitur et dolore uexatur. 2 Nam
amat anoGLOi-jtriaELg nimia indignatio, ut Vergilius {Aen. 20
1 135) 'quos ego — ! sed motos praestat componere fluctus'.
1 facile 0 • c • u • r • con • e • d • T \\ 3 haec — ixsvxt] h • 0 • i •
T, insunt B \ nota add. Sabb. \ duae V \ compositiones C '.\
4 in — insunt om. B \ insunt] inster T || 5 indutiae om. B ||
7 pax r • T, par usum C \ consularetur T, consiliareturB |j 8 par-
tem codd., corr. Wesierh. | ponit I' | haec si tv om. B | po • T \
quasi dicat W.: quod B (quid dett.) , om. TCV; id est si ed.
1)1'. I uelis om. TC || 10 plvs agas] p • a • T, plus jB |1 11 et — pro]
familiaris cogitas et quod nunc tecum irascentis nam singula
sic explentur ego cum i pro T \ tecvm — cogitas om. B
iratvs] agitatus C \\ 12 ut] et TC \\ 13 o-f- T, omnes (ow.
faciunt) V \\ 14 adulescentuli] ad TCV, om. B \ nihil ille C \\
15 iLLAM — illvm] i^qi- T, iUam B \ eAAIYIC B, fxli>t<y
{antc fam-) F, om. TC \\ 16 irascentis T \ illam] i ■ T \\
17 precepit T || 18 etenimj et cum TC \ nec ad<l. Sabb.; non
Schopen \ nec 3.] non C \\ 19 quae C || 20 amat <^nOClOn€CIC
B, amata aTtoGiayTtr^OLv {coic et v in ras. m. 2\ in mg. reticen-
tia) F, amata * * * * T, amata C || 21 quo C \ semotos praestat
C, sm-p^ T\ com^f- T, compescere f- B
282 DONATI COMMENTVM
67 22 1 HAEC VERBA ifi(pc(tLKG)g *^uerba' dixit, quae sci-
licet nihil effectura sunt. 2 vna me hercle falsa
LACRiMVLA expressio ad ccv^rjaLv ducens: et non ^uera'
sed 'falsa' et non '^lacrima' sed ^lacrimula' et non '^ultro
flens' sed ^oculos terendo' et non ^facile' sed ^ui' et non 5
'exstillauerit' sed ^expresserit'. hinc Vergilius (Aen.
II 196) ^captique dolis 1. c'
68 23 QVAM OCVLOS TERENDO MISERE VIX VI expresserit
totum sensum uerbis significantibus protulit, ut {Verg.
Ed. III 27) "^stridenti miserum stipula disperdere carmen' 10
et (^Aen. lY 95) "^una dolo diuum si femina uicta duo-
rum est'.
70 25 NVNC EGO ET ILLAM SCELESTAM ^UUUc' id CSt SCTO,
ut Vergilius (EcL VIII 43) ^nunc scio, quid sit amor' et
(Aen. IV 376) ^nunc augur Apollo, nunc Lyciae sortes'. 15
72 27 1 ET PRVDENS sciENS ^prudeus' est qui intellegentia
sua aliquid sentit, ^sciens' qui alicuius indicio rem cogno-
scit. 2 Ergo ^prudens' per se, ^sciens' per alios.
73 28 1 vivvs viDENSQVE PEREO mirc et noue ^uiuus
pereo': et ^pereo' sic dixit, ut intellegamus occidor, 20
et ^uiuus' quasi sapiens et sentiens. 2 vivvs vi-
DENSQVE PEREO beue addidit ^uidens', nam ^uiuus' perit
etiam qui dormiens opprimitur, ^uidens' autem qui uigi-
1 eM<P^TIROC B, t;u,qpartH£0(j (co m ras.) F, om. TC \\
2 affectura T \ sint V \ vna — falsa] n ■ B \ me] ergo sine TC |
hercule V, om. T || 3 1 • T | auxesin BC , auxesim F, ausesim T\\
5 fluens B \ tergendo T \ sed om. C \ ni C || 6 exillauerit T \ hic
T II 7 capitique (7 | 1 • c •] 1 • F, id 5, om. TC \\ 8 nx om. C \
expresserit] e • T II 9 uerbum C \ <(expressit)> protulit F || 10 stri-
dendi C \ miserum stipulam C, stipiila miserum B \ disidere T \
carnem 0 || 11 si — estj d • s f • u • d • e • TC, si f • n • d • est F ||
13 NVNC om. T I ergo C, go T | il • sce • 5, i • s • T || 14 ut om.
B V I nunc om. T||15n^aa. T \ licie T, litie C, (-ae) V \
sortes] s • F, om. TC || 16 prudens et sciens TC, om. i5 || 17 tua
C, om. B I indicio ex iud- corr. V || 18 ergo] go T \ sese B \
illos 0 II 19 Viuus ex Vnius corr. C | ui • q • p • T | mire <^uiuus^
B I noue nimis pro eo C \\ 20 et pereo om. TC \ intelligamus
F I VIW8 — PEREo] uiuus u • p • q • T, om. J5 || 22 pro eo C \
uiuens C \ <(et)> uiuus F || 23 qui etiam codd. , tramp. W.
80
EYNVCHVS I 1, 22—2, 2. 283
lans uim patitur, ut pereat. 3 Nam ^uidere' pro uigilare
posuit, ut etiam Vergilius, cum de Sileno dicit {Ed.
VI 21 — 22) Hamque uidenti sanguineis frontem moris et
tempora pingit'. 4 Ergo ^uiuus' non mortuus, ^uidens'
non dormiens. 5
'^^ 29 1 CAPTVM Sallustius {lug. 1, 4) ^sin captus prauis
cupidinibus'. 2 qvam qveas minimo perseuerauit in
translatione, quam iamdudum (f. 15 — 16) sumpsit a bello.
^" 31 si SAPis id est si sapias; ad inferiora iungendum
est, nam aliter non intellegitur. lo
"^^ 34 NOSTRi FVNDi CALAMiTAS proprie. calamitatem
rustici grandinem dicunt, quod comminuat calamum, id
est culmum ac segetem.
35 iNTERCiPiT proprie 'intercipit' quasi totum ca-
pit. Plautus in Aulularia {III 6, 22 — 23) 'quae sola i5
interbibere, si uino scatat, Corinthiensem fontem Pirenem
potest'.
2.
82 2 NEVE ALiORSVM <('aliorsum'^ in aliam partem, ut
seorsum et retrorsum dicitur.
1 patiatur et pereat codd., corr. Sdbb. \\ 2 ut] unde ed. pr. \
cum] posuit TC \ dicitl?, d- F, om. TC\\ 3 frontem (f- CV)
moris sit t • p • TCV || 4 uiuus] uiuens B H 5 dormiens <non d
moriens^ B || 6 captum {corr. m. 2) V \ paruis B, praui T \\
7 cupiditatibus V \ quea T \ minimo (-mis C, m • T) <^quam
queas (quamq • T)y codd., corr. ed. pr. || 8 iam diu TC \
scripsit T \ a bello ed. pr. : ab illo codd. || 9 si om. C \ si om.
B II 10 intelligetur TC, -geretur {ex -gitur corr. m. 2) V jj
11 nostri fc- T, om. B \ proprie <^calamitas^ dett. || 12 ca-
lamen F, calamitatem {sscr. al' mum) C || 13 culmen ac segitem
7' [| 14 proprie om. T \ intercipit om. B T \ quasi | quia T || 15 aulu
C II 16 interbibere sibi noscat at (ac TC) TCV, sibi inter-
bibere noscat at 5; scatet codd. Plauti | corinthi esse T \
frontem jB, fortem TC \ pireneum F, et pirenem B, ipsum
inter C, (Jac. add.) T || 18 adnot. de tota scaena excidisse recte
statuit Schopen ; ed. pr. add. : Miseram me uereor ne illud gra-
uius tulerit phedria | nevk om. B \ aliorsum a^d. dett. \ <• i •]>
in V I ut om. TC \\ 19 et om. TC
284 DONATI COMMENTVM
83 3 QvoD iiERi iNTROMissvs NON EST haec lenius ut de
facto suo loquens, <(at ille dolens^ "^exclusit, reuocat' inquit,
'redeam? non, si me obsecret' (J 1, 4).
84 4 1 TREMO HORREOQVE ex amore nimio. nimius ignis
eifectum frigoris reddit, ut ex frigore nimio effectus ignis 5
exsistit, secundum illud quod physici aiunt ^aKQoxrizeg
LGorrjTeg'. hinc et Vergilius (^G-eo. I 93^ ^aut Boreae p. f.
adu.' inquit. 2 tremo horreoqve postqvam aspexi hanc
natura magni caloris etiam horrorem incutit, ut nimiae febres.
85 5 1 ACCEDE AD iGNEM HVNC aptius ^ignem' meretricem 10
accipiemus quam aram Apollinis Agyiei, uel quia
amator uritur, ut (Verg. Ed. III 66) 'at mihi sese offert
ultro meus ignis Amyntas', uel quia auida et auara est,
ut ignis, alimentorum, 2 iam calesces plvs satis
noue, id est aequo. et alibi {Heaut. I 2, 24) ^quam 15
ne quid in illum iratus plus satis faxit, pater'.
3 iam calesces plvs satis noue, sed intellegitur
plus satis quam horrueras. 4 Hoc quidam putant,
at mihi uidetur de his esse, quae a ueteribus geminabantur,
1 QVOD HERi om. B I intromissis T \ haec om. C | leuius
TC II 2 at ille {sic Sabb.) dolens W.- at Phaedria Steph. \\
3 redeam — obsecret om. B \ nunc sine me obsecret C,
n • 8 • m • 0 • T II 4 Tremo h • q • T || 5 affectum C \ frigoras redit
T I ex om. TC \ affectus (a in e corr) C || 6 extitit 0, om. T \
^POTheC ICOTCTCC B, ccQoxr\xe6 Laonxsa F, opotreto T, apote •
To • C II 7 et om. TV \ boream codd. | p.] b • 0 | fr • T || 8 adu •
B, at • n • F, om. TC \ inquit om,. B \ Tremo h • q • p • a • h • T,
horreo B \\ 9 naturam C \ coloris C || 10 ignem hvnc] i • h • T,
ig- ^ I actius T \ <ad> ignem B, om. T \\ 11 (^GYXCI J5, SsX-
qpvxt F, uel * * * T, om. C; 'AyvLaCov Sabb. An'AyvLei? || 12 uri-
tur] utique T \ ut om. V \ ad T \ 0 • u • m • i • a • F, o • meus
ignis amintans T, omis ignis amitans C || 13 et amara {corr.
m. 2) F, et (uel C) amata TC, amara et auara -B || 14 iam
cps^ T I sa. I? 11 15 noue — 17 satis om. B (LF) \ noue
<(sed intelligitur plus satis (p- s- om. F, post de quo inser. B)
quam (quo CVD)^ id est de quo codd. {cf. schol. sq.)- id est
plus aequo Steph. Cf. ScJdee p. 115, 26 plus satis: plus iusto ||
16 nequit C \ fixit T || 17 iam c • p • s • T 1 18 satis] sapere T \\
at
19 sed {corr. m. 2) V\ uidetur de his jBF\ de his uidetur
TCV^ I quae ueteres geminabant B
ETOVCHVS I 2, 3-10. 285
_ ut ^plerique omnes' (Andr. I i, 28; Phorm. I 5, 20)
id est omnes et ^pleraque omnia' {Heaut. IV 7, 2) id est
omnia. sic etiam ^plus satis' pro satis.
86 6 Qvis Hic LOQviTVR uon imperite intellegunt, qui
existimant meretricem etiam hoc simulare, quod non prae- 5
uiderit Phaedriam. nam et personae et dictis eius ceteris
hoc conuenit et tunc erunt gratiosa omnia, quae supra dixit.
87 7 cvR NON RECTA iNTROiBAS quasi parum fuerit ^in-
troibas', satis mire additum Vecta'.
88 8 1 DE EXCLVSiONE VERBVM NVLLVM pleuus admiratiouis 10
est nec accusationi nec satisfactioni locum reliquisse mere-
tricem callide dissimulata iniuria. 2 qvid taces et hoc
callide, quasi innocens ne suspicetur quidem, quid suc-
censeat adulescens.
^^ 9 1 SANE QVIA VERO HAE MIHI PATENT SEMPER FORES 15
tolle ^sane' et ^uero' et pronuntiandi adiumenta uultum-
que dicentis et in uerbis non negatio sed confessio esse
credetur. 2 Nam ^uero' ironiae conuenit, ut {Verg.
Aen. IV 93) ^egregiam uero laudem et s. a. r.'
90 10 1 AVT QviA svM APVD TE PRiMvs duo dixit, quae 20
dolet: quia clausae fores et quia posterior habetur prae-
lato milite. 2 avt qvia svm apvd te primvs sub-
auditur ^ideo non recta introii'. 3 missa istaec face
2 id est] hoc est TCV \\ 3 etiam] et T \\ 4 qvis om. C :
h • 1 • T II 5 prouiderit BTC\\Q ceteribus T \\ 7 tunc erunt om. B
gratiora StepJi. || 8 non] n • T \ recta] v ■ BT \ introhibis C, in-
tro • J5, it • T I quasi — introibas om. TC \ fuerat B || 9 additum
<^est)> recta satis mire .B || 10 de ex • 5 [ uerbum n • T, n • uer •
B I plenus Bahhow. plus codd. || 11 accusatione T \ satisfactione
TC II 12 callide] callida CF, calida et T \ quid t • T || 13 inocens
0, ignoraDS T \ quod B || 15 quia uero BV^, uero quia CV^,
quia uero q • T j he mihi (h • m • T) s • p ■ f • BT \ fores om.
C II 16 uero et] uereor TC \ adiumentum TC \ uultuque B j;
17 et om. OF II 18 crederetur codd., corr. W. \ uero <(semper (8p
T)y TC (sem^per vel se^e dett.); cf. Andr. IV 4,16 \ ironie <^non^
B, yronice C \ cum uenit C || 19 s. a. r.] spolia ampla refertis B ||
20 aut quia s • T, om. B \ apud te pri • J5, a • t • p • 7' | quae
ex quia corr. C || 21 dolet <^et) Steph. \ prelatio 0 || 22 s • a • t • p •
(primus B) BT \\ 23 non] nunc T \ recte TC \ introiui ]',
interiori 7\ introii uia B \ mis?;i i + ■ BT
286 DONATI COMMENTVM
alia dissimulatio et durior post admonitionem. 4 Sed
bene intellegit, qui hoc a meretrice ridente molliter et
osculum porrigente dici accipit.
91 11 1 QViD MissA magna uirtus poetae est non sen-
tentias solum de consuetudine ac de medio tollere et 5
ponere in comoedia, uerum etiam uerba quaedam ex
communi sermone, <(unde)> est quod ait nunc 'quid missa?'
2 O THAIS THAIS VTINAM MIHI ESSET PARS AEQVA AMO-
Ris TECVM uel amandi uel non amandi scilicet.
92 12 Ac PARiTER FiERET 'pariter' similiter. Sallustius 10
{Hist I fr. 92 ilf.) 'cui nisi pariter obuiam iretur'.
93 13 VT AVT HOC TIBI DOLERET ITIDEM VT MIHI DOLET
si ambo amaremus.
95 15 1 ANiME Mi <(mi)> phaedria ^mi' uocatiuus est ab
eo quod est meus. 2 Vide quam familiariter hoc idem re- 15
petat blandimentum; uult enim Terentius uelut peculiare
uerbum boc esse Thaidis: adeo totiens dictum est Hune
hic eras, mi Phaedria?' (v. 6'), '^ne crucia te obsecro,
anime mi, <(mi)> Phaedria' {v. 15), ^quaesiui: nunc ego
eam, mi Phaedria, multae sunt causae' (t\ 64 — 65), ^mi 20
Phaedria, et tu' (v. 110 — 11). 3 ne crvcia te ob-
SECRO anime mi <^mi^ phaedria haec rursum nisi amplectens
adulescentem mulier dixerit, uidebitur "^ne crucia te' sine
1 admonitiones T \\ 2 haec V || 3 porrigente] praebente V ||
4 quid m • T I est om. T \ sentias C \\ 7 unde add. Schoell:, ut
Sahb., quale Steph. | est om. V \ nunc om. B {t. Sahh.) || 8 o —
EssET om. B I o-t-tut-m-e-p-e-a-t- T \ Mmi esset] nf C \
aeqva] e • -B II 9 scilicet uel non amandi V || 10 ac pariter f • jT,
om. B I pariter] • i • F |1 11 cu T \ pariter obuia miseretur TC,
obuia pariter miretur J5 || 12 vt] ac pariter fieret ut {pm. C) CV \
ut a • h • t • d • T, om. 5 | i • u • m • d • T || 14 anime mi phedria
CV, ale m • f • T, anime mi B \ mi — meus om. B \ uocantis C \\
15 repetit V || 16 uult] ut T \ peculare C, om. BT^ 17 uerbum
hoc est C, hoc esse uerbum B \ adeo] ab eo TC \ tune h • e •
mf- Tl|18 ne — 19 Phaedria om. T \ cruciate ex -re corr. C,
pudeat B \ obsecro om. B \\ 19 phedria <^hec rursum nisi am-
plecten s )> ^^(c/^.m/m) | <(et)> quaesiui (que s mi T) codd. \ ergo
ca T, eam ego B, eam V \\ 20 multae — tu] et ne T \\ 21 phe •
B 1 ne excrucia 5 , ne c • T | te ob anime mi phe B, t • 0 • a •
m • f • r II 22 rursus T \\ 23 ne excrucia te 5, ne c • t • T
EVNVCHVS I 2, 10-20. 287
affectu dicere. sed sic dicit *ne crucia te' et eo gestu,
quasi in eo et ipsa crucietur; nam ideo subicit ^anime mi'
hoc est animus meus.
16 NON POL QVO QVEMQVAM PLVS AMEM hoc totum nimis
blande et cum contractatione adulescentis dicit meretrix. 5
97 17 FACiVNDVM rviT legendum faciundum scri-
bendum: totum hoc semper necessitati adiungitur, ut
Vergilius {Aen. XI 230) ^aut pacem Troiano ab r, p.'
et alibi (Aen. VIII 441) *arma a. f. u.'
98 18 1 CREDO VT FIT MISERA PRAE AMORE EXCLVSTI HVNC 10
FORAS oratorie ac facete additum ^misera'. 2 Et cum
illa a deriuatione causae argumentaretur, mire a Parme-
none correpta est, uerisimile non esse, ut, quem quis
amat, eundem possit excludere. 3 exclvsti hvnc foras
nccqa. TtQoaSoTiiav intulit intuens puellam et ei ostendens 15
Phaedriam, ut ostendat, quam falsa ac repugnantia lo-
quatur meretrix.
99 19 AGE sed hvc qva gratl\ te accersi ivssi avscvlta
corripientis est modo ^age', non hortantis aduerbium.
100 20 1 TE ACCERSi ivssi AvscvLTA hoc est quod supra 20
ait (I 1, 1 — 2) ^non eam ne nunc quidem, cum accersor
ultro?' 2 Dic mihi meretricia calliditate commendat
quae dictura est.
1 et eo gestu B V, et cum gestu T, et gestu C; del.
Schopen \\ 2 et <(in^ ipsa B (etiam ipsa t. Sabb.) \ cruciatur TC |
nam] et C 1| 3 id est B \ <^o^ animus V j| 4 quoque quem B^
q-q- T \ pa- T \\ 5 contractione TF, conditione C \ dicit
meretrix] hem C \\ 6 faciendum C \ fvit om. B \ faciendum C F,
{post scribendum) B \\ 7 necessitati semper F | adiungetur T |
ut om. BT \\ 9 a • u • f • 5 C, acri u • f • T, a • m • f • F || 10 vt
— FORAs om. 5|utfmpa-ehf- Tlsit C| pro C \ ex-
clusit C, exclusisti F || 11 ac] et B \\ 12 argumentatur T \\
13 ut sscr. V^ {= dett.), om. BTC \ quis quem codd., transp.
Schoell. ; si quis quem ed. pr. \\ 14 exclusit TC, exclusisti B V |
hf- T II 15 n^P^nPOC«^ORI^N B, Ttaqu nqoadoyiav V,
****** T, om. C II 16 quod B {t. Wiss.) \ ac] et C \ loquitur
B II 18 SED — avscvlta] shq-taiu- ausculta T, etc • B I
ivssi] iube C || 19 non m ras. F* || 20 ius • as • B, iussi T^
21 ne n • q • c • a • u • T \ cum] cur C
288 DONATI COMMENTVM
101 21 EGONE OPTiME bene non exspectauit seruus, ut pro
se dominus responderet Thaidi.
102 22 1 VERVM HEVS Tv HAC LEGE TiBi astute seruus
reponit Thaidi uicem, nam illa ut magnum uoluit ex-
spectari quod dictura est, iste ut falsum contemnit. 5
2 MEAM ASTRiNGO FiDEM ^fidem astriugo ' promitto,
quia uincula fidei dicuntur.
103 23 1 QVAE VERA AVDivi mire uicem Parmeno reddidit
meretrici, nam ut seruum difficile est tacere commissa,
ita meretricem rarum est uera dicere. 2 qvae vera lo
AVDivi figura 7taQCi6%evri. 3 contineo optime proprie
a metaphora uasis transtulit uerba.
104 24 1 SI FALSVM AVT VANVM AVT FICTVM EST CONTINVO
PALAM EST "^falsum' est quo tegitur id quod factum est,
^uanum' est quod fieri non potest, ^fictum' quod factum 15
non est et fieri potuit. 2 Vel ^falsum' est fictum men-
dacium simile ueritati, ^uanum' nec possibile nec uerisimile,
^fictum' totum sine uero sed uerisimile. 3 ^Falsum' loqui
mendacis est, "^fictum' callidi, ^uanum' stulti. 4 ^Falsum'
loqui culpae est, ^fictum' uersutiae, ^uanum' uecordiae. 20
5 ^Falsis' decipimur, ^fictis' delectamur, ^uana' con-
temnimus.
105 25 HAC ATQVE iLLAC PERFLvo coutra 'coutineo' {v. 23).
1 ego nc 0 1 op • T \ non] ne C 1| 2 respondeat T l
3 Tv — TiBi] t-h-l-t- T, tu B I ascube {in mg. al' astute
m. 1) C II 4 uicem] nicens C \ ut om. T j] 5 quod] quae BV^ \
contempnitur C |j 6 meam a • f • T, om. B \ abstringo <(fi-
dem)> B \\ 8 audi • B, a- T \ reddit dett. || 9 meretrici ex
-cem corr. C | ut] et .B | seruum <^meretrici (-cia T))> codd.,
corr. ed. pr. \\ 10 rarum Stepli.: parum codd. \ dicere uera TC \
QVAE VERA om. T |1 11 audi • B, a- T \ figura om. B \ TTd^P^-
CReVh B, nagciansv hoc F, ***** TC 1 continet B \\ 12 me-
tafora B, methafora TC \ transtulit nascit C 1 uerba <(eius)>
TC II 13 aut u • a • f • e • con • p • e • T, etc • 5 || 14 quo] quod
C 11 15 est om. TC V \ factum om. B \\ 16 non est ante factum
F II 17 uerisimile <est> F |1 19 est 077i. B {t. Sabh.) \\ 20 loqui
et est om. B \ uersutiae Bentley: uirtutis codd. \\ 21 decipimus
C II 23 HAc — p. 289, 2 illac om. B \ hac a • i • p • T \ continuo
TCV
EVNVCHVS I 2, 21-30. 289
104 24 6 PALAM EST PLENVS RIMARVM SVM HAC ATQVE
ILLAC PERFLvo uilis et abiecta translatio est, apta apud
meretricem loquenti, 7 Translata autem est quasi ab
aquario uase fictili.
106 26 PRom Tv TACERi si vis VERA DiciTO utrum 5
tetaceri aut tuum dictum an impersonaliter infinitiuo
modo?
107 27 SAMiA MiHi MATER FviT puduit diccre Thaidem
^meretrix mihi mater fuit', quod tamen significauit di-
cendo aliunde ciuem alibi habitasse. nam ideo mere- lo
trices peregrinae dictae sunt in comoediis, ut in An-
dria {III 1, 11) ^adeon est demens? ex peregrina?'
108 28 1 POTEST TACERi Hoc id est uerisimile est. nec hoc
ad laudem proficit sed ad dedecus meretricis. 2 potest
TACERi HOC peregrinam nasci meretricem, et ideo potest i5
uerum uideri.
109 29 1 <^parvvlam)> pvellam dono qvidam aetas et
sexus causa amoris sunt, cur hanc Thais puellam di-
ligat. 2 PVELLAM DONO QVIDAM MERCATOR DEDIT propter
hoc ostendit meretricem fuisse matrem, ut dono accipere 20
puellam potuisset.
^^^ 30 1 Ex ATTiCA HiNC ABREPTAM quia Atheuis scaeua
est constituta. 2 arbitror bene 'arbitror' et nihil certi:
1 p • e • r I HAc — PKRFLvo om. T I "atque "hac F, hac et (7||
2 perfluo <etc.> B \ obiecta C \ est] et T \ apud] ad T || 3 trans-
latum B I autem post est V, om. C \ quasi ante est C, om. T
(edd.) II 4 aquaria T \ fictile C, subtili T \\ 5 prontu C, proin
t • T I TACEEi — DiciTo] t • s • u • u • d • T, ctc • B I tacere C !
vera] uero C \\ 6 aut tuum] actiuum C \ an] aut JB \ ante in-
finitiuo (-to TV) add. aut^, an C, etTF, del. TT.; ait Schoell\\
8 mihi (m • T) m • f • 5 T || 9 significauit — ciuem] signiccium
* * * * 5 II 10 ciuem] tuum T \ meretrix T \\ 12 adeo est TC,
adene 5 | d • ex p • T || 13 potest t • h • JBT I id est — hoc
om. C I id est] id T \\ 14 sed <hoc> ad dedicus T \ potest hoc
ta- 5 II 17 PARWLAM add. Sabb. | puella C \ dq- (qui • B)
BT \\ 18 amoris secl Sabb. \ diligit (-ge T) puellam TC\\
19 pu • d • qui • mer • dedit B, puellam d • q • m • d • T || 20 ut]
et C I dono <ideo> V | puellam accipere B \\ 21 potuisse T
22 athica C, hathica T \ hinc abreptam] h • ab • J, om. B \ cena
T ji 23 arbitror] ar • J5 | <et> bene C
Donati comm. rec. "Wessner. 19
290 DONATI COMMENTVM
quomodo enim ausurus esset Parmeno adornare Chaeream
ad uitiandam uirginem, si praescisset ciuem esse?
111 31 MATRIS NOMEN ET PATRIS DICEBAT IPSA quae iu-
fantis memoriae proxima sunt; nam quid prius aetas
iila quam patrem matremque cognoscit? 5
112 32 ET siGNA CETERA id est domum patriam regionem-
que eius.
113 33 NEQVE PER AETATEM ETIAM POTERAT hoc idcO ad-
didit, ne esset minus elegans, quae nesciret.
114 34 MERCATOR Hoc ADDEBAT ad matris scilicet nomen lo
et patris, quod puella dicebat.
115 35 1 VNDE EMERAT a quibus, ut {Verg. Aen. I 6)
'^genus unde Latinum' et {Andr. II 1, 2) ^qui (^scis}? —
modo e Bauo audiui et (^prol. 10 — 11) ^causam dicere prius
unde petitur aurum'. 2 e svnio Sunium promontorium 15
est Atheniensium et in eo [forum uenalium rerum] em-
porium.
116 36 1 MATER VBi ACCEPiT hacc figura in narrationibus
basis dicitur, cum omnia pedetemptim dicuntur insinuandi
gratia, ut nunc ^matri mercator dono dedit' {v. 28 — 29)^ 20
^mater ubi accepit'. 2 Et simul conuenit mulieri lo-
1 quomodo Westerh.: quando JBTV, quod C \\ 2 precis-
sent B, praesciret TCV \ crimen C \\ 3 et patris] et p • T,
otn. C \ d-i- T \ quae] qui TC, om. hic B \ infantis] in C (j
4 memoria C \ proxime (-m^ V) BV \ sunt <^qiie infantis me-
morie proxime suDt)> B \ aetas om. JB || 6 et om, TC | Siqua
C I ceteea] c- T I <in^ patria (-am T) codd., corr. ed. pr. \\
8 p • ae • T \ poterat] po • B, p • T \\ 9 esse B \\ 10 merca-
tor om. 5 I h • a • T \ nomen patris et p matris {om. scilicet)
B II 12 vnde — Siurum post 16 emporium B \ emerat om. B \ ut] et
C II 13 Latinum] 1 • T | et — audiui] et quomodo (comodo T)
e (a T) dauo (-ua C) modo (nunc F, m • T, om. B) audiui
(audi C, a^ ■ T) codd. || 14 dicere om. C \ unde (mihi T) prius
BTC II 15 e sumo F, e summo C, om. B \ sumum F, sum-
mum C II 16 forum uenalium rerum emporium J5, emporium
rerum uenalium est TC, emporium est F; glossema secl. Sabb. \\
18 mater] aliter jB | u • a • T | uariationibus ex na- corr. C \\
19 bassis BTC \ pedetentim codd. \\ 20 dono] do • B \\ 21 ac-
cepit] a • T
i
EVNVCHVS I 2, 30—40. 291
quenti huiuscemodi mora. 3 coepit stvdiose omnia do-
CERE mire non Mocuit' sed 'coepit docere' to5 n£XXi^6(ia.
4 Et uide quam satis muliebriter. 5 mater vbi
ACCEPiT ^accepit' simpliciter an audiuit ingenuam, ut
(Verff. Aen. II 65 — 66) ^accipe n. D. i. et c. a. <(u.)> 5
d. o.'V sed melius prius.
17 37 1 iTA VT ESSET FiLiA ergo uclut soror habenda est
Thaidi, et ideo sequitur ^sororem plerique esse credebant
meam'. 2 Et oratorie cumulat dignitatem et amorem
puellae, ut eius comparatione leniatur iniuria facta Phae- 10
driae.
119 39 1 EGO CVM ILLO QVOCVM VNO TVM REM HABEBAM
HOSPiTE <(honeste> totum dixit et quod ^hospite' et quod
Vem habebam'. 2 Et bene Hunc' et non *nunc'; nam
nunc cum duobus. 3 qvocvm vno rem consuetudinem, 15
amorem. 4 hospite id est Attico.
130 4:0 1 ABii Hvc Rhodo Athenas scilicet. 2 qvi mihi
RELiQviT HAEC QVAE HABEO OMNiA hoc ideo, uc tautundem
obsequii exigat Phaedria. at econtra Parmeno ^utrumque
hoc falsum est: effluet'. 3 Ipse exponit hoc *utrum-20
que' quid dicat. et contra dicendum est, quia praesens
amator grauatur hoc dicto.
1 huiusmodi T V \ studiose omnia dicere C , studiose 0 •
d • T, om. B II 2 docere <omnia> B, dicere C | TO M€d^<\HCMO)
B, roj iisXXriaiKo V, et ***** r, om. C \\ 4 accbpit] cepit J?,
a • T I an] ut .B I ingenua C \ ut capiendi et (ut C) c • a • t • o •
(b • V) codd., corr. Schopen \\ 7 ut <dicet> esset T \ soror om.
C I est om. TC II 8 thaidis V \ idcirco B \ sororem e • p • c • m •
T II 9 meam otn. JB || 10 phedriae facta F 1| 12 ego cum i •
T, om. B I cum quo uno B (t. Sabb.), qcu^ T \ trh-h-
T, etc. B II 13 honeste (jpost totum) add. Sabb. \\ 14 habebaw
F, habebat BTC || 15 qvocvm] duo cum C, om. B \ vno om.
B II 16 hospi • J5 I uel F I athico TC \\ 17 hvc] h- T \ qui michi
r • h • T, om. .B || 18 q • h • o • T, "omnia quae habeo F, omnia
B I ne tantundem om. B \\ 19 obsequi B \ adeo contra codd.,
corr. Sabb. | utrum C \\ 20 hoc — effluetl h • f • a • f • T, hoc fal ■
et- B \ effluet ex af- corr. C \\ 21 quid om. B \ est om. TC ■]
22 gratulatur B^ igitur uictum T
19*
I
292 DONATI COMMENTVM
122 4:2 1 NEQVE Tv VNO CONTENTA ERAS quippe quae ad-
miseris militem. 2 neqve solvs dedit quippe quia
non omnia tua illius fuere mortui.
123 43 1 NAM Hic QVOQVE «(JTf/cog, nec 'Phaedria' sed
* hic' dixit tangens illum et quasi inuito illo haec ex- 5
probrat. 2 bonam magnamqve partem ad te attvlit
haec dicuntur laodvva(iovvta, ut {Heaut. V 1, 53) ^abs te
petere et poscere'. 3 An potius 'bonam' specie, 'magnam'
quantitate? 4 Et nunc discretiue dictum est, nam
alias 'bona' pro magna accipimus et multa. lo
124 44 ITA EST non erat negandum, quod dixit Parmeno,
meretrici satisfacere cupienti et non tacenti culpam in
conscientia esse.
126 46 1 TE iNTEREA Loci coGNOVi oratoric priorem ama-
torem facit militem quam Phaedriam; nam posterius dicit 15
hunc cognitum per absentiam militis. ergo cum militi
Phaedria riualis superductus sit, consequens est, ut miles
queri debuerit, non Phaedria, et propterea nihil mirum,
si ordine seruato miles antepositus fuerit amatori post-
modum cognito; et hoc, sine puellae et munerum causa, 20
multum pro milite contra Phaedriam ualet. 2 Sed
uide meretricem, quia rem dixit percutientem, quot et
1 TV Om. B I VNO] U ■ T \ CONTENTA ERAs] 0 6- T, 0711. B ;
eras cont- Ter. \ admiaerat TC \\ 2 solvs dedit] s • d • T, solus
B II 3 tua omnia B || 4 cc6tsl(og] ^rTtcoc B, ccajtveoo V, grece
O, ow. T I nec W.: nunc BCV, n • T; non ed. pi\ \ Phaedria]
f • T II 5 hi C I haec] hoc T, om. B {t. Sabb.) \ improbat C \\
6 mag • que • p • a • t • ab • B, m • q • p • ad te a • T | ad te om.
V jl 7 ICWMN^^O^OYNT^ B, yiodLvccXXovvtcc F, * * * * =^ T,
om. C II 8 speciem T, spem C, qualitate B \\ 9 quantitatem C\
Et nunc] nunc T, om. C \ est nam] nam et V \\ 10 alia C \
bonam V \ magna <et multa> T || 11 dixerat -B || 12 meretrice
C II 13 esse om. B \\ 14 tb om. TC \ interea 1 • c • jT, intera lo •
B I amatoram V || 15 phe • B \ nam — absentiam oiu. T \\
16 abstinentiam C || 17 phedria C j| 18 deberet B \ preterea
BV\\20 et hoc ed. pr.: hoc et (et om. T) codd. \ puella BT\
et am. C \ munerum om. T \\ 21 multum] militum B \\ 22 per-
cutientem] perurentem ed. pr.
EVNVCHVS I 2, 42-61. 293
qualia blandimenta subicit dicendo *tute scis postilla
quam intimum habeam te' etc.
127 47 1 coGNOvi proprie ^cognoui'. 2 tvte scis
POSTiLLA QVAM INTIMVM (Syfnia iTCifiovij, nam hoc ad nar-
rationem non pertinet. 5
128 48 1 ET MEA coNSiLiA TiBi CREDAM OMNiA ex praeseuti
actu sumpsit argumentum, quod nunc eum tanquam con-
sultorem adhibuerit. 2 Et bene 'credam' secundum illud
{v. 21) 'potin est hic tacere?'
129 49 1 NE Hoc QviDEM id est*. hoc quoque falsum est. lo
2 DVBiVMNE iD EST mc uou taciturum scilicet.
130 50 1 Hoc AGiTE AMABO 'hoc agite' pro aduerbio cor-
ripientis est positum aut certe pro adhortatione audientiae
praebendae. sic Plautus (Asi7i. prol. l) * hoc agite si uultis,
spectatores'. 2 Et conuenit ueluti nutu audientiam i5
significantis et gestu hoc ipsum'adiuuari. 3 hoc agite
id est: illud desinite et hoc attendite.
131 51 1 NVPER Eivs FRATER ut adhuc amor flagrare ui-
deatur, addidit ^nuper'. 2 aliqvantvlvm est ad rem
AviDioR uultu accommodato ad reprehensionem pronun- 20
tiandum est. 3 ad rem avidior proprie *auidior'. 4 ad
REM pecuniam modo dicit.
1 tute 8-piqih- {om. te) T || 2 te habeam JB, om. V \
etc. — 4 iNTiMVM om. TCV || 3 coonovi] cog .B || 4 post i-
quam in ■ J? | oxfjficx Iniyi^ovrj Sabb.: X€nid^dkO*^h B, ♦♦♦*♦*
V, **** figura TC; gx. vnofxovrj Schoell coll. Bhet. l. m. 46,
24, at cf. Eun. V 4, 2, Hec. III 3, 6 \ orationem TC jl 5 nunc
TC F II 6 me C I t • c • o • r II 7 § • u sit B I nunc cam tam con-
sulatorem adhibuit T \\ 8 illum C || 9 es J? | h • t • T || 10 ne] nec
BTC \ qvidem] q • T ] id est] id F | est 2. om. B\\\l DVBivjoiK]
dubium est TC \ est om. F || 12 hoc ag • a • T | amabo hocagite
om. B I auerbio C 1| 13 ad oratione C, ortatione T \ attntiae
T II 14 sic <hoc> TCV \ si (non B t. Wiss.) uultis] sultis ed.
pr. II 15 nutum T \\ 16 gestum TC \\ 17 id est] quod TC [
definite C || 19 aliquantulum F; aliquantum Ter. \ est post
rem F, o?/i. 5 | ad (a • .B) r • a • .B T || 20 accomodatis C \\ 21 ad
rem om. B {t. Sabb.] ad rem avidior otn. t. Wiss.) | auidior
proprie C \ auidior del. Sabb. \ et rem F, ow. B \\ 22 pecu-
niam — dicit om. B
294 DONATI COMMENTVM
132 52 is vBi HANC FORMA viDET ex aliena persona uult
ostendere praeter affectum quanti sibi existimanda sit et
quanto munere miles Phaedriae meruerit anteponi.
133 53 1 ET FiDiBvs sciRE uetusta elXeLijjLg. 2 pre-
TivM SPERANS deest ^magnum', ut (Yerg. Geo. III 184) 5
^stabulo frenos a. s.'
134 54 1 PRODVCIT proprie, nam "^produci' uenales
dicuntur. 2 prodvcit vendit haec celeritas uendi-
bilem indicat mercem. 3 forte fortvna id est bona
fortuna. 10
135 55 Hic mevs amicvs quia locus est meritorum, non
iam ^miles', sed 'meus amicus'. uide enim quid sequatur:
^emit' inquit 'eam dono mihi'.
136 56 1 iMPRVDENS HARVM RERVxM hic ostcudit quam auidus
id faceret, si rem penitus nosset. 2 Simul etiam osten- 15
ditur quanta secreta dicat Phaedriae, utpote quae riualis
nesciat. 3 imprvdens harvm rervm ignarvsqve omnivm
prudentia naturalis est, gnaritas extrinsecus uenit.
4 ^lmprudens' per se, ^ignarus' per alios. 5 Hoc
est: qui nec suspicatus sit neque ex aliquo audierit. 20
137 57 1 postqvam sensit me tecvm qvoqve rem habere
1 is om. B I VBi] tibi C, u.T|h-T|f-u.B|etC|
alia B, aliene T || 3 quanto V \ miles om. C \ phedria C \
meruit codd., corr. Westerh. \\ 4 et 07n. B \ scire] s • T | uenusta
B {t. Sabb.) I e<\^iyiC J5, mi^LO F, **** T, om. C\\ 5 spe •
.B, s- T II 6 stabula BV \ <|)> frenos F, ferenos B, frenos
ex -as C07-r. T \ s.] f • C || 7 proprie — dicuntur om. B ||
8 vendit] uendibilem B \\ 9 <(hic> forte TC \ fortvnaJ i- T\
haec est F, om. TC \ bona fortuna om. TC || 11 mc om. BT\
m • a • T \ quia om. T | locutus B , longus T \ meritori B , meri-
torium C || 12 iam] nam C \ amicus om. TC \ uide] unde T \
enim om. TC \ sequitur jBT || 13 eam ed. pr.: et JB F, in
TC II 14 in • (i • p • T) h • rerum (r ■ T) BT\ ostenditur F |
15 facere C \ etiam om.. V \ auditur C || 16 phedria TC ||
1 7 nesciatur T, nascitur C \ inprudens h • r • i • q • 0 • T, om. B
(t. Wiss.) II 18 est om. B \ gnauitas B \\ 20 est om. TC \ neque]
nec BV\\ 21 sensit me (m mg.) quoque rem habere tecum (7,
smq-rht- T, sensit etc • B
EYNYCHYS I 2, 52-63. 295
non dictum sed quasi celatum <'sensit']>. 2 sensit me
TECVM QVOQVE REM HABERE magno pondere dixit Hecum
quoque', tamquam irascendi magis iusta causa sit militi
quam Phaedriae. nam ^sensW et Uecum quoque' hoc
significat. 5
138 58 1 REM HABERE sic dixit, ut honeste res impura
dicatur. 2 ne det sedvlo sine dolo, hoc est im-
pense.
139 59 1 AiT semper *ait' dicimus, cum uel inuisa nobis
et audientibus uel uana dicta narramus alicuius. . 2 si lo
fidem habeat hoc est: si faciam aliquid, unde credat se
tibi praeponi. 3 si fidem habeat si credere cogatur.
4 Id est si credat: unde fideiussor dicitur, hoc est
auctor credendi. 6 se iri praepositvm tibi apvd me
avci(5Tqo(pri in uerbo 'praepositum iri'. 6 Necessaria i5
implicatio in his, quae dura dictu sunt.
142 62 sed ego qvantvm svspicor alta et acuta inuentio:
scit meretrix amatores hoc solo inimicos esse, quod idem
diligunt; magnifice igitur, ut riualis odium deleniret, uult
persuadere Phaedriae non se amari sed uirginem. 20
143 03 1 AD virginem animvm adeecit cur hoc inferat?
ut uel laedendi militis causa Phaedria patiatur eum, quam
amet et nolit, uirginem dono dare. 2 etiamne amplivs
1 non — HABERE om. B \ non] quo nunc T \ celebratum T \
sensit add. Sabb. \ sensit sscr. C\ sentit T\ me quoque (ofn.
tecum) T, om. C \\ 2 eem — quoque om. TC || 3 quoque <rem
habere) B \ tamquam om. T \ iuste B TC \\ 4 nam] non T \ <et>
quoque B \\ 6 sic]' magno pondere V {cf. supra) \\ 7 ne dkt
om. B V I sedulo — impense post 5 significat V \ sedulo <e8t>
F, s • T \ impense sine dolo (om. hoc est) B \\ 10 et om. C ||
11 HABEAT 07n. B | id est ^ II 12 si fi • ha .B II 13 hoc] id B \\ 14 sk
iRi] sciri C I praeposito T, pre • B \ tibi — me] t • a • m • T,
om. B II 15 «\N<\CTPO<I>h B, avaaxQocpri F, * * * * ♦ T,
om. C ! iri] in J5, om. C \\ 16 dicta codd., corr. Steph. |{
17 sed ego om. B \ q • s • T \ aucta TC \\ 18 sit C, sic B \
quid -B II 19 dicunt C \ magnificate C, -ca T \ deliniret TCV;
declinet Klotz \ uult] nil C \\ 20 persuade C |1 21 ad viroi.vkm
om. B \ ?i BT \ adicit T || 22 ludendi V \ quem BV\2S nolit
{ueiii V)] sc. Thaidi dono dare; colit Bentletj, colat Westerh.\
AMPLIVS] a. T
296 DONATI COMMENTVM
mundat Terentius, ut solet, res huiusmodi per k'k-
Xetipiv suam.
144 64 1 NiHiL NAM QVAESivi NVNC EGO optime purgauit
Terentius, quod mox liberalibus nuptiis fuerat obfuturum,
si uitiatam uirginem duceret Chaerea. necessario ergo 5
defenditur, tamquam quae honeste nuptura est.
145 65 QVAMOBREM cvpio ABDVCERE etiam hoc uerbo grati-
ficatur Phaedriae, non enim 'accipere' ut ab amico re-
munerante, sed ^abducere' ut ab stulto et experte.
144 64 2 NVNC EGO EAM MI PHAEDRIA MVLTAE SVNT CAVSAE 10
non indiligenter considerauerunt hanc meretricis orationem,
qui illam instar controuersiae rettulerunt. nam et prin-
cipium est (^v. 1) ^me miseram! uereor ne illud grauius
Phaedria tulerit' et narratio (v. 27) 'Samia mihi mater
fuit' et partitio cum confirmatione (v. 64) ^nunc ego eam, i5
mi Phaedria, multae sunt causae quamobrem cupio ab-
ducere: primum quod soror est dicta' etc. et reprehensio
(v. 82) ^egone id timeo?' et (y. 99) ^egone non ex animo
misera dico?' et conclusio per conquestionem (v. 99 — 102)
^quam ioco rem a me ^. . . .^ impetrare abs te nequeo, 20
biduum saltem ut concedas solum'.
147 67 1 VT svis RESTiTVAM AC REDDAM restituimur
1 mundat B, munde TCV; munde aii Sabb. \ C^MrCIN B,
iXXlifjLv F, ***** O, (post suam) T \\ 3 qvaesivi] q • T (
NVNc] n- T, om. B \ ergo jB, e- T \ 5 cherea duceret TC j
ergo om. TC \\ 6 tamquam quae ed. pr.: quam que C {B. t.
Sabh.) , quamquam T{B t. Wiss.) , quae V \ ductura V \\ 7 cv-
pio] cup • T, c- B\ abducere {post etiam) C, ab- JB, a- T |
etiam] tunc T \\ 9 ut] et C ] ab] a TC j et] ut C || 10 nvnc —
PHAEDRiA om. B I eam] ca T, om. F|l 11 non] et nunc T \ con-
siderauere F, <(et^ considerauerunt T \ hanc om. B \\ 12 instar
om. B I retuiere F H 13 uereor] u • T \ ne om. TC \ il ■ gra •
ph • tulerit B, i • g • f • t • T \\ 14 mihi m • f • T \\ 15 confirma-
tione in ras. V^ \ <(ut (et T)y nunc codd. \ eam m • f • m • s • c •
q^ca^p-qs-ed^ T \\ 16 <(eam)> abducere B \\ 17 quod]
quia C I dic • JB | et om. T \\ 18 et egone] rogone T \\ 20 <ut>
quam codd. | rem ioco J5, 1 - T \ a me] ante TC \ lac. sign.
Sabb. I impetre B, ip • T \ abs n • b • s • u • c • solum T || 22 vt
om. rC I a-r- T \ restituimur F, -mus BTC
EVNVCHYS I 2, 63—70. 297
his, quibus nos uolumus, reddimur his, qui nos uolunt.
2 Ergo restituimur uolentes, reddimur uolentibus.
sed in hac utrumque est. 3 sola svm habeo hic ne-
MiNEM ^sola' ad familiarium refertur absentiam, ^habeo
hic neminem' ad alienorum amicitiam. potest enim sola 5
domi esse, habere tamen aliquem foris. 4 Et *habeo
hic neminem' plus sonat quam *neminem hic habeo'.
5 Et ^sola sum' ab his quos natura conciliat per se,
^habeo hic neminem' eorum qui uoluntate iunguntur.
148 68 1 NEQVE AMicvM bcne hoc apud amatorem, nam 10
aliud est amator, aliud amicus: amator qui ad tem-
pus, amicus qui perpetuo amat. 2 An quia in patris
potestate est Phaedi^a? 3 qvamobrem phaedria in
necessariis interponi nomen licet audientis.
149 69 1 CVPIO ALIQVOS PARARE AMICOS BENEFICIO MEO 15
hic ostendit specialiter, cuiusmodi amicos quaerat, ne
Phaedriam contemnere uideatur. 2 parere amicos
BENEFicio meo quia pariuntur et suo, sed minus diligimt.
150 70 1 ID AMABO ADIVTA ME QVO ID FIAT FACILIVS
1 nolumus C | reddimus B F, redimus T, reddamus C,
corr. Steph. || 2 restituiraus codd., corr. Sabb. \ uolente B, uo-
luntate C, -tis T\ reddimus codd., corr. Sabb. | nolentibus C|
3 hac] sc. uirgine, svm] s • T \ hic habeo C, ha • T \ n • T j
4 sola — neminem om. B \ familiarum C | habeo h • n • T ||
5 ad] sed TC, non ad B \ alienorum V \\ 6 habeo h • n • T j|
8 natura] nam C | consiliat T \ per se CF', per jT, om. B
(t. Sabb.) V^ II 9 habeo — amicvm om. T \ hic om. CVfi 10 nam
Goetz : an (sscr. T) codd. ; an quia ed. pr., quia Steph., del. Sabb. ||
11 <et {sscr. C)y aliud TC \ <est (del C)> amicns CV \ <er>
amator TC \ amator <amicus amator^ B | qui] id TCf^
12 qui om. C |I 13 potestatem B \ Phaedria] ne in necessariis
inopem uideretur a^d. ed. 7>r.; ne inops esse uideretur Sabb. j
QVAMOBREM PHAEDRiA ow. B C \\ 14 iu necessariis] in rebus seriis
Westerh. | nomen interponi F || 15 aliquos p • a • benefi • m •
<quia parantur et suo sed minus> B (cf. infra), ap-a-b^
m • r I araicos parare C \ me C || 16 hic — 18 meo in mg.
F* II 17 phedria C | uideat T, {ante contemnere) C, uideretur
V^ I parare codd. , corr. Sabb. jabm^ BT || 18 pariuntur
TV\ parantur J5F* || 19 adiuua C, a^ BT j mk] m^ T, om.
B \qi- U (f- T) {■ BT
298 DONATI COMMENTVM
TtaQslKov: bis *id' posuit. 2 adivta me mira coactio:
pro 'patere excludi' ^adiuta me' dixit.
151 71 1 siNE iLLVM blande 'sine illum', tamquam in
manu eius sit iniuriam non pati et excludi militem; non
enim dixit ^fer' aut ^patere' sed ^sine'. 2 priores 5
PARTES hosce aliqvot dies honeste circumloquitur et
oratorie, ne dicat "^abi foras' atque ^excludi te patere'.
153 72 1 NiHiL RESPONDES iam silentium accusat, quia
scit nihil contrarium responsurum. 2 Et satis blande
^mihi' dixit, tamquam: cui debeas amoris uicem. lo
153 73 EGON QviDQVAM facctc exprimitur amantis ira,
amoris integratio (cf. Andr. III 5, 33).
154 74 1 TANDEM PERDOLViT uimis doluit. 2 Id est
persensit dolorem. 3 Et tandem quasi qui impatiens
fuit. 4 tandem perdolvit vir es eleganter uariauit 15
personas, secundam et tertiam. 5 vir es non ^puer'
nunc es, sed iam ^uir', qui meretricem contemnis.
156 76 HiNC EST abrepta edvxit mater pro sva uide
(iL(ir)6Lv cum odio inductam et deprauatam pronuntiatione
ita, ut et 6(jLOiotiksvta non uitarentur de industria: *ab- 20
repta' ^pro sua' ^soror est dicta'.
158 78 1 HAEC NVNC VERBA id cst falsc dicta. 2 hvc
redevnt ut excludar.
160 80 1 Nisi iLLVM PLvs AMAS QVAM ME rcpudiatis causis,
1 n^PeARON B, TtccQiXv.ov F, **** T, om. C \ adiuua
TC I cohactatio T \\ 2 pate C \ adiuua TC \ me om. B \\ 3 sine
iLLVM om. B 11 4 iniuria TC | nos T \ exclusum TC || 6 h •
a • ad • r II 8 respondet C, res • B \ iam (nam T) licentius TC||
9 sit C, si J5 I respon * * * * B \ Et] eae T || 10 uicem] ante
jT II 11 egone B \ facete] facere TC, facile B \ expnmitur
<^illud> ed. pr. \\ 13 tandem om. B \ perdo • -B || 14 qui om. T\\
15 tan • perdo • ^ || 16 personam TC \\ 17 nunc om. B \ es
om. BCV \ sed ow. T \ iam om. CV \\ 18 hic C \ arepta B,
abiecta T | duxit BTC \\ 19 mimesim B, imnisim T,
minusin C, vv^isoiv V \ et deprauatam om. TC \\ 20 et om. C |
eMOIOTe^eVT^ B, 6(Loioxslsvta F, **** T, om. C\ tuta-
rentur C \\ 21 <^quasi^ pro B || 22 haec om. B \ falsa T \\
23 excludat C, ex • ^ || 24 ames (-as V) plus TC V
EVNVCHVS I 2, 70—84. 299
quas illa attulerat, per deriuationem causae hic aliud indu-
cit esse cur repellatur. 2 et istam nvnc times qvae
ADVECTA EST adeo , inquit, amas militem, ut etiam in-
uideas, si quam amauerit.
161 81 TALEM PRAERiPiAT TiBi slQCJvsLOi stomacliantis ama- 5
toris.
16J2 82 QVID TE ERGO ALIVD SOLLICITAT quid est, iuquit,
si hoc non est?
163 83 1 NVM soLvs ILLE DONA DAT hic iam quasi quaestio-
nes tractantui': sed ille munus aduexit. 2 ■''nvm solvs 10
iLLE dona dat"*^ possunt enim dona dari sed exigua aut
minus libenter, et ideo mentionem benignitatis adiecit.
3 nvm vbi meam benignitatem sed ille benignus
est. 4 NVM VBi numquid alicubi. 5 Aut si 'nun-
cubi' legimus, erit temporis aduerbium, ut sicubi quo 15
in loco, qua in re. 6 nvm vbi meam benignitatem
intellegit se et dona obtulisse et id benigne saepe fecisse;
nam plerumque ingrata dona sunt, in quibus benignitas
non apparet, quae aut in quantitate rerum est aut in
facilitate praestantis. 20
164 84 CLAVDiER claudi aut claudicare. Sallustius (Hist.
III fr. 48, 25 M.) ^neque enim ignorantia res claudit'
et (fr. inc. 23 M.) ^nihil socordia claudebat'.
1 pro deriuatione C \ inducit] incidit BC, dicit V;
conicit Sabb. \\ 2 ista C \ nunc t • que a • est B \\ 3 inuidias T \\
4 amauerat TC\\ 5 precipiat C \ IPfONId< B, Igcovicc V, **♦*
T, om. C II 7 QviD — sollicitat] quid te a • J5 j te] re C \ in-
quit om. B \\ 9 nvm] non TC | il • do • dat J?, i • d ■ d • T jj
10 minus B \ nvm — dat om. B; schol. pert. ad nvm vbi mkam
BENiGNiTATEM || 11 DONA dat] donabat TC I dona donari TC
13 nunc T | m • b • T, be • me • 5 | sed] mc V \ ille <qui> TC,
(qui in mg. m. 2) V \\ 14 nuncubi T \ numquid] aliquid TC 1
sic T I num ibi B \\ 16 sicubi ed. pr. : sit ubi codd. \\ 16 quaj
quam TC \ in re] iure T, re C | nuncubi T, ubi num C | m •
b • T II 17 sed et B \ obtulisse ex att- corr. C jj 18 plerum-
que] plurimum B {t. Wiss.) || 19 aut 1. om. C \ in 2. om. B\\
21 clavdier] claudere T \\ 22 ignorantia] ignauia Sabb. \ res
ante ign- B \\ 23 socordia (a ex e corr.) B , secordia T V, secor-
di§ C 1 claudiebat T, claudicabat C {sic et Maurenbr.)
300 DONATI COMMENTYM
165 85 1 NONNE MiHi VBi DixTi plus dixit *ubi dixti cu-
pei^e te', quam si diceret ^petisti ut emerem'; plus est
enim id praestitisse, quod qui acceperit non ausus fuerit
postulare. 2 cvpere te uult rem parui pretii ex illius
cupiditate et suo labore perpendi. 3 ex aethiopia 5
non ^Aethiopissam' sed honestius ''ex Aethiopia'.
166 86 RELiCTis REBVS OMNiBvs QVAESivi hacc iam omnia
in beneficiis considerari solent.
167 87 1 QVAESivi uide quemadmodum adhibeat atque
aerumnas sibi difficilium munerum dicat imposuisse mere- lo
tricem: *ex Aethiopia ancillulam' inquit Mixti te cupere';
quid ego feci in re caeli ac solis ac paene orbis alterius?
^quaesiui', nec enim in promptu erat. 2 Deinde non
^petisti' sed Mixisti', nec ^uelle te' sed ^cupere', non ^nigram'
sed ^ex Aethiopia', nec 'dedi' sed ^-elictis rebus omnibus i5
quaesiui': quid hic non exquisitum, quid non ita expres-
sum, ut nihil addi possit? 3 porro evnvchvm deinde
uel postea uel multo post. 4 evnvchvm velle eunuchos
a Persis institutos putant ex captiuis; a Babylonibus enim
Hellanicus auctor exstat id habuisse. 5 porro evnvchvm 20
DiXTi VELLE TE uidc quemadmodum, ut maius faciat quod
praestitit, non semel imputat duo mancipia, sed primo
1 NONNE — vBi om. B I DixTi] cl- T \ <(che> dixit C \ dixti
<mihi> B, dicti C \ te cupere V \\ 2 enim est T H 3 id om. V\
fuerit] sit V \\ 'A cuperem C \ uult rem] mulierem TC \ ex] et
C II 5 et om. B \ ex ethi ■ B \\ 6 non — sed oin. B \ honestius
quam si ethiopissam B \\ 7 rebvs — qvaesivi] re ■ 0 quae • B.,
e • 0 • a • T 11 9 uide] unde B \ adhibeat B F, exhibeat C (dett.\
exhuicat T; exaugeat Sabb.., <(studiumN adh- Schoell \ atque]
aiatque Sabb. ; om. dett. \\ 10 <(cum> erumpnas T \ numerum C \
dicat om. TC (dett.); Sabb. \\ 11 ex dett., om. BTCV\
ethiopiam BCV \ ancillam T, (-a) C || 12 in re] iure C,
in te 5 I paene om. T\\ 13 nec T, nunc J5 F, num C || 14 te
om. B V I omnibus rebus TC || 17 porro heu • T || 18 multo
{sscr. m. 2) V \\ 19 babilonibus (babyll- F, babill- B T) codd.;
babyloniis ed. pr. (babilonis D) \ enim del. Sabb. \\ 20 ellanicus
BTV., elanicus C \ axictor Steph. : antiquior (-quorum TC) codd. \
extat J5, existit F, extitit C (dett.), exnrit T \ id] uel T ! e •
d • te . uel • J5, eu • d • u • T\\21 dicti C \ te om. TC V \ uidi C
EVNVCHYS I 2, 85-88 301
puellam, deinde eunuchum: illam quia 'ex Aethiopia',
hunc quia ^solae utuntur his reginae'. quid tale Thaidi
riualis dedit? 6 evn^^Chvm evvovxog fljoijrat «g evvriv
excov, xom earcv cpvXdxxcav^ ag rjVLOxog Qa^dovxog 6jcrinxov-
ypg' evvriv ovv yvvaLKog KuvdQog. 5
i^S 88 1 REGiNAE ^reginae' diuites, sed ifi(paxLiuoxeQOv
est. 2 QviA SOLAE VTVNTVR His REGiNAE uarie *eunu-
chum' dixit et intulit *his', ut (prol. 1 — 3) 'si quisquam
est qui placere se studeat bonis quam plurimis et mi-
nime multos laedere, in his poeta hic nomen profitetur lo
suum'. 3 REPPERi plus est quam 'emi'. 4 Et uide
quam propriis et amplissimis uerbis usus est, quia et
ancillam ^ex Aethiopia' et eunuchmn <^^quia solae utun-
tur his reginae'); illam 'quaesiui', hunc Vepperi'. 5 Ergo
uigilanter ancillam ^quaesiui', hunc Vepperi': neutnim i5
enim horum facile positum erat. 6 qvia solae vtvn-
T\Ti His reginae uota , cum 'eunuchum' singulari numero
praeposuerit, ^his' subiunxisse. 7 Sed ^his' non ad
eunuchum rettulit, sed ad delicias aut quid tale: quia
solae utuntur huiusmodi deliciis seruitiisque reginae. S Et vt
1 eunuchum] hic habent codd. 'quia solae (solo T) utuntur
(ut • B) hic {om. B) reginae (re • 5, regimo T)\ quae post 13
eunuchum transp. Sabb. \ ex om. T \\ 2 quia om. B. {t. Wiss)
utuntur h • re • B, reginae utuntur {om. his) TCV \ tali B
Thaidi dett.., om. BTCV \\ 3 eunuchus T \ evvovxoc iQtixai coe
evvriv sxov xovreativ cpvaaxcov 06 vioxoe gapovxoa c-nriiTtovxoiS
evvr]v vv tvvev yiev avagoa F, ivvovyoa ei'Qr,tai (bg evvi(a ^x^^
tovTco iazl (pvXdttcov c5? i]VLOxog Qavdovxoa cxr\7ttovxoa 3/*,
,♦:>♦:**** T, om. BC; evvovxog tiQr]taL mg evvi]v excov tovriati
(pvX(xtt(ov OCOCEINrYNENKEK^NAPOC Lindenbr. (ex cod.
Cuiac.) II 6 reginae om. BTC \ sede MJ^^^TIROTePON (non
add. t. Wiss.) J5, sed eyi(patLv.(oteQov non T, sede ♦ ♦ ♦ * non
T, sedes non C \\ 7 utuntur h • re • ^ tl 8 et om C \ quisque C
9 est om. B \ se (s. T) post studeat TC \ q. p. et m nj
10 multos] malos C, m ■ BT \ le • J5, 1 • T | in his p • hic n •
B I pro • suum B, prof. • s • T || 11 Et om. B \\ 12 et 2. om.
TCF II 13 ex om. T | quia — reginae add Sabb. (cf. supra
ad 1) II 14 illum T|| 15 hec C \ neutrum <eorum> TC || 16 qua
T II 17 eunucho TC \\ 18 hic {2.) T \ ad om. T \\ 20 huiusmodi —
302, 1 hic om. T \ seruitutisque C
302 DONATI COMMENTVM
oratorie hic subdidit quod in ancillula praetermisit, quia
nulla Aethiopissa honesta dici potuit. 9 Et 'reginas'
modo diuites dicit. in Phormione (J 3, 20) ^o, regem
me esse oportuit!'
169 89 1 HERI MINAS VIGINTI PRO AMBOBVS DEDI receu- 5
tiora beneficia grauiora sunt aduersum ingratos. ergo a
tempore inducitur exprobratio. 2 pro ambobvs dedi
melius amborum pretium, quam ut separatim diceret,
quantillo emerit ancillulam nigram, de qua mox illl 2^ 18)
dicetur *hic sunt tres minae'. nam constat eunuchum lo
solum emptum esse minis uiginti, ut ipse Parmeno con-
fitebitur seni {¥5, 14).
170 90 tamen contemptvs abs te et hoc seruatur in
beneficiis, nam maiora sunt cessantibus meritis eorum,
quibus praestantur. i5
171 91 1 OB HAEC FACTA ABS TE SPERNOR hic duplex prO-
nuntiatio est: uel per interrogationem uel per inuidiosam
exprobrationem. 2 Et melius uelut indicatiuo modo
quam interrogatiuo profertur; hoc enim est multo grauius
quam illud. 3 ob haec facta abs te spernor sic Vergi- 20
lius {Aen. IV 217 — 18) ^nos munera templis quippe tuis
ferimus'. et cum interrogatione uel cum increpatione pro-
ferri potest. 4 qvid istic hoc aduerbium consentire inci-
1 quod sscr. V^ om. BTC \ in] et TC \ ancillam TC\\
2 Aethiopissa om. TC \ Et ow. B \\ 3 <has> modo TCV,
om. B I dicit om. B \ ut add. ed. pr. | 0] ha TC || 5 mi •
B I viGiNTi] d • T, decem C, decem F, om. B \ pro — dedi]
p • a • d • T, om. B || 6 gratiora C \\ 7 exprobatio C \\ 9 quantillo
ex -tulo corr. T \ emerit ex -rat corr. B \ ancillam -B || 10 diceretur
B V I tres sunt -B || 11 emptum om. T j esse mimis TC, om. B ||
12 seni in ras. V^ || 13 contentus B \ seruant C || 16 facta] bene
facta C, b • f • T \ spemor abs te C, s • abs T, a • sper • jB | est
pronuntiatio TC || 17 interiectionem T \ inuidiam C || 18 expro-
brationem sscr. F^ (= dett.), om. BTC \ uelut] uel per C \ in-
dicationis T || 19 quam dett. , quam quod B TC V \ interiectio
T 1 grauior T \\ 20 sic] ut TC, om. B \\ 21 quippe — ferimus]
q • t . 8 • TC, q*-* tu • f • {sscr. m. 2) V \\ 22 et <uel quas tulit>
TCF, et <quas uel tulit> B \\ 23 istic] i- T
EVNVCHVS I 2, 88—95. 303
pientis est. et est skkeLtpLg: deest enim *remoramur' aut
quid tale.
173 92 1 QVAMQVAM iLLAM cvpio ABDVCERE 'abducere'
dixit quasi ab stulto, nec per uerum meritum sed per
fraudem. Cicero (in Verr. II, III 34, 78) *per uim ac 5
dolum abducta ab Rhodio tibicine'. 2 atqve hac re
ARBiTROR non dicit <(qua^, quia hoc est ex re.
93 vervm tamen scit meretrix contentione quadam
negari. ergo fingit se uinci, ut adulescentem molliat, et
ipsa cedit, ut et ille remittat pertinaciam. 10
94 1 potivs qvam te iNiMicvM HABEAM hoc totum ita
loquitur, tamquam ipsa magis amet Phaedriam, quam ab
illo ametur. 2 <(potivs qvam^ te inimicvm habeam
huic contrarium est *ut te amicum habeam'. 3 faciam
VT ivsseris nec uoluntate nec uultu consentientis hoc ait 15
meretrix, sed callide temptat omnia. nam quia persistendo
non perfecit quod exspectabat, docet Phaedriam etiam
ipsum neglegentius negare quod poscitur. et adeo hoc
subtile est, ut statim impetrauerit; peruulgatum est enim
'quod summa ui defenderis , cum extorqueretur, hoc idem 20
postmodum remittere remittenti'.
95 1 vtinam istvc verbvm 'istuc uerbum' pro tota
sententia. 2 verbvm pro dicto. sed proprie o^/wjiia,
1 et est om. TC \ eMIYIC B, sXitpLa V, **** T, om. C\
3 quamquam i • c • a • T, om. B \ abducere om. TCV || 4 quasij
uelut B, tamquam ed. pr. | a ^, ob T \ per uerum] puerum
T II 5 per — abducta] ui abductam Cicero || 6 abductae (e add.
m. ^) y I a C I tibicin^ 7, tibicene T, tibi c^ne C \ atque h • r • a •
T, atque arbitror B \\ 7 qua add. Westerh. \ hoc est ex te JB,
hoc est abs te TC, hoc ex te est F, corr. Westerh. || 8 tamen]
tantum B (t. Wiss.), tam T \ sit C | contericione J5, con-
trictione C \ quaedam TC, qua///dam V \\ 9 negati B \ ergo]
quo TC II 10 ipsi T, ipsa (a ex e corr.) C \\ 11 quam t • in • ha • B,
qti-h^ T II 13 potivs qvam add. Sabb. \ ha- B, h- T |
14 contrarium huic C || 15 ut i • T \ nec 1.] his T \ consentiente
C 1 haec CV \ agit BV \\ 17 Phaedriam om. B | ipsum etiam
TC II 18 et om. TC \ hoc 07n. C \\ 19 imperauerit B, inpetrauerat
T, ***** C II 20 quod] quidem 0 | ni C j extorquetur ^11
21 postea B \\ 22 utinam i • u • T, om. B \ istuc uerbum
om. V II 23 ^liOMd. B, a^^6na F, * * * T, om. C
304 DONATI COMMENTVM
id est sententia uel enuntiatio, quae uno stringitur et
ligatur uerbo, uerbum a ueteribus dicebatur. 3 ex
ANiMO AC VERE DiCERES <('uere')> certc, quia est qui "^ex
animo' dicat, fallatur tamen.
176 96 POTivs QVAM TE iNiMicvM HABEAM tantum iu aui- 5
mum Phaedriae boc descendit, ut etiam repetat quod
amica dixerat adulans.
177 97 1 siNCERE Dici QviDvis POSSEM PERPETi siucerum
purum sine fuco et simplex est, ut mel sinecera. 2 Bene •
ergo <(ut)> mel blandimentum meretricis dulce fatetur, sed lo
negat esse sincerum.
178 98 1 viCTVs VNO VERBO ^utiuam istuc uerbum' {y. 95)
et ^uno uerbo', ut diximus, sic accipe, ut ^uerbum' dictum
intellegas, quod uerbo complectitur completae sententiae
pronuntiationem, quod a^Cco^a nominabatur. 2 labascit i5
omnia incohatiua trisyllaba fere media producta enuntian-
tur. 3 viCTVs VNO verbo qvam cito ait, quine illum
^falsa lacrimula' (I 1, 22) uinci crediderat posse; plus
factum est: et '^uno uerbo' uictus est et ^cito'.
179 99 1 EGO NON tam ex animo misera dico quod sensit 20
multum ualuisse, hoc Thais inculcat animo amici sui.
1 ^e )> • i • <[^y C I enuntiatio ed. pr. : nuntiatio codd.
(pron- C^) I quo T \ ligatur et (uel C) stringitur (-etur T)
TCV\\2 <hoc> uerbum sscr. V^ \\ 3 ac] et TC | di • B \ uere
add. Sabb. \\ 5 poti • quam t • in • habeam B j| 6 hec T\ repetat
ex -it corr. T \\ 7 adulans Sabb.: a,dulando F, adolescens BTC''\
8 q • u • p • p • T I sincere C \\ 9 fuco] succo TC \\ 10 ut dm..
om. B TC V I mel om. T \ blandimentMw V, -torum TC, {ante
mel) £ II 12 vicTvs — uerbum et om. B \\ l^ et] est T \ ut
diximus — uerbum om. B \\ 14 quo T \ conflectitur T, plecti-
tur CV I <et)> complet//// F, <(et)> completae (-plecte BC)
BTC, corr. Westerh.; et complet Schopen\\ 15 pronunctiatione
C 1 MYOMA J5, altoo^a F, *** {post nom-) T, om. C \ nomi-
natur.^ 1 labescit T |j 16 trisyllaba] m silla C, in sillaba T \
enunctantur C |1 17 vno] u • J5 | q • c • T | ait om. -B || 17 quine
{cf. Haupt Op. III 537)'] qui ne B {sic vel me dett.), quia ne F,
que ne C, quod nec T; qui ed. pr., qui una Sabb. \\ 19 et 1.
om. B I uictus est uno uerbo J5, uno uictus est uerbo V \\
20 ego (et C) non t • (tm C) TC, ego non F, oyn. B \ ex a •
m d • T, misera dico .B 11 21 uoluisse T
EVNVCHVS I 2, 95-103. 305
2 Et 'ego' uide quanta significet: conuenit hoc pro-
nomen multa blande exprobranti, ut (^Verg. Aen. IV 314)
^mene fugis?' 3 qvam ioco rem volvisti a me tandem
contra illud refertur, quod ait Phaedria (r. 85) 'nonne
ubi dixti cupere te'. 4 Sed hoc uehementius et di- s
sertius: ^quam rem' inquit; non ^munus' sed quod plus
est 'rem', et non dixit ^serio' sed 'ioco' a facilitate prae-
stantis, et ^uoluisti', non etiam ^dixisti'. — 5 Mirandum
obsequium ex voto animi pendens: non exspectat imperium,
ne voluptati tnora sit, dum iuhetur. — tum illud quod ait lo
^perfeceris': nonne pondus hoc uerbi et potentiam Phae-
driae circa amicam 6t illius obsequium uehemens et rerum
difficultatem , quae extortae sunt, monstrat atque omnem
obterit querelam PhaedriaeV
7^/ 101 EGO IMPETRARE NEQVEO HOC ABS TE tu et ioCO IS
et non petisti, cum perfeceris tamen, at ego impetrare
non possum.
1 ^ V 102 1 SALTEM VT coxcEDAS SOLVM argute addltum et
^saltem' et ^solum'. 2 Et bene 'concedas', ut uolun-
tatis sit; <(nam sic^ dixit supra iv. 71) 'sine illnm r»n.>vp< m
partes hosce aliquot dies' etc.
ItiS 103 1 VERVM NE FIANT ISTI VIGINTI UlhlS tacete
^biduum' decuplauit. 2 Et simul, quia ex ea^em ratione
2 blanda codd.^ coir. Steph. \\ 3 rem a me uoluisti tandem
C, r-a.mut- T||5 dixct- B, dixti T \ haec T, om. B i
6 mimis C \ plus deU., pluris B (t. Wiss.) TCV \\ 7 dixit F,
dixisti BC\sed <et> ^ | a] et r|| 9 ex] et C U 10 ne] et C\
sit uoluptati moraS || 11 hoc uerbi pondus T, hoc uilipendus Cil
12 amicas T \\ 13 exorte C, extorias T \ sint TV^ 14 oppressit
C II 15 EGo — te] ego nequeo etc • B, ego impetrare nha-
T I tu et ioco (ipse add. B) non B F, me uo (om. T) *** non
TC; corr. St€ph.'\\ 17 possim C || 18 saltim ut consedeas C\\
19 saltim C [ Et om. T \ concedis C | uoluptatis T \\ 20 nam
sic W.: sic enim dett., om. BTCV; ut Schoell \ dicit CV\
sine] sem T \ prioris partis V \\ 21 partes — dies] p • h • a • d • T,
p. B II 22 ni J5 I f - i • u . d • T I isti 07«. B \ xx B, xi" C | dib«
<m. B I facere B \\ 23 decuplauerit {ex duplica- corr.) B, de-
culpauit TC j ratione om. B
Donati comin. rec. "Wesaner. 20
306 DONATI COMMENTVM
sunt uiginti ex qua duo, <^et)> ex qua uiginti, ducenti, duo
milia et similiter deinceps.
184 104 PROFECTO NON PLVS BIDVVM AVT 0,7100 LaTtrjGig
secunda.
185 105 1 HOC MODO SINE TE EXOREM UOUe UUUC UOU 5
Me te exorem' sed He exorem'. 2 Et ^hoc' absolute.
186 106 1 FACivNDVM EST QVOD vis uou ^quod oportet'
sed '^quod uis' dicendo multum addidit obsequio suo.
2 BENE FACis iu consuetudincm uenit, "^bene facis' et
^bene fecisti' {V 8, 61) non iudicantis esse sed gratias lo
agentis. 3 merito te amo bene amoris mentionem ad
auferendam suspicionem contemptus Phaedriae fecit.
187 107 1 Rvs IBO et hoc amatorium est, odisse urbem
sine amica. 2 Nec dixit ^ibi ero' sed Hbi me mace-
rabo'. 3 me hoc macerabo bidvvm pronuntiandum 15
^biduum', ut si dixisset ^biennio'.
188 108 1 ITA FACERE CERTVM EST cx his apparct uerbis,
quam sibi amator hoc aegre imperet. 2 mos gerendvs
EST THAiDi cum prouuntiatione et gestu, ut ostendat quae
uis amoris sit, ut Thaidi mos geratur. 20
189 109 1 Hvc FAC iLLi ADDVCANTVR euuuchus ct aucilla, sed
praeualet genus masculinum. 2 <(fac illi)> addvcantvr
1 XX jB, xxti C, exti T I ex — uiginti om. B | et add. ed.
pi'. I ducenti] cc- B \ duo milia] -ii-^, -i-iT, il C, •'TT- V \\
3 plus bi • aut B, p • b • a • T | d^TTOCIOTThCIC jB, cc7to6t(07tr]6L6
V, ***** T, om. C II 4 secanda C || 5 s • t • e • T | noue — exo-
rem 2. om. B \ nonne C \ nunc] ne F || 6 sed te exorem om. C ||
7 EST om. B I vis om. T |j 8 abdidit T \ obsequium B \\ 9 con-
suetudine TC || 10 iudicantis ed. pr.: indicantis codd. \ esse] eat
V (= dett.) II 11 merito t-a- BT | amaris mentione C ||
12 auferendum T \ contentus C \ fecit in mg. V^ (= dett.),
om. BTC II 13 amatorum F, -ris TC \ urbem odisse TCjj
14 me om. B \ macerabo] m • T || 15 me hoc <(me)> macerabo
(m • T) biduum (b • T) TC, <(biduum^ me hoc macerabo
biduum F, om. B \\ 17 ita facere om. B \\ 18 quod B {t. Wiss.) \
aegre hoc TCV \ gerendum est C, geren • B \\ l^ i- BT\
gestum C II 20 ut om. C | 21 hvc — ancilla] adducantur B \ huc
fac i • a • T \ anolla C || 22 <^figurate (-tiue dett.) i\\\} sed dett.,
ed. pr. I sed] pro adducito B {cf. infra) \ masculinum (ante
genus) B, masculini TC \ addvcantvr — eos om. B
EVNVCHVS I 2, 104—112. 307
^ pro adducito eos. 3 Et bene adiectum, ne dilatis ob
retentionem muneribus non procederent actus fabulae.
4 Et simul, quia absentia Phaedriae opus est. (lum per
Chaeream ludificatur meretrix.
290 110 1 iN Hoc BiDVVM THAis VALE nunc uaic abs- 5
cessum significat, non salutationem. nam si mera salu-
tatio est, biduo solum amicam ualere optat; sed prae-
scribere conatur, quanto tempore abfuturus sit. 2 Et
simul ostendit, quam inuitus abscedat. 3 in hoc bidvvm
THAis VALE accusatiuo casu utens expressit amatoris im- 10
patientiam, ^biduum' dicens praescripsit de tempore. et
'uale' maiorem uim habet ex dolore discedentis quam ob-
sequio salutantis.
292 111 1 ET TV NVMQviD vis ALiVD ^ualc' subaudiendum
salutatorium. 2 Et subintellegendum post osculum dici 15
'numquid uis aliud?' quasi recte factum.
292 112 1 CVM MiLiTE iSTO *isto' beue additum quasi
odioso, ut alibi (^Ad. IV 7, 36 — 37) ^iam uero mitte,
Demea, tuam istanc iracundiam' et Vergilius (Aen. IX 94)
'aut quid petis istisV haec enim pronomina spementis 20
sunt odiumque monstrantis. 2 praesens absens vt sies
'praesens absens' xaxo^t^^ov.
1 adiectum BV {dett.), adductos TC\ adducantur Sabb.\
delatis BTV, delealis C; carr. Steph. | ab T j 2 retectionem
(-ne C) BC \ procederet C || 3 schol ad v. 107 pert. | quaai
abstinentia C || 4 ludificatur per chaeream V j meretris C |l
5 t • uale B, t u • T \ nunc — 10 vale om. T \ nunc om. B \
abscessumj discessionem B \\ 6 uera C || 7 esset . . . optaret
Schopen \ perscribere CF|| 8 affuturus C \\ 9 quam om. C \ ab-
cedat B || 10 thais vale om. B \ utens casu JC, casu V \ im-
presserit C |1 13 salutationis C, salutantois T \\ 14 et tv om.
B I 'uale' subaud-J sc. ut sit et tu uale |I 15 sahitarium TC\
Ei] uel TC II 16 quasi in ras. F* {dett.), cum BTC \\ 17 bene
om. TC I addito TC || 18 mitte (micti C)J omitte /Ter. \\ 19 De-
meaj de medio TC \ t • i • i • T \ istara V \ et om. B || 20 aut
otn. T I petis istisj petistis B, petisti C, petis T \ enim om.
TC I ^Tonomina aspernantis V \\ 21 absensque C, ab • q • T\
VT — absens om. B | ut scies C, u'- s T \\ 22 KAKAZh^ON B,
**** TV, om. C
I
308 DONATI COMMENTVM
193 113 1 ME DESiDERES C)Cv^y]6Lg^ quia plus est ab amore
desiderium. 2 <(me ames me^ desideres me somnies
ME EXSPECTES STtavacpOQDc prima. 3 Cum ^amare' et
^desiderare' sit uoluntatis atque obsequii, num etiam ^som-
niare'? 4 Satis amatorie dictum est. 5
195 115 1 ME SPERES cum 'me exspectes' iam dixerit,
quid sibi uult iterum ^me speres'? 2 An exspectatio
certorum est, spes incertorum? 3 Et exspectatio
propinquarum rerum, spes longinquarum. 4 Et ex-
spectatio destinat tempus, spes non destinat. 5 An lo
'me speres' idem facere, id est de te cogitare, ut sit
'speres' credas, ut statim in subditis (v. 123 — 24) in-
uenies ^nam eius fratrem spero iam propemodum rep-
perisse'? 6 me te oblectes septimus casus <(^me')>.
7 mecvm tota sis toto animo. nam illam nunc animum 15
uult esse, non corpus. 8 Et simul quod ipse ab eius
corpore patitur, id uult militi eius mente contingere tam-
quam penitus excluso ab amica.
196 116 qvando ego svm tvvs ^animus' scilicet.
197 117 ME MISERAM FORSITAN HIC MIHI PARVAM HABET 20
fidem recte Thais nunc partem argumenti exsequitur" taci-
tam apud Phaedriam propter praesentiam servi, quem
1 <(me ames^ me V \ ^Y|hCIC J5, auxesis F, **** T,
om. C 11 2 ME AMEs ME add. Sabb. \ desideres (-ras T) post som-
nies (somp. T) BTC, om. F | me ex • T \\ 8 emN^OOP^ B,
***** T, om. CV\ cum in ras. V^ (dett.), sit BTC \\ 4 uo-
luptatis T ! obsequii num etiam Sabb. : num etiam obsequi B.,
etiam (ai etiam V = dett.) nunc {om. V) obsequii TCV\\ 5 <^Som-
niare]> satis Sabb. \\ 6 exspectes] spectes B T, espectes C |1 8 spes
est TC II 9 rerum propinquarum B \ Et om. T \ desinat C, dexti-
nat T utroque loco \\ 11 me] ne T | idem ed. pr.: id est TC, deest
in ras. V^, it B {t. Wiss.; rem t. Sabb.) \ facere — 13 eius inmg.
F* 1 id est] idem T || 13 fratrem in ras. V^ \ spero — repperisse]
etc • B \\ 14 mecum F | ob • T | me add. ed. pr. \\ 15 mecvm
et sis om. B \ tota TC \\ 16 non V \ quod] quam C \\ 18 pe-
quidem
nitus ed. pi\: peius codd. || 19 quando ego (sscr.m. 2) V, om. B\\
20 FORsiTAN — fidem] fhmphf- T, for • etc • B \ habeat
C II 21 nunc] non T \ tactam C \\ 22 phaedriam apud BTCV^,
corr. V- I propter] propter phedriam C, phedriam T
EVNVCHVS I 2, 113-123. 309
^poeta uult ita nescire, ut audeat ad uitiandam uirginem .
suboruare Chaeream.
118 ATQVE EX ALIARVM INGENIIS NVNC ME IVDICET
hic Terentius ostendit uirtutis suae hoc esse, ut peruul-
gatas personas noue inducat et tamen a consuetudine non 5
recedat, ut puta meretricem bonam cum facit, capiat
tamen et delectet animum spectatoris.
[ ^OO 120 1 NEQVE ME FINXISSE FALSI QVICQVAM aut 'dixisse'
debuit dicere aut abundat 'falsi'. 2 Aut ideo, quia
et uanum aliquid fingi potuit, ut supra {v. 24) 'si uanum 10
aut falsum aut fictum est.'
;J()1 121 1 NEQVE MEO CORDI ESSE QVEMQVAM CARIOKEM
melius ^quemquam' quam si diceret 'militem'. 2 qvem-
QVAM CARiOREJi quasi meretrix non *carum' alterum sed
^cariorem' negat. 15
:>();> 122 1 ET QviCQviD Hvivs FEci ^huius' absolute aut
per iXXui\)Lv^ ut desit Vei'. in Hecyra (/// :^, 3) 'ne
quid sit huius oro', in Heautontimorumeno (/// 3, 10)
^nihil me istius facturum, pater'. 2 Aut <^ut)> (Verg.
Aen. IX 94) ^quid petis istis?' 3 qvicqvid hvivs Vei' 20
subaudiendum est, <(id est^: quod eum exclusi foras.
;j(j^ 123 1 SPERO PROPEMODVM uoue *spero' pro ^credo' uel
'confido'. 2 PROPEMODVM ideo ^propemodum', quia homi-
nem quidem nouit, sed fratrem esse uirginis nondum probauit.
1 audeat (u in d carr.) T || 3 ingeniisJ i • 2' | nunc me in-
dicet C, n • m • i • 5 T || 4 ostendit post suae TC \\ 6 a sscr. T*,
om. BC^l spectatorum V \\ 8 finxisse] f • / j quicquam falsi V,
quicquam.BC, q • T |1 10 et om. B\smV \\ 11 aut f • a • f • e • r||
12 neque meo c^eqc- T, om. B \ ksseI est C, om. V \\
13 quam] quae C \ qvemqvam] quem B (f. IViss.) || 14 quasij
quam C || 16 et quicquara C, et quid T, om. B \ <feci> huius
V I FEci om. B 1 huius om. TC || 17 per eCOYIN B, per elipsim
V, pere (pure /)**** TC \ ut om. C \ res codd., corr. Steph. [
echira codd. \\ 18 <(et> in T \ eautontumerumenon F, eautontur
B, eutontu • C, -tum T || 19 istis TC \ patri /, pat^ C \ ut add.
W. II 20 istis om. C \ huiusce C || 21 id est (an scilicet.SO
add. W.; FEci Sabb. \\ 22 propemodum noue spero in mg. V\
noue B \ nonne C \ pro credo om. V \ uel eonfido in my. I'*,
et confido C 11 23 propemodvm am. B
310 DONATI COMMENTVM
204 124 1 ADEO NOBiLEM ^adeo' pro nimis positum est.
2 Aut expletiua particula.
206 126 ATQVE EXSPECTABO DVM VENIT futurum actum
uoluit promittere, non quo aliquis gestus sit exspectantis.
II.
1.
207 1 FAC iTA VT ivssi iam amatorium multiloquium et 5
uaniloquium continet ista actio, nam et repetit quod iam
dictum est et id facit <(* * *)> magis et odiose nimis.
209 3 1 ROGiTARE QVASi DtFFiciLE siT deest 'uis' uel
^pergis', ut sit: rogitare pergis. 2 Vel He', si ipsum
respicit, uel ^hunc', si auersus haec dicit, ut sit: rogitare lo
te! aut: rogitare hunc! 3 Et distinctione interposita
inferendum uultuose ^quasi difficile sit', <^scilicet^ id quod
mandat. ita et ineptiam nimiam circa haec solliciti ama-
toris expressit et ostendit nihil esse facilius , quam dedu-
cere ad meretricem munera, cum contra illud sit difficilli- 15
mum, poscenti aliquid non dare. 4 rogitare subauditur
^te mirum est', qvasi difficile sit ^complere quod iubes'.
210 4 1 VTINAM TAM ALIQVID INVENIRE POSSIS <(f.> PHAEDRIA
^inuenire' acquirere. sic in Heautontimorumeno ( V4, 16 — 17)
^patri quo modo obsequare et ut serues quod labore in- 20
1 adeo no • J5 I adeo <^enim)> F, om. B \ positum est]
nobit B II 2 aut <pro (per C)> TC V \\ 3 ex • dum ue • B,
epectabo d^u- T \\ 4 uoluit {post promittere) JB, noluit C,
Moluit V I non om. V \ congestus B, <actus> gestus F||
5 iusset T \ et uaniloquium om. TC \\ 6 ei om. T || 7 est
om. C I facit] facete ed. pr. \ moleste add. Goetz, fatue Schoell,
inepte Sabb. \\ 8 dif • (om. sit) B \ idest T \\ 9 ut — pergis om.
TC I Vel te] item V \ si om. C \\ 10 respicis codd., corr. Steph.l
aduersus codd.^ corr. Westerh. \ hic F, hoc B (t. Wiss.) \ sitj
si T, om. F II 11 te — rogitare om. B \ interposita om. B {t.
Wiss) II 12_dif • sit ^ I scilicet add. W. \\ 13^ ;^ineptiua C \
nimiamj mmta T \ circa] cura B \ hoc V \ sollicitis T \ amoris
^ II 17 sit difficile F || 18 lem^na om. B \ nt ■ T | inu • T\ possit
C, p- T| phaedria] f. T II 19 eautontumerumenon T', eauton ■
B, eutontum • T, entamtu • C 11 20 modo om. V
EVNVCHVS I 2, 124-126. n 1, l-l .JH
uenerit'. 2 Nam ideo a praecedenti etiam quaestus
dicuntur.
211 5 1 QVAM Hoc PERiT deest 'facile', <utsit: quamfacile>
hoc perit. 2 qvod mihi <est> carivs pro 'qui mihi
sum carior'. 3 Sed ^ego' dixit absolute, occurrens huic s
pronomini <('quod')>.
212 6 Qvi EFFECTVM DABO 'qui' prouomeu, ut in Heauton-
timorumeno {lY 3, 23) \\x\ nolo mentiare'.
213 7 SED NVMQviD ALivD iMPERAS iu his scruus nihil
uult nisi coactus facere propter maiorem dominum. sic lo
et alibi {II 3, 97) Hubesne?' inquit, respondente Chaerea
^cogo atque impero'.
214 8 1 MVNVS NOSTRVM ORNATO VERBIS l^^LK&g nOU dixit
^raeum', quasi etiam Parmenonis sit. 2 et istvm '^A
est molestum et odiosum. nam hoc significat Ustum\
215 9 1 AB ea pellito 'ab ea' ab eius animo. J /
non ^pelli facito' sed ^pellito'.
216 10 1 memini tametsi nvllvs moneas properat seruus
carpere uaniloquium domini. 2 nvllvs moneas ^nullus' pro
non. in Hecyra(7X^, 4) ^nullus dixeris', Plautus inTrinummo 20
{III Ij 5) ^nullus credas'. 3 ego rvs ibo et hoc iam dictura
est {12, 107)^ sed ostendit, quam olim id incipiat Phaedria.
1 Nam ideo] non iam C || 3 qvam hoc om. B \ peribit V;
Ter. I ut sit facile add. dett., quam add. Schoell | hoc peribit V,
om. B II 4 EST add. deU. \ carior BTC \ per C | quem TCl\
5 dicitur C \\ 6 quod Steph.: qui dett. {B t. Sabb.\ om. TCV^
7 DABo] d • T I ut] et F I in om. T | eautontumerumenon V,
autont' B, eutontum • T, euton • ^^ || 8 quin {vel quid) codd. Ter. |
uolo TCV I mentiri TC, renuntiare V || 9 sed n • J5 a •
BT I imp^ T II 10 per V \ sic et alibi om. B \\ 11 responde*
F I Chaerea] * * * T || 12 rogo BTV, oro C || 13 mvnvs nostrvh
om. B I uer. B \ h0IROC B, aethicos T'', om. TC \\ 14 etiam
{ante quasi) C, et B \ id est] et 0 || 15 et om. B | nam — istum
07)1. J5 II 16 PELLiTo] pe • r, ow. .B I ab ea] id est B \\ 11 non
sscr. F* I pell?" F | sed rn ras. F* || 18 nemini C \ tamen etsi
T, t • B I n • m • B \ properat — domini m mg. B \\ VJ capere
codd., coi'r. Steph. \ nvllvs moneas om. B {t. Wiss.) \\ 20 ecnira
codd. I in triumpho T, intemimio C \\ 21 <et> ego F. om. B \
iam] lac (!) C |I 22 est om. B C [ quam olim] quo molimine Sabb.,
qua mole Bentley; at cf. Cassian. Inst. XI 10
312 DONATI COMMENTVM
217 11 1 CENSEN ME possE arbitraris, ut censores, qui
morum aliorum sunt summum arbitrium. 2 Et ideo
hunc putat non censere, quia ipse de^perat fieri posse.
3 OBFiRMARE ET PERPETi uerba suut despcrantis: non
^firmare' sed ^obfirmare', non '^pati' sed ^perpeti'. •''
218 12 TENE He' quod ait hanc uim habet, ut significet
perditum amatorem esse Phaedriam.
219 13 1 NAM AVT lAM REVERTERE modo Ham' pro statim.
2 Mox NOCTV TE ADiGENT hoc cst ad urbcm agent.
3 iNSOMNiA uigiliae. legitur et ^adiget', ut sit Hn- i"
somnia' numeri singularis.
220 14 1 VT DEFETiGER VSQVE ordoi usquc ut defetiger.
2 iNGRATns VT DORMiAM id cst: etiam inuitus, etiam
coactus. 3 Nam 'ingratis' non ultro significat, quia
ultronea grata sunt, ingrata quae ab inuitis fiunt aut i'"'
recusantibus.
222 10 NiMis ME iNDVLGEO ^ me indulgeo': sic ueteres,
quod nos Whi'. alibi {Ileaut. V 2, 35) He indulgebant,
tibi dabant'.
223 17 1 TANDEM NE EGO ILLA CAREAM SI SIT OPVS VEL 20
TOTVM TRiDWM sic coepit, tamquam aliquid forte dicturus
et magnificum. non autem est TtccQcc TtQoadoKLccv^ sed vere
amator magnum hoc putat. 2 vel totvm tridvvm
1 ME — arbitraris] etc. B \ posse me <^obfirmare> V | qui^"^
V\\ 2 sunt BTC, om. F; habent Steph. \ Et] est 5CF|| 3 puta
1\ putant B V \ sensere T \ desperat Bahboiv : desiderat codd. \\
4 ob affirmare TC \ et om. C \\ 6 tene te] tenere TC \\ 7 amore
B II 8 nam aut i • r • modo T, om. B || 9 mox noctu te dett.., mox
mox [semel T) post (p • T) TC, {in mg. uel nox noctu te) V,
om. B 1 id est B || 10 adigit V | sit om. V \\ 12 defatiger
(bis) CV \ut om. TC \\ 13 ingratus BT, -tis CV \ vt — etiam
1. om. B I etiam 2.] est T \\ 14 significat om. V \ ultranea B,
ultro V II 15 aut] ac F, a TC \\ 17 nimis me indvlgeo om. B J
indulge in lemm. C j me indulgeo om. V \\ 18 quod] apud T\
mihi <(indulgeo^ B \\ 20 ne — tridwm] n-e-icsisou-
iUa
t • t - T, etc • B I non ego illa F, ne ego {in mg. iUa) C \ si
om. C II 21 tamquam] quasi B \ forte aliquid B |1 22 TTdkPd^-
TIPOCd^ORI^ 5, ****** TF, om. C
EVNVCHVS 11 1, 11-21. 313
magna professio virtutis, cum biduo sit opus, triduo
posse durare, et ^totum triduum'.
224 18 1 VNiVERSVM TRiDWM ziQVivi^wg 'uniuersum', quasi
'triduum' in multo numero ^sit^. 2 vide qvid agas sic
dicitm' magna aggredientibus. 3 stat sententia et :,
uultu et gestu magis spectabile quod dixit 'stat sententia'.
4 Vel maxime eo, quod tanto sonitu hoc de se pro-
mittat Phaedria continuo rediturus uel potius non acces-
surus ad uillam. tantum autem aberit, quantum tem-
poris opus est ad uitiandam uirginem. lo
225 19 qvid hoc morbi est excusatio amoris, quando
non culpa est sed morbus.
226 20 1 adeon homines inmvtarier ex amore vt nox
COGNOSCAS evndem esse more suo a plurali numero ad
singularem se conuertit. 2 ex amore vt non cognoscas is
evndem esse non solent stulti induci adulescentes et ideo
ad amorem transtulit stultitiam Phaedriae.
227 21 1 MiNvs iNEPTvs MAGis SEVERVS uisi euim hoc
esset, quid esset quod illum mulier praefen-et militi, aut
quid relinqueretui . roprium personae militis, si et hic 20
stolidus esset? 2 magis severvs qvisqvam nt:c maois
1 magnae V \ cum dubio T || 2 to • tri • B^o tridvvm om. B \
IPOMROC jB, ironice F^ ***♦ T, om. C | uniuersum om. TC
(B t. Sabb.) II 4 sit clett., om. BTCV\ uide q • a . T || 5 agredientis
et et
C I sententia (sen • B) stat BV \ et uultu gestu (u m. 2) F,
et gestu et uultu C \\ 6 dixi C \ stat om. T \ sententia om. B \\
7 haec TC|| 9 ad illam TC \ abierit B, abierit F|| 11 «ivio et
EST om. B II 12 sed morbus (-bi TC) est TCV \\ 13 adeon om.
B I iNMVTARiER — esse] inmcuntce^ T, dn- eundem
esse B \ ex] et C || 14 more — esse om. TC \ a plurali ad sin-
gulare more suo {om. numero) B || 16 se {ex si corr.) <ex
amore^ conuertat {sscr. m. 2) F | kx — esse om. 1? || 16 induci]
idonei (-ney T) TC, uideri V \ et ideoj uero T \\ 17 stultitia
phedriam C, phedriam stulticia T H 18 meptus <et> m • s • ri
enim om. T \\ 19 quid esset Steph.: quid est .B, quod est TC
re
{(lett), oni. V I prefert B, praefert (re m. 2) V, perferret et TU
21 esset Westerh. : est codd. || q • n . m • c • T
314 DONATI COMMENTVM
CONTINENS animaduerte ut amet Terentius 'magis' addere
positiuo quam comparatiuum facere. 3 Nam neque
^seuerior' neque ^continentior' tam uoluit dicere quam
'magis seuerum' et ^magis continentem'.
228 22 HIC QVIDEM EST PARASITVS GNATHO haeC apud 5
Menandrum in Eunucho non sunt, ut ipse professus est
i^prol. 25) ^parasiti personam et militis', sed de Colace
translata sunt.
230 24 1 FACiE HONESTA ol%ovofiLcc, qua ostenditur ama-
turus Chaerea, si quidem hanc Parmeno ipse miratur. lo
2 FACiE HONESTA sic VergiUus (^Aen. I 591) ^et laetos
oculis afflarat honores'. 3 Et mox (III 2^ 21) idem
^ita me di ament, honestus'. 4 ni ego me tvrpiter
HODiE Hic DABO 'ni dabo' pro ^ni dedero'. Vergilius {Acn.
V 542) 'quamuis solus a. c. d. a. a.'. i5
231 25 1 cvM MEO DECREPiTO EVNVCHO facetc ^meo' ad
parasitum rettulit cum pulchro munere uenientem.
2 Et iam praeparatio est ad deducendum Chaeream
quam deformem eunuchum. 3 decrepito hoc evnvcho
decrepiti dicti sunt, quorum crepitu et plangore familiae 20
funera iam conclamata fuerint. 4 haec svperat ipsam
THAiDEM hoc sic accipias, non tamquam uituperari Thai-
1 <(enim> animaduertite (-tis T) TC \ addere] a dolore
p T II 2 <potius (ponit T)'} quam TCV \ comparatiuM»? F, -tiuo B \
facere om. B \ Nam — continentem om. B {t. Wiss.) || 4 et
om. T II 5 quidam B \ pagn .B, pg- jT || 7 et om. C||
8 translatae eodd., corr. Sahb. \\ 9 <et> facie TC \ ho • J5 |
oikonomia J5, oeconomia F^ om. TC \ quam BTC \ amare
cherea
TC\\ 10 phedria V I miraretur T, uidetur miretur 0 || 11 facie
— honores om. B {t. Sabh.) \ facie h • sicut T \\ 13 dii V \ m
— DABo om. B I me iuppiter T || 14 ni dabo] cum • m • F | ni
2. om. V I <ut> uirgilius F | Vergilius — a • a • om. B \
a-a-] ab- TCV \\ 16 decrepito evnvcho om. B \ facere C,
facetis T \ me T, om. C 1| 18 etiam B V \ properatio C \ est om.
BTV \ <^potius> quam BV \\ 19 lemma om. B \ hoc sser. C\\
20 decrepit* F | dict?" sunt F, dicuntur B \ quorum F | <(ey
crepitu TC \ plangor T || 21 fuerunt TC \ haec — thaidem]
superat B \\ 22 si B {t. Sahb.) \ tamquam om. B
EVNVCHVS II 1, 22-25. H 2, 1—3. 315
dem, sed v7t£QpoXLxa)g. ideo addidit ^ipsam', quasi cjuae
nimiae pulchritudinis est. 5 Et beiie 'ipsam', propter
quam datur.
2.
^^^ 1 1 DI INMORTALES HOMINI HOMO QVID PRAESTAT iu
hac scaena non stans sed quasi ambulans persona induci- s
tur; constitit tamen aliquantum intuens spectatores, dum
secum loquitur. exprimit autem parasitum et sub eius
uerbis corruptos mores in assentationem ostendit, prorsus
ut honestae quoque personae in huiusmodi culpa in-
uentae sint, ut alibi [A^idr. I i, 41) ^obsequium amicos, lo
ueritas' etc. 2 di inmortales hoc iam mire et pro
saeculi ac temporum reprehensione satirice Terentius, quod
apud eum ^stultum' uocat simplicem parasitus et 'intelle-
gentem' malum. 3 di inmortales admirantis exclamatio
est cum parasiti gesticulatione. 4 di inmortales homini is
H. Q. p. morata narratio a sententia incipi solet, quae
dicitur TtQOfiv&tov. 5 homini homo qvid praestat alii
distinguunt *auid praestat stulto intellegens', alii 'stulto
intellegens qui^ interest', quia sic ueteres loquebantur.
^33 2 qvid interest hoc admirantis <(est^ et ideo sic 20
pronuntiandum.
J234 3 1 conveni hodie adveniens c 0 n u e n i s ?; p non
1 YnHPBOAIRWC B, ***** T, om. C, cl o..,,c...i .,-....^
thaidem sed {in mg. yijerbolicos m. 2) V | addit TC || 2 Et —
datur om. B \\ 4 dii C V | inmor ■ B \ homini h • q p T, om. B^
5 non strans V \ inducitur <sed> V \\ 6 consisfit V, cum statim
B I tame» F, om. G \\ 7 et] ut C |1 8 correptos C \\ 9 culpe TC \\
10 sint sscr. F-, om. BC (T?) \\ 11 ueritas etc. om. .B T | dii
CV I inmor .B | hec T, hic V \ et] ac B || 12 ac (m* et corr.)
C, et ^ I satirice ex -tire corr. C || 14 dii C F | inmor T, mor-
tales C, om. B \\ Ib est om. B j immor • T, in B \ homini
homo (h • T) quid (q • C, p • T) praestat (p • C, q • Tj TC F,
h q h • pre • J? || 16 memorata C | »jarratio V, oratio TCj
*17 TtQOfiv&Lov r, promithion BTC \ homo homini V \ qp-
T II 18 quid praestet V \ intelligens stulto .B |! 19 quia] et
dett.; Sabb. \\ 20 qvid ixterkst om. B \ est add. ed.pr. \\ 22 houik]
h- BT \ adue • T, adueniens <(conueuiens> C, om. B
316 DONATI COMMENTVM
uidisse tantum sed etiam collocutum esse significat.
2 MEi Loci ATQVE ORDiNis *loci' iugenuum, ^ordinis' pau-
perem: illud natalium, hoc fortunae est. 3 FA xo l^^g
'quendam . . . hominem'.
^36 4- 1 HAVT INPVRVM dixit non ^prodigum', sed quia 5
hoc ipsum probat, 'non avarum' '^non improbum'. et sic
laudamus eos, in quibus nihil est quod magnopere pro-
feramus. 2 itidem patria qvi abligvrierat bona hoc
ioculari uultu dicitur. 3 Eleganter ex persona parasiti
non culpatur qui comederit bona. 4 abligvrierat sua- lo
uibus escis consumpserat. nam ano zov Xiyvqov est li-
gurire et liyvQov Graeci suaue appellant.
236 ^ video sentvm o quam bene ^uideo', postquam dixit
Vonueni' (y. 3)'. et tempus mutauit et uerbum.
2 SENTVM horridum. 3 sentvm ad horrorem rettulit, 15
SQVALiDVM ad sordes, aegrvm ad maciem, pannis annisqve
<(obsitvm)> ad uestitum et ad tristitiam. 4 Sed ^pannis
et annis' morologiae parasitorum sunt. 5 pannis an-
NiSQVE OBSiTVM "^panuis annisque' uel parasitica uerni-
litate y,aza zb o^OLOxilevrov dictum uel quia Homerus dixit 20
1 <(ueiiisse et)> uidisse F, <^uenisse)> uidisse C 1| 2 mei —
oRDiNis om. B 1 <(hinc)> atque V \ a • o • T | ingenium codd.,
corr. Steph. \\ 3 et xos^ex B., ***** TCV \\ 4 quaedam B
(t Wiss.), om. V\\ 5 haud V, \^^^ C, h • T \ inpu • B, im^-
T I impurum <[haud impurum)> V \ non om. TCV \ prodigium
C II 7 praeferamus BV \\ ^ qui {ex quia corr.) alleguerat C,
q • a • T, om. B \ bona om. B G \ hoc — abligvrierat om. C \\
10 culpatus T \ qui] quod B {t. Wiss.) \ abligurrierat B \ <^qui)>
suauibus F || 11 ^POTOYd^lPOY B, ano xov XvyvQov ed. pr.,
* * * prior F, ***** 2\ om. C \ ligurrire B, ligurie C, ligu-
rior F || 12 ligurion codd., XvyvQov ed. pr. \\ 13 0] horridum B \
dicitur C || 14 mutatum TC || 15 sentum <(et)> horridum 7'C,
om. B II 16 AEGRVM — uestitum in mg. V^ \ ad manem T ||
17 obsitvm] adsitum <(et)> X, om. BTCV \\ 18 morologiae —
oBsiTVM om. T I pan • an • que B, annisque pannisque C || 19 obsi-
TVM om. B I pannis que O, om. T \ et annis B, om. T \ uel om.
TC I uemuiitate (-tis T) TC \\ 20 xaro: xb biLoioxilevxov Sabb.:
iocari AOMOIOneXEYTON ^, iocari***** T, iocari C, uocati
ad * * * * * F I Homerus] homo codd.
EYNVCHVS 112, 4-7. 517
(Od. XIX 360) ^ccltpa yccQ iv xaxdr»/Tf ^qotoI y.aTuyiiQu-
ay.ovai^ 6 Ei est niiseriae senium debituni. unde huic
magis tristitia grauitasque displicuit, aliena semper ab
hominibus parasitis. 7 annisqve obsitvm bene addidit
■, ^annis', quia ut quisque miser est, ita senior uidetur. 5
I 8 OBSiTVM ut ^sentum', ^obsitum' dixit: (lezcicpoQcc ab agi-o.
7 61 QViD iSTvc iNQVAM ORNATi EST scire uos con-
ueiiit, cum recto casu profertui* interrogatio, non esse
contumeliosum, ut si dicatur ^quis hic homo est' {Phoim.
Y 9, 2: cf. Ewn. IV 4,9), si autem non, contemptum 10
significari, ut *quid hoc est hominis?' (Eun. III 4, 8),
^quid mulieris' (Hec. IV 4, 2l\ ^quid omatus?' {Bun.
III 4, 8). 2 QVID ISTVC INQVAM ORNATI EST ^omatus'
Tcoi/ iiiaoDv est: ad decus et ad turpitudinem.
3 Vel simpliciter hoc accipe uel ELQcovLKcjg. 4 Et *or- is
nati' ut ^senati' antiquus genetiuus. 5 qvod habvi
PERDiDi non dixit, id quod erat, 'comedi' aut 'consumpsi'.
238 7 1 HEM Qvo REDACTVS svM uel habitum suum uel
corpus ostendens hoc dicit. nec quicquam hic nisi media
<(de^ consuetudine collocatum est. 2 omnes noti me 20
ATQVE AMici DESERVNT scntentiose et mordaciter in mores.
1 <My<^r^PeNR^ROThTIBPOTO B, altpa yag iv xaxor7,T»
^QOtol v.aTayi]Qcia'A.ovGL 31*, + j^c * + * TV, om. C || 2 deditum
B TC I unde] uri T || 3 tristicie B \ grauitas {ov\. T) tristitiaque
TC II 4 omnibus C {B t. Wiss.) \ annisqvk obsitvm oin. B || 5 qui
aut B, que aut C \ ut c"m {sscr. m. 2) V \ uidere C || G ut sentum
ed.pr.: ut senium BCV, om. T j obsitum om. T \ MeTA4>OPA
B, metaphora {jjost agro sscr.) F, **♦ T, om. C \ agro ed. pr.:
egro (egeo C) codd. || 7 qvid — inqvam om. ^ | i • in • o • 7' j scire
— oRNATi EST om. TC || 9 dicat^ F, dicat i?; dicas ed. pr., dicat
<quis> Sabh. \\ 10 non B, in obliquo in ra.s. F* (dett.) || 11 hic
1' II 12 omati F || 13 qvid — est om. J5 || 14 omatus om. C \ ton
meson est J5, tomeson (sscr. • i • commune m. 2) est F, ton-
mesonem T, * ♦ * sonem C \ dedecus F, dedecus B (t. Wiss.) ||
15 simplex TC \ hic F | uel o'm. C \ leiO^IROCT?, jQovinbs F,
* * * T, om. C II 16 qvod habvi om. B || 17 pkudidi] pro • T | id]
hoc B I comodi C, om. T \ aut sscr. (\ uel B \\ 18 hew F | re •
B, T T \ suum om. V \ ostendens uel coi-pus B || 20 de add.
Sabb. 1 collatum F | omnks — desekvnt] noti amici B | noti
j^o.^it amici C \ mei 2Y- || 21 atqvk om. 7'C | a • d T
I
318 DONATI COMMENTYM
239 8 Hic EGO iLLVM coNTEMPSi hoc est illud *homo ho-
mini quid praestat stulto intellegens ?' {v. l).
240 9 1 iTAN PARASTi TE quam obiurganter! tamquam in
illo sit, quod miser est. et alibi {Hec. I 1, 10 — 12)
'nam nemo illorum quisquam ad te uenit, quin ita paret 5
sese, ut abs te blanditiis quam minimo pretio suam uo-
luptatem expleat'. 2 Et hoc proprie uerbum ad ex-
primendam immunitatem et ignauiam factum est.
3 VT SPES NVLLA RELiQVA iN TE siT sentcntiose ad illud,
quod et Vergilius {Aen. XI 309) ait 'ponite spes sibi lo
quisque'. 4 vt spes nvlla reliqva in te sit tibi
bene, quasi qui rem a fortuna acceperit.
241 10 1 siMVL cvM RE coNSiLivM AMisiSTi Vergilius
{Aen. II 79 — 80) ^nec, si miserum fortuna Sinonem finxit,
uanum etiam mendacemque improba finget' et Sallustius i5
{lug. 1, 3) ^neque fortuna eget, quippe quae probitatem
industriam aliasque artes neque dare neque eripere cui-
quam potest'. — 2 Ergo haec interrogatio increpantis est
nec desiderat responsionem. — nam consilium in homi-
nibus est, res in potestate fortunae. 3 ex eodem loco 20
id est ex eadem fortuna.
242 11 1 Qvi COLOR NiTOR vESTiTvs hoc contra illud quod
ait Video sentum' (v. 5). 2 color ad ^sentum', nitor
1 hic ego il • con • id est 5 |1 2 q • p • T \ stul. 0,8- T\
in • C, i • T, <^quid> intelligens V || 3 itan] itaque T, om. B \
pa • t • quam T, parasiti te parasti tanquam C \ obiurgenter T,
obiurgantur ^ || 6 ut om. C \ abs te] a C, om. T \ uolujptatem
F, uoluntatem BC \\ 7 expleat <^abste> TC \ uerbum proprie C\\
8 inhumanitatem ex immun- corr. V^ \\ 9 n • in te r • sit ^ |
in te sit <tibi> C F, i • s • t • 7 || 10 et om. T | ait — 13 Ver-
gilius om. T II 11 nuUa in te reliqua C, nul • re • in te J5 1|
12 qui rem quasi 5 || 13 consilium cum re CV, cum re f • B \
amisit O, a • jB || 14 f^ s • TCF | finxit — finget] finxit (f- T)
n • (m • T) e • (etiam T) m • i • f • (fin • C) TC, om. V \\ 16 etiam
om. B {t. Sahb.) \ et om. B \\ 16 ege C, eget <aut> F || 17 artis
F II 18 increpitantis T \\ 19 hominibus est res Schoell:
bonis sed (om. B V) res (est add. TC) codd. || 20 ex om. B
• i ■ in ras. V^, om. B \\ 22 qvi om. J5 | ni • ues • B, n • u • T
hic TC, haec {B t. Wiss.) \ quod ait om. B || 23 color ac
sentum om. B \ ad om. C
EVNVCHVS II 2, 8-13. 319
ad 'squalidum', vestitvs ad ^pannis annisque obsitum',
HABiTVDO coRPORis ad ^aegrum'.
243 12 1 OMNiA HABEO ad ^quod habui perdidi' {v. 6),
NEQVE QviCQVAM HABEO ad ^mei loci atque ordinis homi-
nem' {v. 3). 5
242 113 QVAE HABiTVDO EST coRPORis Plautus in Epidico
(/ 1, 10) ^corpulentior habere atque habitior'.
243 12 2 OMNiA HABEO ad industriam rettulit, neqve
QviCQVAM HABEO <(ad)> fortuuae culpam. 3 Et item
denuo <^ad^ fortunae crimen *nihil cum est', ad suam lo
laudem '^nihil defit tamen'. 4 omnia habeo neqve qvic-
QVAM habeo alterutrum horum neutrumue potest cuiuis
accidere, utrumque nulli. 5 nihil cvm est nihil defit
tamen figui'a xaKo^rjXoVy ut apud Vergilium (^Aen. XI 695)
^sequiturque sequentem'. et Cicero (Catil. I 8, 21) *cum is
tacent, clamant'.
244 13 1 at ego infelix neqve ridicvlvs iam transit
ad ^L}ir}ti7i6v xaQUTiTriQa. 2 at ego infelix neqve ri-
dicvlvs uehementer inuectus est in tempora et mores
poeta sub hac persona, in qua hominem ita inducit pae- :^o
nitere probitatis suae, ut se ^infelicem', non ^honestum'
dicat et non ^nolo' sed ^non possum'.
1 annisque] amorque T, et an • J? | consitum C, oh B i|
2 aegrum] in mg. r efertur add. F* (= dett.) \\ 3 omnia — p.322, 17
habitabant in mg. F* 1| 4 habeo] h- B \ ordinis ho • B || 5 cor • B,
c • r II 7 opulentior TCV \ habere BTC, haberi V; uidere
dett. ex Plauto j habitior] arbitror T \\ 8 onmia h- B \ industria
C I retulit ex det- corr. T \ nec T \\ 9 habeo po.^it culpam T(\
h- B \ ad add. ed. pr. \ item ex ita corr. C 1 ad add. Sabb. \ for-
tunae mn. T \\ 10 cum est nihil BV \ a,d om. B TC \\ 11 desit T K,
om. B \ nq- T\\12 h • B T \ horam] hominum B \ neutrumne
TV I cuius codd., corr. Steph. \\ 13 desit BCV, d- T\ RARO-
TON B, * * * * TF, om. C\ corr. Sabb. \\ 14 ut apud om. B\
uirgilius JB || 17 n^ 5 | r • JBT | iam Steph.: ideo (io) codd.;
denuo Sabb. || 18 ad — zapaxrjjpa Sabb.: <^nMMhTIROXdkRV
J5, ****** TV, om. C; ccno /xtjLtrjTixov ngoa to ngaxxtxof
ed. pr. \ nt ■ e ■ in ■ B, atque infelix r(7!nr-jBr||19 <neque>
uehementer inuentus C \\ 20 inducat C \\ 22 uolo T
320 DONATI COMMENTVM
^45 14: 1 QViD Tv His REBvs CREDis FiERi dum quis ride-
tui' aut uapulat. 2 tota erras via nccQo^OLov per ^exa-
(fogciv.
246 15 APVD SAECLVM PRivs scilicet cum essent tempora
meliora. 5
247 16 1 iioc NOWM EST AvcvPivM uide quid intersit,
cum illum ^quaestum' dicat, hoc ^aucupium': illud de
sapientibus, hoc de stultis. 2 inveni viam adeo nouum
est aucupium.
248 17 EST GENvs HOMiNVM quia multi sunt huiusmodi, lo
non dixit ^sunt homines' sed ^est genus hominum'.
249 18 HISCE EGO NON PARO ME VT RIDEANT quia ille
dixerat (v. 13) ^ego infelix neque ridiculus esse neque
plagas pati possum'.
250 19 1 SED His VLTRO ARRiDEO quid est ^his arrideo'? i5
aut ueluti pareo, id est ohsequi venio^ aut ueluti dictis
delector. 2 Atque ^arrideo' non, ut parasitis fieri solet,
ut his arrideatur a regibus quam ipsi dictis factisue
arrideant alienis, hic esse intellegendum etiam ipsa res
indicat e contrario; nam quod ait supra 'his ego non 20
paro me, ut rideant', hoc e contrario ostendit, quod sub-
1 QviD Tv om. B I his rebus c-f- B^ h-r-f-c- T \ red-
detur TC 1| 2 uapulat <^sic loqui solet)> V {sim. dett) \ erras
u • T, e • u • 5 I mPOrn 6IC per TTI eT^<J>Or^N ^, ******* *
TF, om. C II 4 apud saeculum C F, om. B \ cum essent scilicet
5 II 6 Hoc — est] no • JB I a • T, aucupium ^'genus {om. t. Wiss.)
hominum quia multi sunt)> B {cf. schol. ad v. 17) \ quod T||
7 illum] de illo F | dicat Steph.: de codd. \ de] e TC \\ 8 ideo
TCFjj 9 est om. B \ aucu • :B || 10 hominvm] ho ■ B \\ 11 dicitur
O II 12 HiscE om. JB I EGo om. BV \ me om. B \ redeant C || 13 ego
— possum] nequeo ridi • B \ esse n • p • p • p • T || 15 u • ^ | ar •
T, a ■ B, om. C \ quid est om. .B || 16 aut — 17 arrideo om. B \
aut 1. om. C I obsequi F, exequio TC \ aut 2. om. TC \ uelut F|
dicas T \\ 17 delectol^ C \ parasitus TC, -ticis B \\ 18 ut his]
quibus F | a om. TC \ <(potius) quam F {dett.), qui B {t. Sabh.,
quod t. Wiss.) \ ipsis TC \ factisque TC \\ 19 rideant BC, ut
rideant T | alii TC | hic] hoc J5CF 1| 20 e] et B \ nam — con-
trario om. C \ non ego B, non V \\ 21 quid C
EVNVCHVS II 2, 14—22. 321
iciatur ^sed his etc/ 3 sed his vltro *ultro' uersa
uice an prior? 4 An etiam insuper, hoc est ultra?
5 ADMiROR siMVL plus iutulit, quam si ^laudo' dixisset.
^51 20 1 QviCQviD DicvNT non 'quod dicunt', sed *quic-
quid dicunt', id est bene maleue, ut, uel si interclusa .5
fuisset assentatio, non se impediuerit, quod contrarium
laudauerit. 2 id rvrsvm si negant lavdo id qvoqve
praeclare Terentius, quod a satirico de aliis diceretur, id
hic de se dicentem inducit, facetius multo, quam si aliter
fecisset, KaKoXoy&v mores temporum iam tum uitiatorum lo
per assentationem, quod fere in plerisque fabulis monstrat,
ut etiam in Andria (7 1, 40 — 41) ^hoc tempore obsequium
amicos, ueritas odium parit' et in Adelphis {V 9, 29 — 31)
^quod te isti facilem et festiumn putant, id non fieri ex
uera uita neque adeo ex aequo et iusto, sed ex indul- 15
gendo atque assentando et largiendo, Micio'.
252 21 NEGAT Qvis NEGO bene sic dixit. ^negat' et 'ait'
contraria sunt, ut Plautus in Rudente (V 2, 44) *uel tu
ais uel negas'.
253 22 1 is QVAESTvs NVNC EST <(m.)> vberrimvs quam to
1 sed his etc.] ex (et C) subditis (subdtis T, subdcis C)BTC^
ex dictis V \ sed om. B \ hic T 1 ultro om. J5 1| 2 id est B \ ultro
codd. , corr. Steph. \\ 4 dicvnt] d • T | non — dicunt om. B \
sed quid BTC\\ 5 malene TCF | ut Sdbh.'. uel T, oin. BCV\
sic codd., corr. ed. pr. \\ 6 impediuit T F, -diunt C, -diu J?, corr.
Sabb. 11 7 negat BC,nT\ laudat B,\- T\ i-q- T\\S praeclare]
pclaf in C \ terentium TC j satyrico F || 9 induce T, indulsit
B 1 multis T II 10 fecisset (dixisset TC) <8ed> codd., corr. W. \
yiayioXoydjv ScJioell: R^ROYTON J5, &vd-r}yi(aa V, ♦*♦♦ T, om.C\
v.uQ-ccnx6iiBvoqSteph.,v.av.l^(ovSabb. \ iam conuitiatorum F || 11 per
assentationem om. V \ fere] fit F |1 12 hoc tempore post amicos B,
om. rell. |1 13 a • u • 0 • p • T, amicos parit etc • B \ parit] p • Cl|
14 facile in festiuum (-num C) TC \\ 15 ex] et F | iusto] bono
Ter. I ex 2. om. T \\ 16 atque — Micio] etc • .B | et om. V \ initio
TC II 17 nego quis (quid T) nego TC, om. B \ sic om. B \
dicitur O H 18 ut — negas om. B \ ut om. V \ tua is 0, tuas is T\\
19 aias et negas PlaiU. \\ 20 is — kst om. B \ is om. F 1 nunc
quaestus est <hic> V \ uberimus BC, uberim • T \ quia mille C,
quam nle T
Donati comm. rec. TVessner. 21
322 DONATI COMMENTVM
ille 'apud saeclum prius' (y. 15) fuerat. 2 Et uide
quemadmoduin inliberalem uitam honestiore nomine primo
'aucupium' (v. 16), post etiam ^quaestum' nominauerit
QCOTtoKaTtYiXog impudens.
354 23 sciTVM H. HOMiNEM mire Terentius longae orationi 5
interloquia quaedam adhibet, ut fastidium prolixitatis euitet,
uelut nunc Parmeno procul audiens Gnathonem haec loquitur.
355 24 iNTEREALOCi duac partes orationis cum coniunctae
unam fecerint, mutant accentum.
356 25 1 CONCVRRVNT LABTI MIHI OBVLAM et multoS ct 10
properos uno uerbo ostendit et ex diuerso ad se festi-
nantes. 2 cvppedinarii omnes Varro Humanarum rerum
(l. IX fr. 1 MirscJi) ^Numerius Equitius Cuppes' inquit
^et Manius Macellus singulari latrocinio multa loca
habuerunt infesta. his in exsilium actis bona publicata 15
sunt, aedes ubi habitabant dirutae eque ea pecunia scalae
deum penatium aedificatae sunt. ubi habitabant, locus,
ubi uenirent ea, quae uescendi causa in urbem erant allata.
itaque ab altero Macellum, ab altero Forum Cuppe-
dinis appellatum'. 3 cvPiDiNARn omnes qui esculenta 20
et poculenta uendunt, a rebus cupidinis ol) alimentum
l.^pud in mg. C^ \ saeculum BV, sedum T, dum (in mg.
se) C I plrius C, plus T \ fuit B \\ 2 inliberaliorem B, illi-
beralem V || 3 nominauit B T \ QcoTto^dTtTqXog JRdbbow : POTTO-
R^PhC B {Lindenhr. ex cod. Ctiiac.)., ***** TV, om. C\
Q037t07t(hXr]g Bentley |1 4 impudens Babbow: inducens codd. \\
5 H.] hercle F, om. BTC \ hominem] h- T | rationi BTCJ
7 uel C I hunc C, B {t. Wiss.) \ loquitur haec T || 10 concurf •
B, occurrunt V, currunt TC \ l • mihi 0 • T, om. .B || 11 pro-
prios 0 II 12 cupedinarii OF, cupid- ^jT | o- T \ uaro B \\
13 aequitius V \ cupes BV, ruppes T |1 14 et] in T \ Manius
Beitzenstein: cmanius 1\ romanius C, romanus BV; C. Ro-
manius Sabb. \ Macellus om. T \ loco T \\ 15 habuerunt] hefe C,
heruef T \ exiliis TC \ bona post sunt V, in mg. C \ publicata
{ex -tis corr.) C, puplicata B \\ 16 habitant B {t. Wiss., om.
t. Sabb.)\ I irute C \ scaleudum C \\ 17 penatum T, ex corr.
V^ I habitant J5 || 18 ubi] unde V | uescenda C |1 19 cupidis B,
cupidinis TCV^, cupedinis V^ 1| 20 appellatur J5 1 cupidinari C,
-rii V^, cupedinarii F^ | 0 • T H 21 posculenta TC \ uendwnt Fj
alamentum C, alem- T
EVNVCHVS n 2, 23—29. 323
'cupidinarii' appellantur. 4 Et ipse subiecit, qui acci-
piendi sint 'cupidinarii'.
357 26 1 LANii qui laniant pecora; unde et lanistae
dicti, qui laniandis praesunt gladiatoribus. 2 Sic et
^macelltim' a mactandis pecorihus dictum. 3 pisca- 6
TORES qui recentem piscem praebent. 4 fartores qui
insicia et farcimina faciunt. 5 cetarh qui cete, id est
magnos pisces, uenditant et bolonas exercent. 6 cetarii
LANn coQvi fartores Gyrnia, comicum, nam in palliata
Romanas res loquitur. lo
258 27 1 QViBvs et re salva cum de meo impenderem,
ET PERDiTA PROFVERiM cum dc alieno mantiscinor atque
impendo. 2 saepe expletivae significationis est.
259 28 1 ad cenam vocant utrum ad emendam cenam
an uero ad conuiuium? 2 adventvm gratvlant^ti accu- i5
satiuum pro datiuo, pro ^aduentui gratulantur'. 3 Et
'aduentus' proprie exspectatorum necessariorumque dicitur.
260 29 1 iLLE vBi miser famelicvs videt me hic osten-
dit, quae res coegerit ad discendum. 2 Et simul uide
secundum uulgi opinionem loqui parasitum: 'miserum' et 20
'famelicum', hominem honestis moribus praeditum.
3 iLLE vBi miser famelicvs videt me uidc ut senten-
1 cupidinari (di ex da corr.) C, cupedinarii (e ex i corr.
m. 2) V [a, cupiendis V \\ 2 sint Sabb.: sunt BTC, om. V\
cupidinari C, cupedinarii (e ex i m. 2) F || 4 dicte C, dictis T,
om. B I sic om. TC || 5 marcelhim T || 6 piscem om. B^l isicia C,
icitia r, iscitia V \ farcimine V \ ceterarii G | caeta F, ceteris T \
id — pisces om. B \\ 8 uendunt B {t. Wiss.) | balonas B | CETARn
om. C \\ 9 lantiqofi C, laniiqui T | far .B | exfjna Buecheler:
IhM^ B, **** TF, om. C; a^ccgtrituc Sabb. \\ 10 nam] ***
B II 11 QviBus ET RE om. B \ TCs TC \ denuo C || 12 profverim
0771. B I alie TC \ mantiscinor J5, (c in ras. w. 2) V (mat- dett),
mantissinor T, ***** C|I 14 Zemwia om. B \ cenam emendam B ij
15 conuitum T \ congratulantur TC, 0771. B \ accusatiuum —
datiuo 0771. B, — gratulantur 0771. C \\ 16 <[casum> pro V \ ad-
uentu B \ gratulantur om. B \\ 17 expectator C, -ari K, -acio T\
-que 0771. TC \\ 18 ubi ille miser C, 077i. B \ mfum- T\
ME 0771. 5 II 19 cogerit T \ et simul] ut TC H 20 opinionem
uulgi C I parasitum loqui B \\ 22 m • f • u • m ' mo 7? B T |
famel^ C
324 DONATI COMMENTVM
tiose demonstret malos ex bonis contagione fieri, exemplis
in prauum praeualentibus : ^uidet' mihi hoc prodesse et
discere optat, quod negabat se posse. 4 tanto honore
quia ^concurrunt' (v. ^5), ^salutant' (v. 28). 5 fame-
Licvs a fame et edendo dictum est quasi famedicus. 5
261 30 1 TAM FACiLE viCTVM QVAERERE quia ^ad ceuam
uocant' {v. 28). 2 ibi pro tunc. 3 homo mire ad-
didit ^homo'. 4 Aut additum superuacuo ^homo', ut
{Yerg. Aen. V 262) Monat habere uiro decus et tutamen
in armis'. lo
262 31 1 VT siBi LiCERET DiscERE quasi discipHnam aut
artem: tantum auctoritatis criminum felicitas simipsit.
2 DiscERE iD DE ME magis Me illo' et Me me' ueteres
dicebant quam, ut nos dicimus, ^a me' aut ^ab illo'.
3 SECTARi ivssi proprie, nam et sectae philosophorum i5
ab hoc significatu dictae sunt.
263 32 Ex ipsis philosophis scilicet.
264 33 1 Ex ipsis vocABVLA ut Pythagorica, Platonica.
2 Hoc igitur non est consequens ad id quod uult di-
cere; nisi forte Misciplinam' pro discipulis posuit. 20
3 vocABVLA non hoc intulit quod coeperat dicere; nisi
forte ^disciplinam' pro discipulis accipimus.
1 contagine C || 2 paruum T, pranum G \ perualentibus
C I uidit T I mihi] nihil C, me BV \ hic V \ prodesse F, pro-
dest TO II 3 se <^pati^ Posse B || 4 quod B \ accurrunt B^ con-
currere TC || 5 <;famelicus> a V \ fame <(dictum> B \ et <de)>
codd., corr. ed. pr. ; et ab Sahh. \ edente C, cdemtis T \ famelicus
(-ellicus T) TCV^, famedicus F- || 6 metum quaerere C, u • q-
T, om. B I quod B \\ 7 pro om. B \ homo om. B \ addit TC \\
8 additum om. B \ superuacuum B, -cue V \ uirum B \\ 11 vt —
LiCERET om. B I vt] et V \ discere om. T \ aut] et B \\ 12 tante B,
tamen T \ cr^minum V \ facilitas T, felicitatis V \ supersit C
13 DiscERE iD om. B \ iD DB me] id est TC \ de me et de illo C
14 quam ut] quam TC, om. B \ <aut)> a me J5 | ut ab illo T
15 septari T | ius ■ J5, i • T \ nam om. ^ || 16 significatu Schoell:
signo*° V (significato dett.), -nificat TC, -nificanter (m -cari
corr.) J5 II 17 ex] ab TC \\ 18 ex — Platonica om. B \ pythagorea
TV, pictagorea C, corr. ed. pr. \\ 19 non] nunc T, om. B \ (uiy
ad id B || 20 disciplinawi V, -ne B \ pro disciplinis C \ posuent
V II 21 vocABVT.A — accipimus om. TC
EVNVCHVS II 2, 30—40. 325
365 34 1 VIDEN OTIVM ET CIBVS QVID FACIAT ALIEN\'S
mrsus Parmeno et facetias dicit et distinguit longiloquium
Rparasiti. 2 qvid faciat legitur *quid facit', ut sit figura
per modos pro ^quid faciat'.
35 1 iiANC DEDVCERE propric, nam ducitur quis 5
ad supplicium, deducitur in laetitiam. 2 et rogare
AD CENAM uide parasitum optare Thaidem ad cenam
uocari quam munus accipere.
367 36 THAiDis legitur et ^Thainis'.
368 37 1 SALVA RES EST quia et ^ante ostium' et Hristem lo
uideo', ^salva res est'. nec hoc nalet ad laetitiam, quod
Parmeno est, sed quod ^riualis seruus'. 2 salva res
EST prouerbialiter.
369 38 1 NEBVLONEM ucl furcm quia nebulas obiciat,
uel mollem ut nebulam, uel inanem ac uanimi, ut ne- is
bula est. 2 hisce pro ^hi' uetuste, VcrgiVms {Ecl. III
103^ ^liis ccrte — ncquc amor causa est — vix ossihushaereni^
quia ^hice' debebat dicere. 3 hisce iioc mvnere arbi-
TRANTVR non immerito Gnathonem deridet Parmeno, qui
penitus nouerit consilium meretricis. 20
371 40 1 svMMVM skXsitlfLg. 2 svmmvm swm inpertit
haec tota locutio parasiticae elegantiae et simul «t^oniae
1 0 • JB I ET — ALiENvs] etc • J5 | cibi C \ faciant C\\
2 rursua F, et rursus G \ et 1.] quia T | dicit 0»«. B \ distin-
guit] distringit Salb. \ longiquium C || 3 parasiti post faciat C II
in
4 pro] per TC \ quos T \\ 5 ducere T, (ante hanc) C H 6 in] ad B \
rogan C | ce • ^, c • T \\ 7 uide — cenam] uide parasitum optare
potius ad cenam thaidem m mg. F* (= clett.), om. BTCV^\\
8 capere F, om. B \\ 9 thais (di sscr.) C \ legitur post Thaini.n
TCV I thaiinis J5, thaimis C, thanus J, thais V \\ 11 deli-
tiam C II 12 sal • r • est B \\ 14 quia] qui TCV \\ 16 ut
nebulam om. C \ ac] uel J5, et F || 10 est om. B \ uestute T\
his] hisce B, hisce F || 17 causae F | est om. B F | n • 0 • h • F,
ucb^ TC II 18 quia in ras. F* | hice debebat Hagen: hi
cendebant B, hisce debebat in ras. F', hisce uolebant TC\
mscE om. C I mu^ 5 I ar^ .Br II 20 penitus] merito C B
21 e<^MYIC JB, elipsis F*, *♦** TC \ impertit C, impartit F,
in^ r II 22 tota ed. pr.: orta BTC, (po«Mocutio) F | IPOnie
J5, et pruine C, et pume T, ironiae F'
326 DONATI COMMENT™
plena est. nam et plurimam dicit ei salutem, quem ne
exiguam quidem uelit continere, <(et)> ^summum' dicit eum,
qui nec levis amicus sit sibi, et ^Parmenonem Gnatho',
non He ego'. 3 svmmvm svvm quam uenuste, quod
summum amicum non resalutet Parmeno! 4 qvid agitvr 5
pro blandimento, non pro interrogatione nunc ponitur, ut
{Ad. V 5, 4) ^o noster, quid fit? quid agitur?' 5 qvid
AGiTVR STATVR pro ^quid agis? sto'. 6 Et facete ^statur',
nam stat, cui ingredi non licet.
^73 41 AT nvmqvid alivd uirginem. hic de illo respondit lo
et ideo repetit dictum Gnatho.
^73 42 1 Qvi DVM interrogat interrogantem, ne ipse re-
spondeat. 2 nihil qvidem dicens ^nihil' mutauit uul-
tum Parmeno in laetitiam. ideo illi facete Gnatho hoc
ipsum agenti ^ne sis' dixit, ut probaret tristem fuisse. 15
3 NiHiL EQviDEM pro nou. iufra (IV 5, 9) ^nihil dixit,
ut sequerere sese?'
274 43 1 HOC TIBI MANCIPIVM TU7t6LV(Oai,g TW CCaTSLCSllW l
'mancipium' dicit puellam aut uirginem. 2 non malvm
HERCLE inimica laudatio. 3 vro hominem sibi hoc gestu 20
et uultu parasitico dicit. 4 Et ^uro' pro eo quod est
dolere cogo. 5 vt falsvs animi est similiter et
1 et om. J5 I ei — dicit om. C \ quem] qui T V \ nec TC ||
2 et add. Steph. \ eum] enim V \\ 3 ibi TC, (post et) B \ Gnatho]
noto codd. \ non] noti C || 4 quem T \ uetuste C || 5 <(suum5
amicum V \ resultat TC \ Parmeno om. B || 6 interiectione C \
nunc F|| 7 0 noster quid fit in ras. V^ \ qvid agitvu 07n.BC\\
8 facete (te m. 2) V \ statur om. BV\\^ nam statur F, om. TC \
cum V I liceat F || 10 alivd] a • T | uirginem] cum iurgio in ras.
F^; iurgium Sahb. \\ 11 reperit (-tur T) dictum TC, dictum
repetit B || 12 quid dum TV \ interrogantem (-gationem T)
interrogat TC \\ 13 quidem (e m. 2) F, om. B \ multauit B \
multum BTC \ ilK F 1| 15 scis T, scis F || 16 et quidem (et
F) codd. I nihil om. V || 18 hoc tibi om. B \ man • T \ T^mNO}-
CICTCjO^CTOO JB, ****** TF, om. C; tc5 aaxsCGyicp Sabh.\\
19 dixit C I <^in (in F)> puellam BV \ aut in ras. V^ \ non]
haut B II 20 hercule B, her • T \ hominem et hoc om. B\
21 parasito C \ Et om. 5 || 22 dolere B {t. Wiss.), dolore rell.
{Sahh. , Bentl.) \ cogo] coquo Sahh. , ango Bentley \ animiI a •
B T I est] g • T I et] q^ C
EVNVCHVS II 2, 41—47. 327
Parmeno secum seruili gestu. 6 Et *animi' pro 'animo':
ccvTLTtrcoaLg ueterum, qui ^ingens uirium' (SalL Ilist. III
fr. 91 M.)^ Miues opum' {Vcrg. Aen. I 14), 'abundans
<lactis' ( Verg. Ed. II 20) solebant> dicere. 7 vt falsvs
AxiMi EST ex hoc 'falsus animi est', quod putat huius- 5
modi munere capi posse Thaidem.
275 44 QVAM Hoc MVNvs GRATVM TiiAiDi mire insultat
Gnatho: quanto enim gratum munus fuerit, tanto erit
riualis exclusior.
276 45 OMMVM RERVM HEVS VICISSITVDO EST uidc loCUm, 10
in quo erumpere dolor Parmenonis potuit, nisi commissa
seruaret et celaret Thaidis consilium.
277 46 1 SEX EGO TOTOS PARMENO HOS TE MENSES QVIE-
TVM REDDAM quid est Hotos'? au diebus et noctibus,
utpote amatoris seruum, ac per hoc sine ulla cessatione 15
et intermissione? 2 hos menses qui nunc aguntur,
id est hoc tempore. 3 qvietvm reddam facete, quasi hoc
ipse fecerit. 4 Et hoc est quod ait {y. 39 — 40) 'summum
suum impertitGnathoParmenonem', tamquam amico consulat.
278 47 NE svrsvm deorsvm cvrsites quod est laboris, 20
neqve vsqve ad lvcem vigiles quod est exitii.
1 seruiliter B T F, similiter C \ gestui T, gesta B (t. Wm.) i
2 ^NTICICOCIC B, ***** TF, om. C | iugensea (es m. 2) V\
<^qui)> diues F, diues <es^ TC \ <Cqui> opum F | habundant
B F, -dat TC corr. Sabb. || 4 lactis solebant add. Sabb. | kmma
om. B I ut sscr. F^ et hic F, e ex hoc T \\ 5 putant B V{
posset TC II 7 m • gra t- J5, mgt- T, munus thaidi gratum
C I THAiDi om. V\\ 8 quantum TC \ gratum BTC, -tior F; -tius
Sabb. I minus T \\ 10 o>csivm — hevs om. B \ h • u • e • T \ kst
om. B I inde C || 11 in quo] unde C \ dolor] dolo et T \ parmeno
his (is C) TC \\ 12 seruaret ex -rat corr. T \ consilium thaidis
TC II 13 SEX — est ojn. B \ pabmexo — totos om. T \ hos te Sabb.:
hosce C, hosce te F || 14 reddam om. C | an — noctibus] id eat
noctes et dies 5 j utpote — menses om. B \\ 15 &c Stepfi.: &n
F, an rell. \ sine ulla] nulla C \\ 16 hos F ] nunc {ex nunquam
corr.) F, in his mensibus B \\ 17 id est — qvietvm om. B \
reddam] re • r II 18 Et om. V \ hec T \\ 19 suum] b-B\ impertit
(impartit F) gnato parmenonem CF, i-pg-p- T, im^g^8-J5|
consultat T || 20 &• 5 j de • jB, d • T | c • T j| 21 ne usque C,
om. B \\\3L- B \\x- T
328 DONATI COMMENTVM
279 48 sic SOLEO AMicos hoc iXXemzLK&g.
280 49 1 DETiNEO TE valde teneo. 2 fortasse tv pro-
FECTVS ALio FVERAS uult exprimere confessionem , quod
ad Thaidem uenerit, sed intrare non possit.
281 50 1 PAVLVLVM DA MiHi OPERAE hoc quasi suppli- 5
cantis uultu ad irrisionem dicitur. 2 pavlvlvm da mihi
OPERAE proprie sic dicitur adiuua me. sic in Adelphis
{lY 1, 14) ^haec opera ut data sit'.
282 51 1 AGE MODO NVNC TIBI PATENT HAE FORES CX 60,
quantum licere oportuit, ostendit, quam misere nihil illic lo
liceat Parmenoni. 2 qvia istam dvcis hoc quasi ad
Gnathonem, sed lente ac sub lingua murmurat.
283 52 1 nvmqvem evocari hinc vis foras quia ipse
intrare non potest. 2 sine bidwm hoc praetereat et hoc
lentius; nam si aliter pronuntiaueris, secreta produntur. i5
284 53 1 Qvi MiHi nvnc ^mihi' ro5 ocrrLmafKp dictum est.
2 FORTVNATvs ut ipsc vidcris tibi.
285 54 1 NE Tv iSTAS FAxo 'ue' ualde. 2 ne tv istas
FAXO CALCIBVS SAEPE INSVLTABIS FRVSTRA UOUa locutio
1 sic — iXX£L7tTiy.&g oni. B \ a ■ T \ iXlsLTtTL^&g W. : est
amicos TC, est eunuchos V {dett.)-, slQ(ovLv.&g Steph.., est ""beare':
ironicos Sabh. Cf. Schlee p. 100, 5 |1 2 detine T \ te om. B
fortasse] profecto TC \ tv — fveras] etc • ^ | tu <^tu)> T
profecturus TV |1 3 a • f • T, alio consueueras C H 4 Qed V j
6 PAVLVLVM — MiHi om. B \ 0 ■ T \\ 6 uult C 1 inrisionem V
pau • B I da] de T \ mihi o • B , m^ o ■ T \\ 7 dicitur <(pro>.^
adiuue B \ sic — sit om. B \\ 8 haec] hisce Ter. \\ 9 nvnc om. B V
tibi patent he fores C, tibi p • h • f • T, hae tibi patent fores F,
etc • JB II 10 licere 07n. B \ ostendit sscr. B \ miserere (misir- B)
BV I nihil] michi T \ illic JRabbow: illi codd. \\ 11 d^hoc
<^****^ T\\ 13 numquam BT | evocari] me uocari 0, me u •
T I huic uis foras C, h • u • f • T, om. B \\ 14 introire T \ bi-
duum h • p • T, hoc praetereat biduum F || 15 nam om. T \ pro-
t
nuntiaueris {corr. m. 2.) V \ producuntur C \\ 16 quid B \ nvnc]
m • hunc T, in hunc C \ mihi sscr. 0, uno digitulo fores ostium
V I TO^TTIRIC<MC0 B, ***** T, om. CV \ est om. V\\
18 ne tu ipsas faxo F, ne tu saxo C, ne tu f • T, om. B j
ipsas F, i • T y 19 f • t • s • i • f • T, etc ■ B \ faxo] e saxo C \
FRvsTRA om. C 1 noua — insultabis om. TC \ elocutio B {t. Wiss.)
EVNVCHVS II 2, 48—59. 329
^calcibus insultabis fores'. Sallustius (Hist II fr. 23 M.)
'multos tamen ab adulescentia bonos insultauit'. 3 ne tv
ISTAS FAXO CALCiBvs mira loquentia, in qua utraque vTtSQ-
poXi] expressissima est; nam neque 'uno digitulo' minus
aliquid dici potest neque ^calcibus saepe insultabis' aut 5
amplius aut ingentius.
286 55 1 NVMNAM Hic ^uam' abundat, ut quidnam.
2 RELICTVS cvSTOS bcne ^relictus', quasi ab expulso.
287 56 1 NE Qvis FORTE iNTERNVNTivs proprie ^intemun-
tius'. 2 NE QVIS FORTE INTERNVNTIVS CLAM A MILITE ETC. 10
et hoc facete, quasi ipse sibi totam Tbaidem uindica-
uerit, quod miles facit.
288 57 1 FACETE DiCTVM eiQCovtK&g^ quia infacete.
2 MiRA VERO MiLiTi QVAE PLACEANT ^mira' pro ^mirum'.
Vergilius (^Aen. I 66Q) ^nota tibi'. et est ironia: quid 15
■ mirum est, inquit, facete loqui eum, qui militi placeat?
* 3 Potest tamen et pluraliter intellegi.
289 58 SED viDEO ERiLEM FiLivM uou potest Tereutius
TQOipi^ov dicere et ideo ^erilem filium' dicit.
290 59 1 MiROR QviD Ex piRAEO ABiERiT hic causa osteu- 20
ditur, cur possit ignotus esse uicinis et pro eunucho fingi.
1 fores om. T |j 2 ab om. C \\ 3 istas — calcibvs] istas
calcibus C, is • f • cal • B, i • f • c • T | eloquentia BCV \ yper-
bole BCV^^ iperbole T || 4 expressissima est V^ \ nam quid
uno F, nam nosque * * * T, om. B \ minus] nimis C || 5 <^et^
insultabis (-it T) BTCV, corr. deU. \ aut] et F || 6 ingentins
(us m. 2) F II 7 Hic om. B \ aut quodnam V \\ 8 kelictv-s cvstos
om. B II 9 lemma om. B \ intemuntius V \ ante proprie add.
ed. pr.: et his uerbis datur intelligi parasitum e domo mere-
tricia egredi || 10 ne — etc.] clam B \ nuntius TC \ etc. Sabb.:
exeat TCV\\ 11 et] in T \ thaidem totam sibi B \\ 12 facit om.
B II 13 facite T \ IPONROC B, ironicos V\ **** T, om. C\\
14 MiRA — PLACEAXT om. B \ placcnt TC \\ 15 Vergilius — pla-
ceat om. B \ yronia CV \ quod F, om. T | est oni. C \\ 16 placet
V II 18 uideon V \ herilem CV,hB,e-T\ filum C, f • J5T||
19 throphimon B, trophimon F, triphimon TC | di<(cere et
(m mg. m. 2)y ideo V \ et om. B \ herilem codd. \ dicit in ras.
F^, di-B, om. TC II 20 miror om. B \ quod F, quid est T,
om. B I pireo BCV, ^- T | ab • .B, a • T j hac ^ || 21 ignofus
F I esse uicinis {ex uirginis corr.) F, uicinis esse B
I
330 DONATI COMMENTVM
2 MiROR pro "^nescio'. 3 miror qvid ex piraeo
ABiERiT ut ex Piraeo discederet, symbola amicorum, ut
huc peruenii-et omisso negotio, conspectus uirginis fecit.
4 NAM iBi cvsTOS PVBLiCE aduersus praedonum in-
cursus illic excubabat iuuentus Attica. 5Piraeeum, ut 5
Sunium, est Atticae maritimae accessus litoris clemen-
tior. 6 PVBLiCE EST NVNC <(^nunc'^ ambigua distinctione
positum est.
^91 60 1 ET PROPERANS VENiT mire locuturum ante for-
mauit, ut gestus uerba praecedant, uerba habitum con- lo
sequantur. 2 non temere est hinc illa Vergilius {Aen.
IX 375) ^haut temere est uisum. c. ab agmine V.'
3.
292 1 1 occiDi NEQVE viRGO EST vsQVAM iu hac scaeua
nouus amor adhuc ephebi et consilium dehonestandae
uirginis ostenditur tanta uirtute poetae comici, ut hoc 15
commentum non quaesitum esse sed occurrisse sua sponte
uideatur.
1 quod -B, q- T | pirreo B, pireo CF, p • T jl 2 a • T|
ut — 4 iBi om. B I pireo TCV \ dessenderat T \ simbola C||
4 incursus (in ex ex corr.) B || 5 excubat B \ pireum CV^
pirereum JB T || 6 summum codd. \ attice B^ atice T, athic^ C \
maritimae W.: maritima et codd.; cf. Andr. V 4, 27 \ accessus
litoris W. {cf. Eun. III 3, 13): accessMlitoris F, actes sultioris
(-ris ex -res corr.) T, artes stultioris C \ dementior TC, eleuatur
{in vig. uel pars clementior m. 2 = dett.) V \\ 7 nunc add. Steph. \\
9 elocuturum C \ ante in ras. V^ \\ 10 gestu TC \\ 11 non —
Vergilius] hinc (huic 0, hic B) multa uirgilius {-ius V) nunc
{non V) temere est (ut add. BV); corr. Sahb. \\ 12 haut (aut C,
hsiud V) temere est BCV, om. T \ uisus T | c • ab] c • a • b • B.,
e • a . b • F, e • ad T, e de (7 I agmine <a •> 5 F | V. om. TC\\
13 neque u • est u ■ T, om. B \ cena B || 14 dehonestandae
Schoell (TF.): demonstrandae codd. \\ 15 ostenditur B, demon-
stratur rell. \ tanta] ita F | uirtute poeta et amici in hoc TC,
"uirtute comica "ut in hoc V \ huic ^ || 16 commentum ed. pr.:
communem (coue^ C) tum TC, conuentum in ras. V^, con
<(moneretum in mg.y B \ questum BCV \ esse <***> T\
occursione C
EVNVCHVS 11 2, 60. 3, 1-5. 331
2 occiDi NEQVE viRGO EST vsQVAM quid dicere debebat
aliud properans et circumspiciens, nisi quod dixit ^occidi'?
293 2 NEQVE EGO QVI ILLAM E CONSPECTV AMISI MEO ama-
torie, dum illam non inuenit et se perdidit.
292 1 3 occiDi produc mediam syllabam huius uerbi et 5
contrarium significat.
294 3 1 VBi QVAERAM hoc circumspcctantis est. 2 vbi
iNVESTiGEM plus intuUt. 3 QVEM PERCONTER hoc iterum
plus intulit, nam ubi nec uestigium reperietur, superest
interrogatio. 4 qvam insistam viam si nec quem inter- lo
roget apparet. 5 qvam insistam viam legitur et 'qua uia'.
295 4 VBi vBi EST Div CELARi NON POTEST ob uimiam
scilicet formae gratiam.
296 5 1 o FACiEM PVLCHRAM ^faciem' modo non partem
corporis dicit sed totam speciem, quae apparet et cer- is
nitur. Vergilius {Am. V 767 — 68) ^quibus aspera quon-
dam uisa maris facies'. 2 deleo omnes dehinc ex
ANiMO mvlieres TtQog to Tti^avov argumentatus est, ut
ostenderet hunc grandem iam ephebum etiam amoris ex-
pertem non fuisse. sic et alibi (/// 5 , 18 — 19) ^cum 20
1 neque est usquam {om. virgo) C , n • c • u • T, etc . JB \
quid — occidi om. JB \ quid] quae C, nmi <^habuit quod {in mg.
m. 2)y V (= deU.) \ debebatXD, debeat rell \\ 2 dixit V\ dett.),
iddem TC |1 3 neqve Eao om. B | q • i • T | e — meo] etc • B \ -e
om. V I coNSPECTv om. T \ amisi in eo C, am • T | amatoris T||
4 euenit C || 5 uerbi huius CV \\ 7 estj et T, om. B || 8 quem
per • T I hoc — 11 apparet om. T \ hic V \ iterum om. CV^
9 intulit] iterum V \ reperiretur codd.^ corr. Sabb. \ superest
(in mg. uel superauerat) V \\ 10 qvam — 11 insistam om. B \ qua
insistam uia F | si — insistam om. V \ si nec quem ed. pr. : siue
qui C, siue quem dett. || 11 quam ins • u • T | legitur dett.: siue
legitur T, siue C, uel B \ et] in TC, om. B \ qua om. B\\
12 vBi vBi EST Div om. ^ I d ■ c • n • p • jT I ob minnam scilicet T,
ob nimie -B 1| 13 ferme C \ gloriam TCV \\ 14 o — pvlchram
om. -B I p • T \ faciem om. V \ partis <^in^ T || 15 dicit om.
TCV\\ 16 Vergilius om. TC \ condam C 1| 17 u • {ex n corr. V^
mf- TCV 1 delebo TC \ omnes post dehinc F, om. BTC\
DEHiNc] de • h • r, de 5 II 18 a • T 1 mu • 5, m • T 1 nPOCTOTI<t>^
non B, ***** non V^ non TC || 19 ostendent <^****^ nuc
grandem T \ et iam F, de C \\ 20 non om. B \ et sscr. C
332 DONATI COMMENTVM
me ipsum <^nons)> quam elegans formarum spectator siem?
in liac commotus sum'.
297 6 1 TAEDET COTIDIANARVM HARVM FORMARVM hoC est
leuium et usitatarum. et est huic contrarium ^noua figura
oris. — papae!' {^v. 26). 2 ecce avtem alter sic dicimus, 5
cum propter alterum de altero uenit in mentem.
298 7 1 NESCio QviD de amore loqvitvr ut iamdudum
Phaedria loquebatur. 2 o infortvnatvm senem hoc
dicto praestruxit ad exitum fabulae [ad yLaxciGtQocpriv]'.^
nam perturbatus ad Thaidem ingreditur hic senex per lo
fallaciam Pythiae et indicium Parmenonis, atque ita
firmabuntur nuptiae uirginis, quam ducet Chaerea.
299 8 1 Hic VERO est utrum senex an Chaerea? sed senex
potiuS. 2 HIC VERO EST SCUeX. 3 QVI S. OCCEP.
Chaerea. i5
301 10 1 illvm altervm praevt hvivs rabies ^prae' ex
comparatione significat. ergo ^praeut' proprie; et est
integra locutio. 2 Et ordo: praeut illa sunt, <(quae)>
huius rabies dabit. 3 Et bene Mabit' quasi de re uio-
lenta, ut {Yerg. Aen. XII 453) Mabit ille ruinam a.' 20
1 quam] tam TCV \ spectator (ante formarum) J5C, specta
T I siem] si est TC \\ 2 in — sum om. B \ commo^us V \\ 3 taedet
ow. B I quotidianarum V \ harvm — est oni. B \ harvm om. T\\
4 usitarum C \ et est] est quippe dett. | contrarium huic TC\\
5 oris] erit T | papae] pp C \ alter] a • T, alterum V, Ter. \\
6 alterum om. C \ in] si I 1| 7 nescio qvid] nescio q • T, om. B \
d . a • 1 • T II 8 0] Q T I fortunatum B, (sscr. in m. S) V \\ 9 pstruxit
C\ ad — nam] ad Katastrophen B., ad catastrophmam (-fmam
T) TC, ad catastritoiDhanam F; secl. Sabh. Fort. ex altero
commento irrepserunt \\ 10 <^et^ ingreditur C \ senem TC \
phicie JB 11 11 ut iwdicium V \ infirmabuntur TC; confirma-
buntur Sabh. \\ 12 ducit C \\ 13 sed <hic> C \\ 14 hic senex
uero et B \ est in ras. F^, et C 1 qvi] quod B (t. Sahh. \ *
s. occep.] socer codd., corr. Sdbh. 1] 16 alter BC \ prout
huius rabie (7, p • u • h • r • T 1| 17 significet BTC, -cet F|
praeut proprie {vel prope, propie) dett.: pre proprie ut B T.
prae pp ut 0, pre pro pre ut V \ est et F |1 18 quae add.
Steph. II 20 dabit om. C \ ut dabit ille ruinam (r • F) a • B F,
R-PxA- C, ka T
EVNYCHVS II 3, 6—11. 333
4 PRAEVT HVivs RABiES hic ex parte xaQaKxriQLafiog qui-
dam est personae Chaereae, quem moribus conicit seruus
ardentiorem amore fieri posse, simul coeperit. 5 praevt
HVTVS rabies qvae dabit et hic ostenditur iampridem
motus in res uenerias Chaerea, et magna poetae cura est, 5
ne incredibile uideatur adulescentulum, qui pro eunucho
deduci potuerit, tam expedite uirginem uitiasse. quocirca
artifex summus quod aetati non potest, natm-ae attribuit
Chaereae, ut calidior ingenio et ante annos amator non
libidinem in sese sed quandam rabiem designauerit in 10
uenerios appetitus.
303 11 1 VT ILLVM ^ut' pro utinam. 2 di deaeqve
OMNES SENiVM perdant plus dixit "^senium' quam ^senem'.
nec mireris post ^senium' ^qui' additum, non '^quod',
ideo quia declinationem ad intellectum rettulit, ut alibi 15
Q^ro?. 33) Hn Eunuchimi suam'. 3 Et senex ad aetatem
referiur, senium ad conuitium. sic Lucilius (?. XV
fr. 4 M.) ^"l^ast, ait, quid iam te, senium atque insulse
sophista?'
1 rabiem B C, et abies T | hoc ex hic corr. V \ expertis T \
XdQuyifqQLGfiog quidam est W.: characteris (carapt- T) istius
quidam (-em BCV) est codcl. ; characteris inseritur quod deest
Bahhoiv \\ 2 cowncit F, conuicit TC \\ 3 (in) amore ed. pr.:
amorem BTC, amatorem V \\ 4 ra • da • (om. qvae) 5, rabies
(ex -em corr.) ^'hic expertis carapteris istud quidem)> q • d •
T {cf. supi'a) 1 lampridem om. V \\ 5 uenereas V, uarias T,
ueras C | cheream BC, chereae V \ magnam B \ poeta C,
poetis T, <^ex]> poete <^partem> B || 7 iam C | intrasse C\\
8 naturae V, mature reU. \\ 9 cherea C, cheram T \ callidior
codd., corr. Steph. \ et ante (7, praeter F|| 10 in] ut jB || 11 uene-
reos CV \\ 12 ut pro] pro B TC \ di — perdaxt] dii d • q • 0 •
senium p • T, om. B \ dii C F || 13 dicitur C \ senem <^per-
dant> B \\ 14 nec] quam C \ miseris TC \ qui] p TC, quod B
{t. Wiss.) I quod om. B \\ 15 ideo] omnino (uel ideo sscr.) V\\
17 senium ex senex corr. C \ conuiuum C, -ium T \ lucilium B\\
18 ast ait quid iam Schoell: at sait (aes ait V, at ait TC)
quidam (qdam B, quidem T, quidem V) codd.; atqui dei male
L. MueUer \ the BTC, te in ras. F* | senium m ras. V^\
atqui B \ insule BTC \ sophista C, sophistica T, sosista B,
hospita in ras. F*
334 DONATI COMMENTYM
4 REMORATVS EST E remora pisciculo, qui ixsvalg uocatui',
remoratio et remoratus dicitur.
303 12 1 TVM AVTEM Qvi iLLVM Hum autem' pro et; duas
uult enim causas esse, cur se ipsum di perdant: unam
quod restiterit, alteram quod senem perueritus diu reman- 5
serit a persequenda uirgine. 2 Et nota <(floccifacere,
ut)> floccipendere {III ^, 31), et contemnere et non
contemnere significare, ut nunc. 3 qvi illvm flocci-
FECERiM deest 'uel', ut sit: uel floccifecerim.
304 13 1 QViD Tv TRiSTis prouerbiale est in hominem per- lo
turbatum et incerti uultus. 2 qvidve es alacris aut
uelox aut laetus es; nam ^alacris', l littera pro d po-
sita, non tristis id est adaKQvg intellegitur. 3 qvid
Tv ES ALACRis ct alaccr et alacris dicitur, <(ut)> habes
apud Vergilium (Aen. V 380) *ergo alacris cunctosque p. 15
8. p.' 4 qvid tv es alacris alacritas est mutatio
quaedam uultus gestientis in spem aliquam.
305 14 1 VNDE is modo ad quid uenis significat. 2 Sed
eo de loco ad locum ueteres dicebant, quod subiectis mox
1 pisciculos {om. qui) C \ ixtvuCg (cf. Andr. IV 3, 24)] echi-
nais T, ethinais BC, et inais in ras. V^ \ uocat' in ras. V^\\
2 re(moratio — 4 esse in mg. m. 2)V\Z tu autem B \ qvi illvm]
q • u • T \ iu B \ autem om. T || 4 enim causas uult V \ se ipse
TG I dii perdant J5 F, disperdant TC || 5 restituerit T | peruentus
(pro- C) TC I permanserit B {t Sahb.) \\ 6 Et om. B | notas B \
facere
floccifacere add. Sahh., ut add. W. \\ 7 floccipendere V \ ei 1.
om. BV I "contendere et non "contemnere V, contemnere T\\
ce
8 ut] et TC I Qvi om. C | i • f • T\ flocciferim C \\ 9 sit uel <^"ut>
T I floccifeceris T, -feris C \\ 10 tv] -ue codd. \ tristis] tibi T||
11 QviDVE — uelox dett., om. BTCV \\ 12 est V \ alacris 1 (ris
1 in ras.) B \ per B \ d]l ■ C \\ 13 ^d.d.RBYC B, aduxQvg F,
** * * T, om. C I QviD — 16 ALACRis om. 5 || 14 e • a • T | ut
add. ed. pr. \\ 15 uirginem ego jTO || 16 e •] c • T | e ■ a • 2' | ala-
critas Sahh.: alacris codd. \ mutatio est TC \\ 18 unde in ras.
V^ I <eam (cam T)> is <dis (de is C)> TO, om. B \ modo
— significat in mg. V^ {== dett.), om. BTCV^ \\ 19 de eo
JSr6'F\ eo de F^ 1 ^" subiectis (in m. 2) V
EVNVCHVS II 3, 12-17. 335
probabitur. 3 qvorsvm eam bene, quia proxime dixerat
^ubi quaeram, ubi inuestigem, quem perconter, quam in-
sistam uiam, incertus sum' {v. 3 — 4).
306 15 1 iTA PRORSvs SVM OBLiTvs MEi huic coutrarium
(^Verg. Aen. IV 336) ^dum memor ipse mei'. 2 Ergo 5
^oblitus mei' insanus.
305 14 4 QVORSVM EAM hiuc, ut diximus {scliol. 14, ^),
manifestum est ire et aduentum significare.
306 15 3 iTA PRORSvs svM OBLiTvs MEi ^prorsum' idest
recte uel omnino. 4 Nam ^prorsum' est porro uersum, lo
id est ante uersum; binc et prosa oratio, quam non
inflexit cantilena.
307 16 1 HEM si cum aspiratione, Parmeno, si leniter,
Chaerea. 2 ostenderis qvi vir sies non *qui sies', sed
quod est efiqpauxwrf^ov, 'qui uii' sies'. 3 An debeat i5
Rpraestare, qui uirum se sic monstraturus est. 4 Et "^uir'
modo non ad sexum uel aetatem dicitur sed ad laudem.
5 Qvi vir sies 'qui uir sies' in ueteribus inuenitur.
17 1 SAEPE POLLiciTVM ESSE ^polHcitum', quod pro-
mittentem ultro significat, dixit. 2 Et saepe pollicitvm 20
ESSE an necesse sit praestare eum, qui promiserit.
1 prodabitur TC \ quohorsum T \ eam om. B \ quod V\
quem
dixerit C || 2 ubi 2. — sum] etc • JB | ubi C \ q-p-q-i-u-
m • c • s • T I incertus sum sscr. F* || 4 ita prorsvs om. B
s • 0 • m ■ T, oblitus sum mei F, mei B \ dum V\\ 7 huic TC
ut diximus om. B \\ S et om. T \\ 9 ita — mei om. B | ita <ut^ C
s • 0 • m • T \ prorsum V \ id est om. V \\ 10 recta uel V {dett.\
om. BTC ^ 11 prorsa V \ quem BTC\\ 12 infelix ^H 13 silen-
ter C, si lente V \\ 14 ostendens 0, ostendes F, Qndrs T, om. B J
qui uir scies C, qui uir sie ^, q • u ■ s • jT | qui — sed Sahb. : si
quiesisset B, si quies esset C, si quies esses F, quiescisset T\\
15 quod est om. TC \ pM^^TIROTePON B, siicpatLyiorsQov F,
om. TC I scies T, si es C H IG est om. TC ] Et om. B\\n modo
om. BV \ ad laudem non ad sexum uel aetatem (pm. dicitur
sed) B 1 ad om. C \ saxum C \ ad] et C |j 18 qvi — inuenitur
om. B I qui uir sies T, om. CV \\ 19 pollici • B, polli • T \ esse
— quod om. B \ ultro promittentem B \\ 20 dicitur C, om. B \ Et
— ESSE om. B I esse] est TC \\ 21 eum om. B \ promiserat JB, -sit T
336 DONATI COMMENTVM
3 CHAEREA ALiQviD iNVENi induxit fil(i7iaiv. 4 Drama-
tice more suo, non contentus dicere quod pollicitus sit
tantum, sed quomodo etiam et quibus uerbis.
309 18 1 MODO QVOD AMES <^*modo'> tantummodo, quasi
haec mora sit promissis complendis. 2 vtilitatem in 5
EA RE EGO faciam vt cognoscas an possit, qui posse
affirmauit. 3 Plus est probasse quod promiserit, quam
ostendere quod possit.
310 19 1 cvM iN CELLVLAM AD TE au is debcat, qui et
acceperit beneficium. 2 patris penvm omnem ipsum lo
penum, non ex eo aliquid: v7tEQ§oXi,Kcbg. 3 Et hoc
penus et hic penus et haec penus ueteres dixerunt.
4 Ergo et ^omne' et ^omnem' legitur. 5 concere-
bam clancvlvm Tj&t^K&g et tkaQ&g nimis.
311 20 1 AGE iNEPTE qui dubitcs de promissis an qui i5
exprobres te multa esse largitum? 2 hoc hercle
FACTVM EST inueni quod amem (cf. v. 17 — 1&). 3 Hoc
quod dicebas, inquit, morae esse, iam factum est: amo.
4 PROMissA APPAREANT utilitatem ut cognoscam tuam
(Cf. V. 18). 20
312 21 1 sivE ADEO DiGNA RES EST si pcrsona Parmenonis
1 chaerea] geria T \ mimesin B F, mimesim T, mesin C\
ramatice B , gramatice (gra- V) TC F, corr. Bentley \\ 2 quod
ed. pr. : quid codd. \\ 3 quomodo] qn (= qiiando) TC \ et] ac F,
sed T(7 II 4 a • T \ modo add. dett. \\ 5 hoc TC \ m — cognoscas]
etc • J5 II 6 cognoscas <(meam> V \ quin C, quid V || 7 est]
etiam T \ quid TCV \\ p cel ■ B \ ad] at T | i B \ an
is debeat qui Mabboic: dicit (di • B) ams (annis C, anus F,
om. B) qui (que T, quae F, q • i5) codd. || 10 pe • omne B ||
11 YnHPBOhd^lRhWC B, v7tQT]li%ri(o6 F, ***** T, om. C\\
12 et haec penus om. B \ dixere V, ^ B (t. Wiss.) \\ 13 omnem
TCV I et omne F, posi legitur (legere T) TC \ conger • :B||
14 clanc • T \ rjd-L-K&g et tXccQ&g nimis Babboiv: heiKCOCedv-
v
N^PGCOCNI^^IC B, rjd^LHLOG hlitriaqcoGVLllLO F, ******* T,
om. C II 15 ineptis T \ quid .BTC | qm F, q'd5 || 16 exprobresl
excloris T \ ercle JB, her • T || 17 f • e • T | quid amem Cfj
18 inquit] inquod TC \\ 19 app • T || 21 siue adeo d • est {om.
REs) T, intendas tuos ut appareant B
EVNVCHVS II 3, 18—22. 337
est, ^sive' abundat. 2 Et pro expletiua coniunctione est
modo; in quibusdam omnino non legitur. 3 adeo aut
1^^ abundat aat nimis significat uel satis. 4 sive adeo
^^M DiGNA res est si Chaerca dicit, hic ordo et sensus est:
^^H fac si uis nunc, si adeo digna res est, ubi tu neruos in- 5
^^H tendas tuos, ut promissa appareant, ut <(sit^ ^sis' si uis
iM^ <^ety ^ut' addatur <(ad^ id quod est 'fac promissa appa-
reant'. 5 vbi tv nervos intendas tvos utrum ob-
scene hoc, ut seruus, an (letaq^oQLTi&g: ubi laborare ac
periclitari debeas? 6 Sed melius legunt, qui hoc lo
totum ad personam applicant Chaereae. 7 Et melius,
quam qui Parmenonem hoc putant loqui ^siue adeo digna
res est'.
313 22 1 HAVT SIMILIS VIRGO EST VIRGINVM NOSTRARVM
ciuium et iyxcoQLBTum, ut Vergilius (^G-eo. II 89) ^non is
eadem arboribus pendet uindemia nostris'. 2 nostrar^^m
^nostrarum' ciuium scilicet, id est terrae ac patriae nostrae,
ut Vergilius (Geo. II 89) ^non eadem arboribus p. u. n.'
et Sallustius {lug. 38, 7) ^nostri foeda fuga'. 3 qvas
matres stvdent hoc uerbo ostendit cultum industriae, non 20
pulchritudinem naturalem.
2 legere T j aut] autem B (t. Wiss.) F, om. C \\ 3 minus
B I uel] aut JS , ue 0 | satis • sive] santissime C \ siue B F,
it
om. T II 4 sic chaeream F | dicit (post hic) T, dicere F | et
om. B I si] • si • sscr. C, sed T \\ 5 res digna ^ j tu — 7 appa-
reant om. T \\ 6 sit add. Steph. \ si uis] suus B j addafwr F||
7 ad add. Sabb. \ id F, ut B, om. C \ est] deest BC, dic V\\
8 ubi tu n • in • t • t • T II 9 an iLStacpoQLyicba F, ^POreT^<l>OPI-
ROC B, ****** TC I ubi] ibi BTV, tibi C, ut ibi dett.\\
10 periclitare F || 12 qui o??i. C \ hoc om. TC \ dig • r • est B\\
14 haud TV, aut C \ similes u • e • n • T, s • u • n • B jj 15 ciuium
(ci • B, c • T) et] nostrarum Sabb. An scilicet.^ j fyjjco^iarum]
ex COei^PCOYOO B, est xf-oqiocQov^L F, ***** 2', om. C \ ut
om. BT \\ 16 arbori • pe • u • n • F \ a • b • i • (et T) p • u • n • (m •
C) TC I pendent B || 17 nostrarum] nostrum B, om. TCV \ sci-
licet ciuium B \ id est] eiusdem F || 18 ab arboribws F, om. B 1
pen • uindembia n^ C || 19 et dett., ut TOF, om. B \ fede C\
QVAs — uerbo] student B \\ 20 non] cum TC || 21 pulchritudine TC
Donati comm. rec. Wessner. 22
338 DONATI COMMENTVM
314 23 1 DEMissis HVMERis ESSE antiqui enim Graeci etiam
uirginibus suis praebebant palaestram ad componenda cor-
pora. 2 DEMissis hvmeris esse scilicet liquide et mol-
liter deductis neque exstantibus athletico modo. 3 vincto
PECTORE castigato ac tenui et uelut uincto. deest ergo 5
^ueluf. 4 GRACiLAE siENT a singulari gracila uenit
haec declinatio. 5 demissis hvmeris esse vincto pectore
non accipiendum est quasi hoc dicat ^ad hoc illas student
matres demissis humeris esse et uincto pectore, ut gracilae
sient', quasi haec duo propter unum illud fiant, sed uarie 10
tria dixit, ne diceret aut ^student illas demissis humeris
et uincto <^pectore et gracilas esse' aut 'student, ut illae
demissis humeris sient et uinciant)> pectus et gracilae sient'.
315 24 1 si QVA EST habitior iudc et habitudo dicitur,
ut (JJ ^, 11) ^quae habitudo est corporis!' 2 Nam 15
'habilior' aptior intellegitur, ut ^namque humeris de more
habilem suspenderat arcum' Vergilius (Aen. I 318). ergo
^haUtior^ legendum est. 3 pvgilem esse aivnt laus in
uirginem. 4 dedvcvnt cibvm mire uituperauit eam for-
mam, quam accurauerit fames. 5 Et proprie Meducunt'. 20
1 dimissis CV \ h • T j <(s •]> esse V \ esse <liquide et
molliter deductis neque exstantibus allectico modo^ B (cf. infra)\
etiam om. V \\ 2 componendam T \ corpora <sua^ B \\ 3 <id est(uel
V)y demissis (dim- CV) codd. \ <(s •)> esse V \ scilicet] se J?,
•i- in ras. {pro •f) F, om. TC || 4 atthletico jT, ailetico F,
allectico B \ ymcio — p. 350, 5 intellegere om. B \ iuncto V\\
5 uicto C II 6 gracil^/// F, graciales T \ gracialia T || 7 haec
om. C I dimissis TC \ uincto corpore TC || 8 accipienda C \ dicat
hoc C I hoc illg F, hec illa C |1 9 humeris] h • T, om. C \ esse]
e • T I uincto corpore C, ric • T j ut graciles scient 0, u • g • s ■
T II 10 illud om. TC || 11 ne diceret (-ent TC) aut student illas
demissis (dim- TC) humeris et uinctum (uictum T) pectus et
(ut F, dett.) gracilae (glaciles C, gratiales T) sient TCV; suppl.
Schoell; ne diceret '<(student — gracilas esse)>'. 6 Aut: student
illas demissis humeris <(e •)> et uinciunt pectus ut gracilae sient
Rabhoiv \\ 14 habitior F, abitior C, ar • T 1| 15 <et> nam TC\\
16 habitior F, abilior TC\\11 abilem F, a • T, h • C | s • a • T,
s • ay C I Vergilius] uirgo F, om. TC || 18 habitior F, abitior T\
esse a- T 11 19 cibvm] c- T \ eam om. T \\ 20 accurauerit F,
accusauerit TC\ attenuauerit Sahh., macerauerit Goetz
EVNVCHVS n 3, 23—27. 339
316 25 1 TAMETSi BONA EST NATVRA ^bona' id est plena,
magna et pinguis. 2 reddvnt exhibent, perficiunt.
^^ 3 cvRATVRA cura mentis est, curatio medicinae, cura-
^H tura diligentiae. 4 ivnceas tenues et pallidas.
^^p 26 1 iTAQVE ergo amantvr ^itaque' inquit ^nemo 5
^B illas amat': ELQtoveLa. 2 Vere amantur, ut eo magis
^^ haec amanda sit, quae naturae beneficio, non industria aut
factis comptibus, pulchra est. 3 itaqve ergo amantvr
atque ita, ut sit: atque ita fit, ut amentur non naturae
merito sed industria. 4 qvid tva istaec recte, sic enim lo
ipse dicet (y. 70) *at nihil ad nostram hanc'. 5 nova
FiGVRA ORis laudis genus est ^noua', quia dixerat (v. 6) Haedet
cotidianarum harum formarum'. 6 qvid tva istaec deest
'^qualis est? dic'. 7 papae interiectio mira subito accipientis.
^^8 27 1 COLOR VERVS quia non de cura est ac de fuco, i5
^fe sed naturalis neque fucatus. 2 corpvs solldvm quia
^^ iunceum non est. 3 svci plenvm quia nemo deduxit
cibum; nam sucus est humor in corpore, quo abundant
bene ualentes. (Verg. EcJ. III 6) 'et sucus pecori et lac
subducitur agnis'. 4 Sucus est proprie quasi sugus, 20
quem sibi ex alimentis membra sugunt, ut se repleant.
5 CORPVS soLiDVM plcnum et forte, id est non flacci-
dum. 6 svci PLENVM sucus est interior pinguedo mem-
brorum. 7 anni sexdecim uide quemadmodum aetatem
maturae uirginis poeta ex occasione demonstrauerit. 25
1 bona est na • C, b • est n • T, bona natura V \\ 4t tenues
iunceas TCF\ corr. F* || 6 vQavia V, **** T, om. C\\ 7 na-
tura C II 8 com^tibus F, conitibus C || 9 ita 2. om. C \ fit] uix TC||
11 dixit r, dicit (-et m. 2) V \ at] ad JC, om. V \ nostram in
ras. F' I oRis] o- T \\ 12 taedet <me> TC \\ 13 quot- CFj
h-f- T I isTAEc] i- T I <et> deest TCF || 14 mirantis v\
subita T, subita F | ac cupientis F || 16 sed <est> T, sed
ex id est corr. F* [ corpus s • T | qui aiunt eum non est (esse
T) TC, quia uincmm non est qui aiunt eum non esse F||
17 succ- semperC \\ 18 abundat T \\ 21 sibi TC, proprieF j sugant
V I repant C || 22 corpus s- T | floccidum F | membra • r||
I
24 annos F | xvi C | uide om. C \\ 25 uirginis maturae TC
0.-)«
340 DONATI COMMENTYM
319 28 1 HANC TV MIHI VEL VI VEL CLAM VEL PRECARIO
haec tria sunt, quibus non rite res agitur. 2 vel vi
VEL CLAM VEL PRECARio pretii mentio non est, uel quia
uirgo, non meretrix, uel quia nulla ephebo spes est fal-
lendi senis. 3 hanc tv mihi vel vi vel clam vel 5
PRECARio FAC TRADAS secuudum ius locutus cst, nam his
tribus mala fide aliquid possidetur. 4 vi . . clam . . pre-
CARio *ui' quia uirgo, ^clam' quia custoditur, "^precario'
quia pretium non habet Chaerea.
320 29 MEA NIHIL REFERT DVM POTIAR MODO UOU hoC pcr- iq
sonae attribuendum est sed affectui; non enim quia Chae-
rea est, sed quia amator, dicit se parui facere quemad-
modum potiatur, dum potiatur.
321 30 QviD viRGO cviA EST utrum ^serua' an ^filia'?
322 31 1 NE iD QviDEM pulchra uarietas: ^nescio' Han- 15
tundem' ^ne id quidem'. 2 qva ratione amisti figura
Gvyy.OTtri pro 'amisisti'. 3 qva ratione amisti nisi re-
mansisset Chaerea, sed consecutus uirginem uidisset quo
deducta sit, quam Parmenonem conueniret, non ita pro-
cederet fabula, ut nunc procedit; inruisset enim in cogni- 20
tionem meretricis importune Chaerea nec pro eunucho
adduceretur ulterius.
323 32 1 iD eqvidem adveniens deest ^ob' aut ^propter',
ut sit ob id aut propter id. 2 mecvm stomachabar
1 hanc tu mihi u-u-u-c-up- T|j 2 haec — 3 precario
om. TC II 2 non ed. pr. : nunc V || 3 pretii mentio non] pcumetio
T, pcumtio C II 4 non] uero T \ ephebo] flendo TC \\ 5 Mmi]
nihil C I VEL — tradas] u-u-u-c-p-u-f-t- T || lOr-d-p-
T I MODo om. TC II 11 affectui] ad factum TC \\ 12 est sed om.
TC I dicit se parui Sabb.: de se rapuit codd. \\ 13 patiatur 1.
T II 14 c • e • T I an filia C, an ancilla T, an libera V \\ 15 ueri-
tas C I tantum C || 16 quidem] quid est C \ rai^one V | amisisti
C, -tis T, amisisti V\ syncope T, sinc- CF|| 17 pro amisisti F,
premisisti TC \ amisisti TC \\ 18 sed F, et TC \ consecutus]
e secutus C \ uirginem <^aut (ut F)> OF, uirginem <(fuisset
iiut> T{?) dett. II 19 <priu8> quam m ras. V^ (dett.) \ ita non F||
20 nunc] aut T \ irruisset C \ cognitione F, cogitationem C\\
ad
21 opportune C \ nec Steph.: ne codd. \\ 22 deduceretur (corr.
m. 2) V II 24 sit om. C
EVNYCHVS 11 3, 28—36. 341
bene 'mecum', quia acriorem dolorem sustinet, qui ipse
sibi irasci cogitur. 3 ^Mecum' ergo pro 'apud me' uel
'mihi'.
?4 33 HOMiNEM ESSE ARBiTROR deest 'quam me'.
?5 34 1 FELICITATES OMNES ADVERSAE SIENT fclicitaS 5
aduersa est, cum ex prosperitate quod laedat nascitur.
2 CVI MAGIS BONAE FELICITATES OMNES ADVERSAE SIENT
^bonae' magnae. noue autem dixit magnas felicitates sibi
aduersari, eo quod uirginem tantae pulchritudinis ex oculis
amiserit; nam uidisse eam felicitatis iudicat, sed amisisse lo
aduersae felicitatis. 3 Et quod addidit ^bonae', uel
magnae et nimiae intelleguntur uel iTtld^srov proprium et
perpetuum felicitatum est ^bonae'. — 4: Et magna efAcpaGLg^
quod ^felicitates' pluraliter posuit. — int&eTa autem tribus
de causis nominibus adduntur: discretionis , proprietatis, if)
omatus. discretionis, ut (Vcrg. Acn. III 6) ^et Phrygiae
molimur montibus Idae', proprietatis , ut {Aen. VII 667)
Herribili impexum saeta c. d. a.', ornatus, ut (Lucrct. 1 2)
'alma Venus c. s. 1. s.'
320 35 QviD HOC EST <^sc.^ ^hcc' propter quod patior, 20
inquit; nunc enim scelus dixit a sene commissum.
327 36 ARCHiDEMiDEM hoc sic pronuntiaudum est, ut ap-
pareat ex ipso nomine statim odiosum nescio quem occur-
risse ac permolestum.
1 quia] qui TC \ quia ipse T |I 4 quem T || 5 aduerse oiniies
scient C 1| 6 irascitur TC || 7 cvi] cur C | omnes — sient om. V\
scient T, fient C \ bene T || 9 eo om. CV \\ 10 ammiserit T||
11 Et om. TC I ad'^^'^^* {sscr. m. 2) V, ad TC; ait.? || 12 et i.
om. T I epitetum F, **** T, om. C || 13 perpetuum proprium
{om. et) TC \ felicitatis V \ est om. TC \ Et] uel V \ magnae
emphasis F, magne * * + * T, magne C jl 14 epitheta F, * * * *
et T, ut (7 I autem] aiunt C || 16 Phrygiae molimur] phrigiam
ascanio clamidem (= Verg. Aen. III 484) V \\ 17 montibus Idae]
u • n . d • e deU., om. TCV \ ut] sut TC \\ 18 terribi imptum C\\
19 c- slc- C 11 20 quod TC \ propter hoc (hoc F) TCV,
transp. W. \\ 21 dicitur C | a sene missum (amissum C, ad-
missum T) codd., corr. ed. pr. \\ 22 archimenidem TC, archi-
medem (nostin m mg. add. m. 2) F H 23 <^ut)> ex TC \ odioso F|
qm C
I
342 DONATI COMMENTVM
328 37 QviDNi correptio est a se manifesta quaerentis.
est enim sensus: quid nisi aut cur non nouerim, — est
enim ^quidni' aut quid nisi aut cur non, — quia ueteres
'ni' pro ^ne' ponebant et ^ne' pro 'non', ut Plautus (3Ien.
I 2, 1) 'ni stulta sis' pro 'ne' et (Epid. IV 2, 16; aliU)
^neuult' pro ^non uult'.
329 38 iMMO ENiM VERO iNFELiciTER bcne hoc inteiponit, quia
incredibile est tardiorem amatorem fuisse incessu uirginis.
330 39 NAM iNCOMMODA ALiA svNT <^D.)> quac miuora sunt
scilicet aut similia. lo
331 40 1 ILLVM LIQVET MIHI DEIERARE Hquidum CSt, COU-
stans et manifestum et certum. — 2 JS'^ sic ^liquef pro
Hiqtiidum esf, ut ^claudit' pro ^claudum csf , ut apud SaJ-
lustium {Hist. fr. inc. 23 M.) ^nikil socordia claudehat'.
— et est ^liquet' uerbum iuris, quo utebantur iudices, i5
cum amplius pronuntiabant, obscuritate commoti causae
magis quam negotii simplicitate. 3 deierare ualde
iurare, — ut {Hec. IV 1, 14) 'demiror' et (Heaut. IV 6, 21)
^deamo te, Syre\ — si de producta legeris, si correpta, deos
iurare intellegitur. 20
332 41 SEX SEPTEM PRORSVS NON VIDISSE PROXIMIS quia
^non uidisse' dixit, ^proximis' praeteritis intellegimus.
proxima enim nobis aut praeterita aut futui-a sunt-, nam
praesentia ea sunt, in quibus nunc sumus.
2 non <^aut cur non^ F, noui T, (J)is) C H 4 nij in C j
nisi] uis C \ cum T | non <(nouerim^ codd. , corr. ed. pr. \
ni pro ne] inproprie C \\ 5 nisi V \ pro me 0 || 7 enim sscr. F^
om. TCV^ I inf • T |1 8 amorem TV \ incessu dett.: <^in> incessu
F, <(an> incessu TG \\ 9 a • s • T [ d.] dicenda ed. pi'. (ante
sunt deU.): oni. TCV\\ 10 aut dett.: ad TCV || 11 hqvet] in-
quid C I deierare] d • T, om. V \\ 12 et centum T, et cerstum
C, om. V I sic dett.: si TCF | pro om. C \\ 13 ut 1. om. TC;
et dett. I claudet TC \ pro om. C \ clausum F || 14 claudebat
socordia (sec- C) TC || 15 lique C |1 '16 obscuritates (osc- C,
-tes F) commotis (-tis F) codd. \\ 17 quam sscr. F% om. T\
negotiis TC \ ualde iurare deierare TC 1| 19 de amore (-ris T)
syre TC H 21 septem] mensibus F 1 prorsus sscr. C^ \ n • u • p • jTJl .
22 proximus dicitur C 1| 23 aut i.] et C, in T, et (aut sscr. m.l)
V I preterite TC \ aut 5.] ut TC i 24 nunc om. V
I
EVNYCHVS n 3, 37—45. 343
333 42 1 Nisi NVNC cvM MiNiME VELLEM quia semper nolui,
ideo 'nunc minime', utpote adulescens senem.
335 44 1 QVAM LONGE QviDEM bene ^longe' dixit, quia
*<^a^ longe' dicere non potuit. 2 Aut subauditur *erat',
ut sit: quam longe erat. 5
333 42 2 mNiMEQVE opvs fvit saepe enim nolumus, tamen
non et non opus est.
336 45 1 ■^■iNCVRVVS TREMVLVS LABHS DEMISSIS GEMENS"*" ut
omnia ostendat in contrarium sibi uersa, etiam cursum
attribuit seni. 2 labhs demissis gemens labra sunt lo
superiora, labia inferiora, laheae asinomm proprie di-
cuntur. ^gemens' autem ob continuam tussim; sic Luci-
lius (/. inc. fr. 110 M.) ^ante fores autem et triclini
limina quidam perditus Tiresia tussi grandaeuus gemebat'.
3 INCVRWS ualde curuus, ut Vergilius (Aen. XII 1 — 3) 15
^Turnus ut infractos a. M. L. d. u.'; ^infractos' enim ualde
fractos significat, nam Hn' praepositio nunc auget nunc
minuit dictionem. 4 FA recte etiam deformitatem de-
scribit senis, quod praeter aetatem post pulchram uirginem
foedior uidebatur. 5 Et quam importune omnia: pro 20
puella senex occun-it, pro uii^gine ^incuruus tremulus', pro
pulchra '^labiis demissis gemens'; et cum amor sit in animo
nunc
1 Nisi om. TC I cum m • u • T || 2 ideo miiiime C; post
senem tratisp. Scheidemantel \\ 3 longe q • T | dicitur C \ quia
longe 07)1. C I a add. Steph. 1| 4 aut TF, an (7 | subditur C||
6 opus f • T 1 uolumus TC \ tm (= tantum) C (V t. Wiss.)\\
7 non i.] nunc Sahh. |I 8 hoc schol. pertinet ad lemma continvo
AccvRBiT {v. 44) [ incursus TC \ t • 1 • d • g • T \ labris CF | di-
missis C \\ 9 sibi uniuersa F | et C 1| 10 labris V \ dg- T\
sunt] etiam TC \\ 11 labeae Klotz: labrae codd. \ simorum
Klotz II 12 sic Sal' luciF T |1 13 triclinii F, tridinii T, triclinis
C II 14 Zimina F, lumina C \ quidem codd., corr. ed. pr. \
tiresia tussi F, tyresiatus TC \ grandeus T \\ 15 incursus T,
-su3 C I ualde curuus] ualcurius C, om. V \\ 16 Curuus F | ut
infertos a ■ m • d • y • C, u • infra inid^y- T, iaml^d^
u • F I ualde defractos TC \\ 17 nam in ras. V*, ut T \ in
om. V I prae^osiiio F, proposito C | auget nunc om. C || 18 etiam]
et C 1 scribit TC \\ 19 senis om. C \ quod] qui dett. \ propter
V II 22 labris F | amator T F | fit F i anima C F
344 DONATI COMMENTVM
adulescentis, ipse iudicium loquitur, dum festinandum sit,
remoratur. 6 labiis demissis maiora labra, unde
labeones. alii labia dicunt inferiora et labra superiora.
337 4:6 1 HEVS HEVS CHAEREA TiBi Dico <(^Chaerea tibi
dico'^ non adderet, nisi uideret Chaeream dissimulantem 5
praeterire. 2 inqvit aliter Hnquit' pronuntiandum, hoc
est concitate; nam senis uerba aliter proferenda sunt.
338 47 1 sciN QA^iD EGO TE VOLEBAM hic osteuditur odiosa
tarditas senis apud festinantem Chaeream, nam non dicit
quid, sed promittit esse dicturum. lo
339 48 VT DiLiGENTER NVNTiES <(Miligenter')> nihil tam ex
abundanti et niJiil tam moraliter dici potuit.
338 47 2 CRAS EST MiHi ivDicivM huic morae etiam illud
additum, quod cum debeat dicere quid uelit, prius dicit
quod non est necessarium, quare uelit. i5
340 49 ESSE VT MEMiNERiT uou 'ut sit' scd 'ut essB mc-
minerit': o prolixitas!
342 50 1 DVM HAEC <(d.)> dat tempus uerbis, quae non
potuit, quamuis imitaretur, exprimere. 2 rogo nvmqvid
VELiT hoc est: significo me abire; nam abituri, ne id dure 20
facerent, ^numquid uis' dicebant his, quibuscum consti-
tissent. 3 Quid est ergo *rogo numquid uelit'? hoc est:
dico quod abeuntes solent.
34^ 51 1 RECTE iNQViT pro 60 quod est nihil. 2 Et
2 remoratuni C, demoratur V | labris CV \ laba TC \ un C||
3 labrones V \ lahia V, labia C, labii T \ et <(sunt)> C \\ 4 heus
semel F|c-2'|t-d-TF| Chaerea tibi dico add. W. {sim. Sfeph.,
Rabbow) |1 5 ante non per errorem inserta, quae suo loco repetuntur
'cheream dissimulantem preterire inquam (p7'0 inquit) codd. \
addent nisi uident T || 6 aliter inquit om. TC \ hoc est <^nam
(non V')y CF, hoc <(nam^ est T \\ 7 conciatis T \ nam] non
r II 8 sm TC 1 e • t • u ■ T I hic om. TC \\ 9 dixit TC | quid
om. FIl 11 diligenter add. dett. \ <et> nihil TC\\ 12 et om. V\
nihil om. TC \ morabiliter C || 13 mihi iu ■ T \ etiam] est
TC II 14 dicit] de eo TC \\ 16 vt— meminerit om. T \ ut sit]
ut F I ut 07n. V\\ 18 D. add. Sabb. \ tempus] ipis C || 19 quam-
uis <(nonJ> F | inmutaretur C \ rogo] ergo C || 20 abitu
(ri w. 3) K, habituri T \ dunim 1' \\ 21 quibus C || 22 rogo om.
TC \\ 24 recte] et cetera ut vid. T
EVNVCHVS II 3, 46—57. 345
moraliter tw aareLa^ip. 3 cvii hvc respicio in hanc
partem scilicet, qua meretrix habitabat.
343 52 1 COMMODVM tantum quod uel ipso eodemque
tempore. 2 commodvm 'commodum' una uel ex hoc
significat, ut si dicas: eodem tempore, quo haec agebantur. 5
3 Nam 'interea' nunc coniunctio accipienda est, non,
ut alias, pro aduerbio ponitur.
344 53 iN HANC NOSTRAM PLATEAM rcctc, quia uiciua illis
est Thais, ad quam deducitur.
345 54 Hvc CVM ADVENio NVLLA ERAT etenim ingressa iam 10
fuerat.
346 55 COMITES SECVTI SCILICET SVXT VIRGINEM inteiTO-
gatiue quidem, sed sic, ut scire uideatur id <^quod^ quaerit,
sed acl hoc quaerere, ut quod scit confirmet.
347 56 1 VERVM PARASiTvs ^uerum' modo inceptiua est, 15
uon relatiua particula, ut in Andria (7F 4, 30 — 31)
"^uerum: uidi Cantharam suffarcinatam'.
348 57 1 lAM CONCLAMATVM EST transactum ac finitum,
ut conclamata corpora nihil reliqui iam habent ad uitae officia.
2 lAM CONCLAMATVM EST Vonclamatum' manifestum20
significat, quia dixerat (v. 7 — 8) ^o infoi*tunatum senem,
si et hic amare coeperit', tamquam dicat: iam occisum
1 Tco aGtTl%i6nm V, ****** TC, corr. Bentley \ respicio]
et T I hac C || 2 partis T, respicio in hac parte C \ quam V\\
8 uel om. TC \ ipso eodemquej ipse eo quod eque TC, ipso
Sdbh. II 4 coMMODVM — tempore om. TC \ uel ex Sabh.i lex Fjj
5 quod hoc T {dett), om. C \ agebatur TC |1 8 hac C j p • T||
9 est] et T I ducitur TC \\ 10 huc cum ad • u • n • e • T||
12 comte C \ sss^u^ Tj scilicetI s • F, solet G \ interro-
gatiwe F II 13 quidem in ras. F*, quid e C \ sed sicut (sicud T)
scire uideatur TC, non ut nescire uideatur V \ quod add.
ed. pr. II 14 quid TC \ sit C \\ 17 uidi c^s^ T || 18 iam —
officia 'post p. 346, 5 iacent V \ est om. TC | ac] et F || 19 habet
C I officium TC \\ 20 iam om. TC \\ 21 quia — _p. 346, 7 Thaidem]
in codd. hic ordo est: ipsa — Thaidem (346, 6 — 7; hic om. dett.),
ut — iacent (346, 2 — 5; hic V ins. 'iam — officia, cf. siipra),
Aut— est (346, 1—2), quia — defleuimus (345, 21 — 346, 1; hic
add. iPSA — Thaidem dett., in mg. F^); restituit Sahb. \ senem]
s • T II 22 sic et TC \ hic otn. C
346 DONATI COMMENTVM
patrem tuum scimus iamque defleuimus. 3 Aut ^con-
clamatum' satis deploratum satisque uociferatum
est, ut in conclamatis funeribus nuUa iam dilatio est
doloris ac luctus, ut Lucanus ait {II 22 — 23') ^corpora
nondum conclamata iacent'. 5
«5^^ 56 2 iPSA EST id est <(formosa)> est uel pulchra
est, quia et ipse dixerat (II l^ 25) "^haec superat ipsam
Thaidem'.
348 57 4 ALiAS RES AGis rectc, quia dixit ille ^iam con-
clamatum est'. 5 alias res agis aut non intendisio
ad id quod dico significat, ut nulla sit in eo attentio
— nam hinc natum est ^agite amabo' (J 2, 50) — aut
nugatorias res agis, hoc est iocaris. 5 Quasi dicat
uanas res agis.
3^^ 59 1 scio Qvo ABDVCTA siT plus dixit, quam inter- i5
rogabatur, credo taedio interrogantis ; nam properat, ut
dicturus est (v. 72 — 75), ad deducendum eunuchum ad
Thaidem cum ancilla ex Aethiopia. 2 scio Qvo abdvcta
siT secunda ccitoaLCom^Gtg.
^^1 60 EHO PARMENO <^M. N. E.^ scis amatoric satis repe- 20
tuntur, quae semel dicta suffecerant.
^^^ 61 HVC DEDVCTA EST AD MERETRICEM et hoC effuudit
semel aceruatimque dicit uelut odio interrogantis saepius
et festinatione ad mandata Phaedriae peragenda,
1 tuum Sahb.: tum codd. \ simus T \\ 2 est om. V \\ 4 ait
om. T II 6 ipsa est F, ipsam TC \ id est] deest T \ formosa
in mg. V (= deU.\ om. TCV^ | est V^ (deU.), esseCV\ om. T\
pulchra est in mg. V^ (= deU.), pulchram esse TCV^\\ 7 et
om. T II 9 REs om. C j a • T \ dicitur C || 11 sit in <(eo attentio
(m mg. m. 2.)y V (= deU.)., sit TC || 12 nam — amabo post
iocaris codd., trmisp. Stepli. \ aut in mg. V^ (= deU.)., om.
TCV^ II 13 iocularis C \ dicatur TF1| 14 uanas ed. pr.: uenias
TC, inanes F || 15 aducta C, a • T | sit] est F, s • T | plus
TV\ prius CV^ (recte?) \\ 18 ex om. T \ aducta sit C, a^s- T\\
19 &.7toaLco7triCL6 F, ***** T, om. C \\ 20 eho otn. C \ scis om.
V I reputantur C || 21 seme C | sufacerent T, -rant C 1| 22 ad
m • F II 23 semel ex simul corr. C \ acernatimque T, aceruatim
q- (quae w. 2) V \ dixit C, d- (dixit m. 2) V \\ 24 et dett:
est TC, usus est F | phedria T
EVNVCHVS II 3, 56—67. 347
63 1 PHAEDRiAE RivALis cuin pronuntiatione adden-
duni quod magis doleat, id est Thaedriae riualis'.
2 DVRAS PARTES FRATRis PRAEDiCAS sciHcet coutra aemu-
lum et diuitem et largissimum. 3 Et ^partes duras' (ietu-
cpOQLK&g ab actoribus scaenicis. 5
64: 1 COMPARET iam hic ostenditur miles per riualis
dona illustrior quam per sua. et est qualitas compara-
tiua. 2 COMPARET pro 'emat' aut ^comparandum putet'.
65 1 TVM MAGis iD DicAS duras partes fratris esse.
2 QviDNAM QVAESO HERCLE curiositatem addidit TtaQeX- lo
y,6vrcov ^quaeso' et ^hercle'. 3 Et uide quam molliter
et sine intellectu spectatoris ad argumenti spectati ordinem
poeta perueniat, ut de eunucho facta mentione consilium
nascatur supponendi Chaereae. 4 evnvch\^i mire Teren-
tius primo simpliciter ^eunuchum' posuit, huic quoque 15
detracturus.
66 1 iNHONESTVii foedum, ut contra (II 1, 24) ^facie
honesta'. 2 Vt apud Vergilium (Aen. I 591) ^et laetos
oculis afflarat honores'. 3 hominem opportune ^hominem'
dixit tamquam incerti sexus. 4 senem mvlierem non 20
communi genere dixit ^senem', quippe qui alibi (Hec. IV
3, 15) separauerit dicendo ^senex atque anus', sed sub-
distinguendum est, ut sit duplex uituperatio: una ab aetate
quod ait 'senem', altera <(a^ membrorum mollitie quod
ait *mulierem'. 25
67 1 QVATiETVR CERTE CVM DONO mii'e ^cum douo'.
1 PHAEDRiAE — riualis om. T || 3 f ■ p • T || 4 Et om. V \ (isza-
(fOQLH&g F, ***** T, om. C || 5 attoribus T, auctoribus C||
6 comparat T \ hoc V \\ 7 pro sua C |1 8 comparat TC, compare*
V\ pro emat ed. pr.: proheraata T, ^e meta C, i^erempta V\
aut] ut r F, et C II 9 tvm] tu V \ partes f • e • T ll 10 hercle
queso C \ TtccQsXtiovrcov Steph.: itajreZxoTjTo F, ita per **** T,
ita per C \\ 14 nascitur codd., corr. Steph. \\ 15 suppliciter TC\
eunuchum Sabb. : eunucho nomen codd. \\ 18 letus o • T || 19 af-
flaret honores F, afflauit • 0 • C, af • h • T H 20 non] in m ras.
F* 11 21 quippe qui F\ quem pro qui TC, quippe quamuis F'
(quamuis dett.) \\ 24 senex codd. \ a add. ed. pr. \ mollitie F
348 DONATI COMMENTVM
tamquam illi repulsae causa donum futurum sit. 2 Tum
deinde non ^eicietur' sed ^quatietur^ 3 Vide quam con-
tumeliosius dictimi sit 'quatietur foras': uel uerberibus
impelletur foras, non expulsione et detrusione. 4 Vel sic
dixit "^foras quatietur', ut desit ^uersum', ut sit: foras 5
uersum uerberabitur, ut uerberetur et fugetur foras. nam
et peruulgatae consuetudinis est dictum ^feri canem foras',
hoc est: feriendo canem foras eice.
359 68 1 SED ISTAM THAIDEM NON SCIVI NOBIS VICINAM
%a'kcbg: quomodo enim pro eunucho ueniet, si nouit aut lo
notus est? et si adulescens mulierem ne nouit quidem,
multo maxime ipse nescitur. 2 sed istam thaidem non
scivi NOBis vicinam ol%ovo(iLa contra illud, quod meretrix
uicina erat. 3 havd div est ^uicina' scilicet. et est
causa, an uerisimile sit nescire potuisse ' uicinam. 4 Et i5
nota apud Terentium uicinas poni saepius adulescentibus
meretrices, ut haec prima sit amoris illecebra.
360 69 1 nvmqvamne etiam me illam vidisse artificiose
inculcat poeta t6 tci&ccvov.
361 70 1 ESTNE VT FERTVR FORMA hoC proptcr illud, quod 20
supra diximus.
360 69 2 Sed nimio lepore Terentiano iam illud agitur.
nam hic ostenditur uerisimile esse pro eunucho creditum
apud uicinam meretricem Chaeream, qui adeo ignotus sit
mulieri, ut nec ipse eam nouerit, quod erat facilius et 25
1 domum C \ Tum] eum T 1| 2 ///eicietur C \ uide — qua-
tietur om. T |1 3 sit dictum C \ foras om. TC H 4 et] ul' etruc C||
5 desit] dixit C |1 6 uerberatur 1. TC \ fugetur ed. pr.: fugeret
codd. 1 nam — 7 foras o)n. T \\ 7 peruulgatae ex prou- corr. V \
est om. C 11 8 ferendo TC \ eicere T \\ 9 n-s-n-u- T \ v,ciXib6
F, **** TC II 10 quomodo Steph.-. modo codd. \\ 12 sed
istam t-n-s- T |1 13 nobis vicinam] n-u- TV \ olnovopiLCi V,
***** C, om. jP II 15 an om. T; ut Wieling \ weseire V\
potius se TC H 17 sit prima TC |1 18 me etiam TC \ uidisse
illam T, * * * uidisse illam uidisse 0 || 19 zonL^a^on F, * * *
non C, non T 1| 20 estne — forma secl. Sdbh. \ ut fertur f • F,
u • f • f • r 11 22 iam] tam TC \ aliud codd., corr. ed. pr. \\ 24 quia
adeo TC, qui|a de eo F
EVNVCHYS II 3, 68—78. 349
promptius. et additur color, quod et illa non diu uicina
est et quod adulescens in Piraeo primum commoratus est.
361 70 2 AT NmiL ad nostram hanc moraliter ^nostram'
dixit pro ^meam', 3 all\ res est non potuit melius
utrique suam gratiam resemare, nam et illa et haec amantur. 5
362 71 FACiAM SEDVLO <(d. o. a.)> mire in promissis posterio-
ribus difficultas rei ostenditur, cum primo ^faciam' dixerit.
363 72 1 nvmqvid me alivd hoc dicere abeuntes solent.
2 Et bene bic, quia festinat. 3 Et simul, quia hinc
nascitur dolus fallendae meretricis. lo
364 73 vt mancipia haec ita vt ivssit f. d. ad th. uide
<(id agere^ Xerentium, ut non quaesita esse haec fallacia,
sed ipsa se obtulisse uideatur.
365 74 1 O FORTVNATVM ISTVM EVNVCHVM ^istum' SaCpC
adnotauimus {cf. I 2, 112) aut ad contemptum aut ad i5
odium referri, ut Vergilius {Aen. IX 94) ^aut quid petis
istis?' et {Aen. XII 808 — 9) 'ista quidem quia n. m.
t. m. u. I.' 2 Qvi qvidem in hanc detvr domvm quid
facilius, quam imitari ueUe quod laudes? nec quisquam,
nisi qui cupit eligi pro eunucho, eunuchum putat beatum. 20
369 78 QVID SI NVNC TVTE FORTVNATVS FIAS sic uidetui'
dicere Parmeno, ut iocetur quam ut credat fieri posse.
1 quod et — primum om. T\\ 2 pireo CV \ commoratus V\
est in ras. V^ (= deU.), om. TC \\ 3 at om. TC || 4 mea V \ non]
nam T || 5 hoc T || 6 promissis ex -ionibus corr. C || 8 me"^^
aliud {sscr. m. 1) F, ma- T H 9 hic Rabhow: his T, is C, is
(u m. 2) V I festinet T, -net C \ quia] que 0 |! 11 ita om. V\
F. D.] frater deducantur C \ ad thaidem CVl 12 id agere add.
Sahh. I non ut TC \ quesitam T \\ 13 ipse T \ se om. TC\\
14 i • e • T II 15 ad his om. TC || 17 quia qnmtmui-
F, c • n • m • t • m • y • i • C, c • n • m • T || 18 hac detur domum C,
d • h • d • T I quod T || 19 initiari C, utiari T \ nec quicquam
(neque quem TC\ corr. ed. pr.) nisi qui cupit (cap C) eligitur
(el- ex corr. T; eligi W.) codd.; numquid mirum si cupit de-
duci Sahh. \\ 20 <qui)> eunuchum codd., corr. W. \\ 21 ante qvid
in codd. leguntur 350, 1 uide — 3 fuit; transp. Sahh. \ quod C\
potius
tute nunc V \ fortunatus sies F, f^f- T || 22 ut] et T \ quam
{sscr. m. 2 = dett.) V \ credat om. TC
I
350 DONATI COMMENTVM
370 79 1 QViD TVM (v!y uide quam molli descensu ad
lioc consilium peruenitur; res enim hoc suggerit potius
quam Parmeno, ideo quia seruum hoc suadere Chaereae
nimis temerarium fuit.
366 75 QviD iTA potuit intellegere statim seruus, sed ad s
hoc interrogat, ut spectator doceatur.
367 76 1 viDEBiT COLLOQVETVR ADERiT VNA amatoric nimis
quinque lineas amoris exsecutus est, adeo diligenter, ut
etiam ordinem custodiret. 2 videbit colloqvetvr
ADERiT VNA iN VNis AEDiBvs mirc amator non semel lo
effudit hoc bonum, sed particulatim digessit, ut maior
uoluptas futura esse noscatur. 3 videbit colloqvetvr
ETC. istae enim sunt amoris lineae, etsi eas non omnes
est persecutus.
370 79 2 CAPiAS Tv illivs vestem non semel ostenditur i5
quid futurum sit, quia particulatim potest etiam quod
turpe est tamen inmitti ad persuasionem , semel ingestum
respuitur. 3 Ergo non dixit ^bis pro eunucho', sed primo
^capies illius uestem'; tum deinde hoc ipsum non asper-
nante domino pergit seruus ad cetera, quae audaciora 20
sunt. 4 VESTEM quam libenter audiat, repetitio dictorum
per interrogationem ostendit.
371 80 1 AVDio id est libenter. 2 Hoc est: admitto
1 tum F^ dum TCV \v. add. W. \ discenssu T \\ 2 hoc
om. C I peruenit T | hec T || 3 cherea TC || 5 intelligitur TC\\
7 viDEBiT om. TC \ c • B | a • u • T, ad • in • B \ amatorie om.
TC II 8 quinque — vnis om. TC \ quinque om. B \ adeoque
ed. pr. II 10 AEDiBvs] a duobus T, {add. diebus) C \ non] nam C \
simul J5 II 11 particulatim (im in mg. m. 2) V, particulatim
<(potest etiam quod tuiiDe est^ B {cf. infrd) || 12 nascatur C \
viDEBiT — sunt om. B \ co\ ■ T |1 13 iste C, item T \ sunt enim
V I amoris — persecutus] non tamen omnes lineas amoris hic
executus est B \ eas <^omnes^ TC \ nam T || 15 capies T \ tu
in mg. C^ \ tv — vestem] t • i • u • T, etc • 5 || 16 quod B \ sit]
est B 1 potest etiam post est F 1| 17 turbe T \ tamen inmitti W.:
ta mitti B, iam mitti TC, tamen admitti V \ perswasionem F,
suasionem TC \ in gestum J5, in iestum T || 18 dixi C j ihis
pro F II 19 illius uestes B, uestem illius T \ cum T \ asper-
nente C || 21 audiat om. B \ dictorum F || 23 <^cheream (chereae
V)y audio codd., corr. Sieph. \ libenter. Hoc est om. B
ETOVCHVS II 3, 79—84. 351
et consentio, ut in Phormione {II 1, 6) ^audio et fateor'
et contra (il). III 2, l) ^non audio'.
372 81 INTELLEGO ^audio' et ^intellego' uim modo non usi-
tatam exprimunt, scilicet consentientis immodicum affectum.
373 82 1 ciBVM VNA CAPiAS bcne seruus interturbauit 6
supra dictas amandi lineas et ordinem uoluptatum, quippe
qui amare non nouerit. 2 cibvm vna capias adsis tangas
LVDAS PROPTER DORMiAS etsi sat crat superior uersus, tamen
incentiua sunt amatori etiam singillatim haec enumerata,
quae una sententia superior uersus ostenderat. lo
374 83 1 QVANDOQVIDEM ILLARVM prO ^CX illis'. 2 QVIS-
QVAM ideo ^quisquam', quia quaequam dicere absurdum
est. 3 ILLARVM QviSQVAM ^quisquam' multis exemplis
probatur etiam feminino genere ueteres protulisse, ita ut
numeris et generihus haec pronomina infinita sint. 15
4 NEQVE sciT Qvi siES hoc cst quod supra (y. 68) callide
poeta praestruxit.
375 84 1 PRAETEREA FORMA ET AETAS IPSA EST deCSt Hu tc'.
2 FACiLE VT PRO EVNVCHO PROBES formam scilicet et
aetatem: formam, quia pulcher, aetatem, quia ephebus. 20
3 FACiLE VT PRO EVNVCHO PROBES ^probes' uunc fingas aut
1 ut 0771. B I et 0771. C I contra in ras. F* || 3 et] etiam T\\
4 exprimunt B (t. Wiss.), exprimi^ F, -it TC \ sed codd., corr.
Steph. II 5 u • ca • £, u • c • T || 7 amore T \ ci • u • ca • assis B \
cAPiAs — DORMiAs] a • t • 1 • d • T || 8 prope F, ow. C \ erit TC\\
9 intentiua T, incendiua C \ amori B \ singulatim TC || 10 osten-
deret TC \\ 11 qvandoqvidem ow. B \\ 12 ideo Sabb.: • i • F, idem
TC, uel B I quicquam J5, quaequam F [ quia 077i. B (t. Sahh.) \
quaequam F, quemquam illarum TC, quendam B \ dicere post
est TC II 13 iLLARVM 0171. TC I quisquam] quemquam J5, quisquam
quemquam quemquam C, quis quemquam (?) quamquam T, quis-
quam quaequam quaequam F || 15 et om. BCV \ sunt BTC,
sunt F II 16 sciet F | qui siet C, q • s • T [ calide poeta T, poeta
callide B \\ 17 prescripsit TC, praestrinxit F || 18 praeterea
et ET om. B 1 AETAs] e- .BT I ipsa] t-'T 1 est] e^ T, om. B\\
19 EVNvcHol e- B \ proberis F, p^ J5r | et] ad TC || 20 pulcher
<es> F, pulcra B, pulcra TC \ quia] quae C, et T | ephebis
T, phebus C, ephebws F || 21 facile u • p • e • T, o?«. B I probes]
pro- £, p- T I probes o/». BTC \ nunc oi7i. B \ aut] atque CV
{B t. Wiss.)
352, DONATI COMMENTVM
persuadeas, ut in consuetudine dicimus ^homo sacrilegus
pro innocente se probauit', et Cicero (?) ^hoc tu his pro-
babis'. itaque deest He\ quod subaudiemus, ut sit: pro
eunucho te probes. 4 probes ut (Verg. Aen. IV 401)
^migrantis cernas', 5 Aut ^probes' persuadeas. 6 Et 5
simul honeste non dixit, quod erat rectum, ^ut eunuchum
probes', sed ^pro eunucho', ne esset contumeliosum in
Chaeream.
377 86 1 ORNA ME NVNC lAM hortatiue ^orna me' dixit,
non ^dispolia' aut ^exue me'. 2 abdvc <^dvc)> abdu- lo
cimur unde uolumus, ducimur quo uolumus. 3 qvan-
TVM POTES deest ^cito'.
378 87 QviD AGis callide seruus non uult auctorem se
uideri tanti facinoris.
379 88 1 Qvo TRVDis comici semper ea ostendunt fieri i5
ab altero uerbis alterius personae, quae ostendi per se ipsa
non poterant; ut nunc manu agere Chaeream Parmenonem
Parmenone ipso dicente cognoscimus. 2 qvo trvdis
praebet se ui cogendum domino, quem compulit dictis.
3 PERCVLERis lAM TVME perucrteris, unde prouerbium 20
^bene plaustrum perculit'. 4 tibi eqvidem dico <(mane^
singillatim ista pronuntianda sunt, ex quibus intellegatur
non cessare Chaeream, quin adhuc impellat et trudat.
380 89 1 pergisne quasi uero ioco dixerit, non serio.
2 pro ed. pr. : primo codd. \ innocenteni F [ tu is TC\
probab B \\ 3 quod om. C || 5 migrantes B \\ 7 sed om. C \ nec
C 11 9 iam nunc B | hortatiue om. TC | me om. J5 F H 10 despolia
5 I ^et F I adhuc B | dvc add. Sdbh. \ abducimus (-dic- T)
TC 11 11 ducimus TG \ quo wolumus F || 12 potes] pot^ ^ |1
13 ais C 1 calli C 1 auctorem {post uideri) J?, actorem TC\\
15 frudis F I ab sscr. V^ \\ 16 ostendi per se Ste^yh.: ostendisse
codd. 1 ipsa non F (ow. dett.), ipsa TC \\ 17 parmenonem T,
parmenorie BCV-, utrumque Westerh. \\ 18 quod rudis probet
serui TC \\ 19 domino in -num corr. T \\ 20 iam tv >rE om. B
{t. Sahh.) II 21 bene] df T \ perculit (t add. m. 2) V \ ibi TC\
MANE add. dett. \\ 22 singulatim B, sigillatim TC \ ista Steph.:
mixta JBCF, mista T \\ 23 quia TC \ adhoc F, adhunc T \ trudat
et impellat J5 |! 24 pergin F \ dicitur C
EVNVCHVS n 3, 86—91. 353
2 NE NiMivM CALiDVM periculosum. 3 Sed melius '^cal-
tlidum' legitur. 4 <(ne^ nimivm prouerbiale, quia ^nimium'
propria uox est.
91 1 flagitivm facimvs ^flagitium' more militari
dicitur res flagitatione, hoc est increpatione, digna. 5
2 Nam flagitatio a strepitu diciiur, unde flamma et
flagella et flagellare, id est personare, intellegimus
dici. nam haec omnia sine sonitu crepituque non sunt.
3 AN ID flagitivm est au liceat, an deceat. et prius
quia licet. lo
381 90 1 at enim istaec in me cvdetvr faba TtaQOL^lcC,
id est: in me hoc malum recidet, in me haec uindica-
bitur culpa, ut laborat solum, in quo cuditur, id est ba-
tuitur faba, cum siliquis exuitur tunsa fustibus, ut in
areis more rusticorum fit. 2 Vel quod quidam male i5
coctam fabam et quae non maduerit sed dura permanserit,
supra caput coqui <(cudunt)> uelut ipsi fabae irati, dum eius
granum saxo comminuunt: tum uniuersum malum et omnis
dolor ad coquum peruenit. simile et alibi {JPJiorm. II 2^ 4)
a pulmento prouerbium est Hute hoc intristi, tibi hoc est 20
exedendum, accingere'.
382 91 4 AN id flagitivm est Terentius laudat argumen-
tum huius fabulae, in quo exemplum promitur, quod prosit
1 ne mmium callidum BTC, om. V || 2 quia] Et Sabb.\\
4 facimus sscr. 1\ facinus V \ flagitium om. T \ militari more B ||
5 flagitatione F, flagitione C, -ose T \ id est B || 6 <(non^ nam
BTC I <^flagitium> flagitio TC \ ad strepitum codd., corr. Steph.;
ad crepitum vel a crepitu dett. \ flamma (-mina m. ^) F | et
om. C II 7 fragella C \ flagrare B || 8 non om. T \\ 9 fla • (om. est)
B I deceat] detineat TC || 11 at enim isthec in m • T, oin. B\
m- BV \ i- BTV \ mFOlMI^ B, naQotuLa V, ***** C,
om. T II 12 haec] hoc malum (corr. m. 2) F|| 13 culpa om. T\
laboret C \ cuditu C \ batitur J5, ^mtur F (= dett.)^ teratur
TC II 14 cum si aliquis T \ tonsa F || 15 quidem F i| 16 factam
eque non T \ manducauerit TC \\ 17 cudunt add. Sahb. \ uelut]
uult C I iracidum C | eis CF|| 18 comminuunt] mminutum T\
omnis labor F || 10 peruenit] conuertitur T \\ 20 intriuisti B \
tibi om. B \ hoc est] omne est Ter. \\ 21 ex ecundum T \\ 22 flagi-
cium est F, flagitiose B TC \\ 23 promittitur TC
Donati comm. recWcssner. 23
354 DONATI COMMENTVM
parentibus, obsit meretricibus ; et simul deliberationibus
tractans, <^an)> sit faciendum. 5 si in domvm meretri-
ciAM DEDVCAR hoc tale est, ut nulla lex prohibeat, ut
defendatur esse licitum.
383 92 ET ILLIS CRVCIBVS QVAE NOS NOSTRAMQVE ADVLESCEN- 5
tiam hoc iam ad illud pertinet, ut ostendatur decere. et
primo a persona eius, cui fit.
384 93 1 HABENT DESPiCATAM coutemptam ac despectam.
et est TtccQivd^eaig ^sta7tXaa(i6g. 2 Vel certe alterius uerbi
declinatio, ab eo quod est conspicor despicor. Sallustius lo
{lug. 49, 5) 'cum interea Metellus monte degrediens cum
exercitu conspicatur, primo dubius quidnam insolita facies
ostenderet.'
385 94 1 NVNC iam referam gratiam non eas, inquit,
lacessam, sed quod iustum est, uicem reddam: quasi ipse i5
in aliis laesus sit. 2 vt ab illis fallimvr non dixit
^alii falluntur'.
386 95 1 AN POTIVS HAEC PATI AEQVVM EST FIERI iUic
uicissitudo est, at in patre dolus. 2 vt a me lvdatvr
DOLis 6vXlr](iipLg: auditur ^pater'. 20
2 tractatis F, tractat dett. \ an add. Sabh. \ sit Goetz: id
codd. I meretriciam domum B || 3 deducat TC || 4 esse Sabb.:
et B TC, quod in ras. F^ (= dett.) \ licitum] e add. F^ (= dett.) \\
o quae nos n • a • F, om. B \ advlescentiam] attulit scientiam
(-ia T) TC\\6 docere T, dicere C \\ 7 primo om. T \ a sscr. F-
(= dett.), 07)1. BTCV^ \\ 8 habent om. B \ despectam T, despi-
cita C I ac despiatam T, om. B \\ 9 est om. T \ parentesis
ita • PeNOeCIC • MCT^nOCMOC B, nuQMeGLg (istaTtXriafiog F,
******** 0, om. T I uel certe F, om. T \ alterius in ras. V ^
(= dett.), altius 6', illius T, alii 5 H 10 ab eo] babet B \ est
om. J5 II 11 cum incerta TC, om. J5; cum interim Sall. \ monte
— exercitu om. B \ digrediens OF || 12 conspicatum TC \ quid-
nam — ostenderet] etc • J? || 14 nunc (iam om.) '"^fer*"' gratiam
(sscr. m. 2) F, gratiam B \ non <(iam)> T \ inquit eas B \\
15 quid TC II 16 ut ab his F, ut ab aliis TC, om. B\i. V\
nam C \\ 17 alii om. TC \\ 18 hoc BC \ paciar B\i- V\ illa B\\
19 est at Sabb.: extat codd. \ dolus — pater in mg. V^ \ dolis
TC, dot F|| 20 DOLis ow. rCF| eY^<^H<MYIC B, sylepsis F,
* * * * TC I subauditur F
EVNVCHVS II 3, 92—99. IH 1, 1. 355
387 96 1 QVOD QVi RESCiVERiNT a coDsequentibus argu-
mentum; nam illud factum uituperatio sequitur, hoc ap-
probatio. 2 illvd merito factvm omnes pvtent bene
non 'iudicent', quia et hoc ipsum non satis probum est,
id est meretricem fallere. 5
388 97 1 QviD istic aduerbium est aegre concedentis.
2 FACiAS pro facito. 3 vervm deest ^uide'. 4 verv:si
NE POST conferas cvlpam in me si ^ne' prohibentis est,
nihil deest, si percunctantis, item; sin ^ne' ne forte, deest
^timeo'. 5 vervm ne post conferas cvlpam in me in lo
hoc negotio non auctor uult interesse, sed seruus.
389 98 COGO ATQVE IMPERO euideuter ostendit plus esse
imperare quam iubere.
390 99 1 NVMQVAM DEFVGIAM AVCTORITATEM <(^numquam')>
pro non, ut {Verg. Aen. II 670) ^numquam omnes hodie 15
moi-iemur inulti'. 2 nvmqvam defvgiam avctoritatem
non, inquit, recusabo facere, dum tu auctor facti sis.
III.
1.
391 1 1 magnas vero agere gratias thais mihi hic senno
sic prodit, ut post scaenam incohatus esse noscatur. con-
tinet autem assentationem parasiticam et stultitiam gloriosi 20
militis. 2 agere plus sonat infinitus modus finito.
1 quodque qui TC, quod si V, quod B | rescierint TC\
sequentibus argumentis J5 || 3 illvd — omnes om. 5 || 5 id est
ed.pr.: uelcodd.; uideliceiSabb. \\ 6 quod^ | istuc TCF, istisB j
est om. B I aegre ex agere corr. V^ \ consedentis T \\ 8 postea B ||
9 con • t • r • m • T \ percuntantis B, percontantis C V \ item ; sin
ne Babboiv: ut sint • e • B, ut sint (sit V) TCV \\ 10 n • p •
con -in m • T \ postea B \\ 11 autor T, actor B \ sed oni. TC\\
12 rogo atque in p • T || 14 de • au • J5, de • f • a • T \ numquam
add. Klotz \\ 16 moriamur TC \ defugiam a • T, etc • ^ || 17 in-
quit om. B \ tu <(tamen> dett. \ autor T, actor BC \ scis r||
18 uero agere g • t • m • T, etc • B | gratias agere F || 19 cenam
B I incoactus T || 20 adsentationem V
23*
356 DONATI COMMENTVM
392 2 iNGENTES uide quantum adiciat parasitus : ille ^magnas'
dixit, hic respondit Hngentes'; ille ^laeta est', hic ^triumphat'.
393 3 1 iD VERO SERio Hd' ob id, ut (J ^, 70) ^id amabo
adiuta me'. 2 id ob id alias, at nunc 7taQik%EraL^ id
est productionis locus est. 3 qvam abs te datvm esse 5
maioris est gratiae tantum potuisse amorem militis, ut
meretrix minus laetetur ob lucrum.
394 4 1 trivmphat ut militaribus dictis tangit militem
parasitus! 2 hvc proviso vt vbi tempvs siet tertia
persona uenit in scaenam, sed separatim loquitur et secum. lo
395 5 1 SED ECCVM MHiiTEM iuiuriose ^militem', Jionori-
fice proprio nomine dicitur, ut <(in) subiectis (III 2, l)
^audire uocem uisa sum modo militis'. 2 est istvc
DATVM fato decretoque concessum, ut (Verg. Aen. VII 313)
'non dabitur regnis, esto, prohibere Latinis'. i5
396 6 1 VT grata mihi sint qvae facio omnia gratae
nobis aut res aut personae sunt; sed nunc res dicit.
397 7 1 ADVERTi hercle animvm approbauit dictum. et
hoc <(est)> {II 2, 21) ^ait? aio'. 2 vel rex mihi semper
gratias maximas agebat quam intempestiue miles ad regem 20
transitum fecit, cum de meretrice agatur!
396 6 2 QVAE FACio OMNiA eUeLijji.g uel avUrjfi^tpLg.
1 iNGENTEs om. B II 2 hinc T \ respondet C \ ingentis B \
illa B II 3 uere V \ serio om. B \ id <(est)> ob id JB | ut id om.
TCV \ adiuta me om. T \\ 4 id — ahas] serio (ferio C) id ob
id amabo alias BCV, slV T \ at non jB, habuimus sic T\
TT<\PeAReT6kl B, ■jtccQsXyistciL {exul in ras.) F, ita • ***** TC\\
7 laceretur T || 8 ut] nunc TC \ tangat V \\ 9 iivc proviso om. B \
ut u;t- T\ siet] s- TV II 10 scena TC || 11 honorificum T\
12 dic in ras. V^ \ ut] ait T \ in add. ed. pr. \ subiectus J5,
sub tectis V \\ 13 audire om. B \ sum uisa V \ modo om. B V \
militis ayite uisa T, om.B \\ 14 facto T \ concessam TC \\ 15 latinos
JB F II 16 ut grata m • s • q • f • 0 • T, grata mihi B \ mihi om. V\\
17 uobis aures BTC \ aut 2. om. TC \ dicit] d • ^ 1| 18 ad-
uerte G \ ercle a • T, h • a • 5 | et — aio ow. F || 19 est add. W. \
MiHi — agebat] etc • 5 I s • g • m • a • F, g • s • ha • T || 20 maximas
om. TC I intempestiuo T \\ 21 facit TC \ agitur T || 22 e<^MYIC
uel Cr(M(\0<MYIC B, tXXrm^iG nel GvUrj^pia F, ***** C, om. T
EVNVCHVS m 1, 2-11. 357
397 7 3 VEL REX ut in Hecyra (7 1, o) *uel hic Pam-
philus iurabat quotiens Bacchidi, quam sancte'. 4 vel
REX MiHi SEMPER <^MAXiMAs)> AGEBAT subauditur 'gratias'
ab eo quod supra (v. l) dixit 'magnas uero agere gratias
Thais mihi?' 5
399 9 PARTAM GLORiAM id est quae paritur, ut {Verg. Aen.
XII 651) ^uectus equo spumante Saces'.
400 10 1 Qvi HABET SALEM sal ueutraliter condimentum
est, masculine sapientia. 2 verbis saepe in se trans-
MOVET Qvi habet salem mire adulatur: hoc attribuit lo
militi quod minime habet, uel uerba uel salem.
401 11 1 QVOD iN TE est quod tu habes. 2 habes
intellegis. quod enim tenemus corpore, habemus quoque;
item animo quod habemus, intellegimus. 3 habes pro
intellegis. sic dicitur ^accipe' et *da'. 4 habes id est 15
dicis, ut Sallustius {Hist. II fr. 5 M.) ^Tartessum, Hispaniae
ciuitatem, quam nunc Tyrii mutato nomine Gaddirum
habent'. 5 rex te ergo in ocvlis scilicet gestire
uide inconditam properationem laudari se cupientis adeo,
ut non sinat uerba compleri, quin praefestinet ^scilicet' 20
et 'uere' dicere.
1 echira codd. \\ 2 quoties iurabat B \\ S mihi s • a • T,
semper mihi g • a • V \ subauditur om. C || 4 uero a • g • t •
m- B, uero agere {om. T) gratias <(ab eo quod^ thais mihi
{his mihi C) TC 1| 6 id est] a T \ partitur B, paratur
V II 7 uectos TF, uectas C \ equos TCV \ spumantis acer
codd. II 8 qui salem habet TC, om. B \ naturaliter (nSrr G)
TC I condumentum T, comedentium V |1 9 est om. B \ mascu-
lini TCV, -num B, corr. Klotz \ sepe in se (in se saepe V)
t • q • h • s • TV, etc • B \ transfert C \\ 10 adulator T \ hoc] hec
T, qui £ II 11 uel 1. om. B \\ 12 habes om. BTC \\ 13 enim] 6
C I quoque om. TC \ habemus] animo T || 15 et] hec TC \ id
est] idem TC \\ 16 dicis om. T \ ut om. B \ Lartes sum B, Lares-
sum F, Lercesum C, lectessum T || 17 quam] iam T \ tirii
nunc TC | gadirum BV, garidum (-tum T) TC; Gaddir Pnsc. ||
18 ERGo] q3 TC I 0- T I scilicet] s • TF, om. C \ gestiri J5,
gestari C, g . T || 20 quin] cum TC \ praefestinet {add. mei)
jT, praefecti mei B F, praefecti C || 21 uere] uerum TC
358 DONATI COMMENTVM
402 12 1 CREDERE OMNEM EXERCiTVM magis ridebis, si
consideres militem (idraLov esse, qui dicit^credere omnem
exercitum' et ^consilia'. 2 credere omnem exercitvm
CONSILIA sub obtentu militis ea stultitia descripsit bre-
uiter comitem regium acceptumque imperatori. nam qui 5
nunc credit exercitum, credit et consilia. Vergilius (Aen.
IX 278 — 80) ^nulla meis sine te quaeretur gloria rebus,
seu pacem seu bella geram: tibi maxima rerum uer-
borumque fides'.
408 13 1 CONSILIA civt,Yi6i(;'. plus cst ^cousilia' quam totus lo
exercitus. 2 mirvm melius per elQioveLav pronuntiamus
^mirum': quid ni crederet tali uiro? 3 Sed potest etiam
simpliciter pro admirantis gestu accipi. 4 vbi satietas
HOMiNVM AVT NEGOTi rci p. priuceps duas res patitur:
homines et negotia, <^id est)> personas et res. i5
404 14 HOMiNVM AVT NEGOTi cos qui gcrunt et ea quae
geruntur.
403 13 5 SATIETAS HOMINVM AVT NEGOTI SIQVANDO O. C.
proprie reddidit et decenter ^hominum satietas' ^negoti
1 omnem] 0 • J5 I exer • T, ex • JB | magri de his 0, magis^^
de b*s {corr. m. 2) V \\ 2 milite C | ^druiov Schoell: matuo T,
manio C, motum in ras. F^, * * * * J5 | esse in ras. F^, * * * JB j
qui dicit W.: quod BT., qd 0, qui in ras. V^ \ credere (-ret
V^) — et consilia CF, om. BT \\ 3 credere — consilia om. V\\
4 consilium B^ con • T \ obtentum JB, obtemni C \ et stultitiae
de
Ttabhow \ scripsit C || 5 nam — 9 fides om. B \ quid C, quod
T|| 6 exercitum credit om. T \ et] in C, om. F || 7 rebus deum
(de u C) pacem TC \\ 8 gero TC \ maxime TC |1 10 consilia
om. C I auxesis TV, axesis J5, a uxesis C \ consilia post exer-
citus TC I tocius J5 1| 11 i^er om. T \ yroniam F, ironiam JB,
* * * * C, om. T 11 12 quod B \ tali] tanto B \\ 13 pro] per C \
admirantes B \ gestu accipi om. B \ ^estu F, questu C \ vbi
om. B I societas C 1 14 ho • 5 ] negocii F, negotii <^ceperat)> TC \
rei p . ed. pr.: rei TC, rex J5, o?n. V \\ 15 id est add. ed. pr.
atque res TC \\ 16 negotii TCV \ eos — negoti oyn. BC | qui]
quod T II 17 gerunt cd. pr.: gereret T, cernunt F {dett)\\
et om. T I cernuntur TV {dett.), corr. ed. pr. || 18 negotii
F I si quando acceperat TC, si quando c • F, om. B \\ 19 red-
dit T I negotii TCV
EVNVCHVS m 1, 12-17. 359
odium'; non enim par erat rei p. principem hominmn
.^^ odio laborare.
|^B5 15 1 REQ^^ESCERE vBi VOLEBAT bono uerbo usus est,
I^H nam cessat desidiosus, requiescit defessus. 2 qvasi
11^^ NOSTiN grate expressit stulti infantiam militis, qui ante 5
^ uult intellegi quod sentit, quam ipse dicat. 3 Ef
^^ proprie hoc morale est stolidis inerudite loquentibus.
^^H 4 QVASI NOSTIN CCTtOGLCOTtl^aig.
'^R^ 16 1 <^TENES^ pro ^habes', hoc est quod supra (v. 11)
intellegis. 2 qvasi vbi illam exspveret miseriam *ubi' lo
pro quando et in his et supra (^v. 13). 3 expveret
expuere est cum fastidio aliquid reicere et expellere.
nam expuere est e^co pus mittere, id est foras. nam
pus est omnis humor corpori onerosus.
407 17 1 TVM ME CONVIVAM SOLVM ABDVCEBAT SIBI hoC 15
supererat, <(ut)> qui esset minister magnarum rerum, id
est consiliarius, uoluptatibus quoque regi idem particeps
esset. 2 Et uide quo significatu dicatur ^me' <(et^
'conuiuam' et ^solum' et ^abducebat': nam non uocabat.
1 non post par TC \ erit B \ rei pu • F, r • p • B, ei • p •
TG \\ 2 odium C \ larare TC || 3 quiescere codd. \ volebat om.
B 1 est dett, om.BTCV\\ 4 odiosus V\\ 5 nosti BT, nos in G\
grata BTC, -ta F, corr. Steph. | infantia TC \ ante] a me TC\\
6 dicat] d' B, dicit TC (dixerit dett.) \\ 7 stolidis Schoell, inerudite
loq- Goetz: stolidi (-d* V) siue (-we V) rudi (-is TC, -is V) elo-
quentibns {el- V) codd. || 8 nOCIIONHCIC B, aTtoOLainrtGLG F,
om. TC\Fto] i^e^ T II 9 tenes add.Schoell \ hoc <hoc> V\\
10 intelligit TC \ qvasi — miseriam] ubi ex- J5 | expueret V, -rit
TC I miseria T|| 11 pro] pueri quod T | et in — supra om. B\\
et 1.] sed C \ expveret] spuer C, om. B \\ 12 expuere — ex-
pellere post 14 onerosus T | eicere C \ et om. TC \\ 13 nam om. T\
ex opus C, exo (sscr. txo extra m. 1) pus F, ex ore pus B,
extra opus T || 14 pus] sputus TC \ hominis T \ corporis BT\
honerosus 5 || 15 tvm] cum C, om. B \ solum adducebat sibi 0,
s • a- s • TF, solum B \\ 16 superat TC j ut add. Steph. \ qui]
quod B I esset <idem (id' JB, i^ C, i-e- T)> codd. \ id estj
idem F || 17 uoluptatum Steph. \ quoque om. TC | regi idem
B, regiis TCV \\ 18 dicet T, om. B \ me om. TC \ et add.
ed. pr. II 19 solum] s • T \ et 3. om. T \ adducebat F, a • T
I
360 DONATI COMMENTVM
3 Et 'sibi' quasi non propter me, sed ut sibi bene
esset. 4 tvm me convivam id est: cum satietas homi-
num esset, cum odisset negotia (c/*. v. 13).
408 18 REGEM ELEGANTEM NARRAS qui eligere sciat aut
qui ipse sit eligendus. 5
409 19 1 PERPAVCORVM HOMiNVM aut qui paucis utitur
aut qui de paucis est aut qui paucis placet, hoc est bonis
et sapientibus, qui fere pauci sunt. 2 immo nvllorvm
ARBiTROR hoc aucrsus, ne miles audiat. 3 Potest tamen
et aliter intellegi: maxime stolidos milites. lo
410 20 iNviDERE OMNES MiHi plus potest ad significandum
infinitum tempus quam finitum.
411 21 EGO NON FLOCCiPENDERE quod mordercnt clan-
culum uel quod inuiderent.
407 17 5 ■{'coNvivAM soLVM abdvcebat''' <(ut)> {Verg. Aen. 15
IV 421 — 22) ^solam nam perfidus ille te <(c.y. significat
autem saepicule factum.
412 22 1 iLLi iNviDERE MiSERE ^miscrc' uimis, quia nimia
misera. 2 vervm vnvs proprie, nam unus ex multis
dicitur. 3 Et mire facta nullius ponderis repetitio ad 20
inertiam loquentis exprimendam. nam postquam dixit
*^inuidere omnes mihi', repetit "inuidere misere'; et cum
1 sibi V\ ibi BTCV \\ 2 esset TV\ est BC, et V^\
conuiuum T \ satiatus TCF jj 4 re • elegantem nar • JB, regem
ele -n- T || 5 ipse <(sibi)> V \\ 6 hominvm om. B \\ 7 hec est T||
8 iMMo] postremo T \ arbitror] ar ■ T, om. B \ aduersus C ||
10 intellegi om. TC \ stolidos <^maxime^ milites jB, stolidwwi
milite?>i V {= dett.) \\ 11 omnes mihi om. B | infinitum ad signi-
ficandum B \\ 12 tempus ^^os^ finitum B \\ 13 ego non] ego
uo C (dett.), ego F, otn. B | FLoccffENDERE] f • T | quod] quas
C II 15 schol. ad v. 20 sq. pertinet; cf. Serv. ad Verg. l. l. \ con-
vivAMom. B I adducebat TF, -bant C \ ut add. ed.2>r. \\ 16 solam
om. V I te signifieat] desig^ V \ sepecule T \\ 18 illi invidere
om. B I MisERE om. T \ misere — misera TF. : miser enim is quia
nimia (es qui aia C, his qui oia T, is cui animae F) misera
(miseria BC, miseria*"^'" F^) codd. \\ 19 ex] sex TC, s • ex F |
dicit T II 20 factam T \ <et> repetitio T \\ 22 omnes inuidere F |
mihi om. B \ miseri T, miser C \ et om. B | cum] ai T
EVNVCHVS III 1, 18-27. 361
«^misere' et ^impense' idem significent, mox tamen sine
ullo auctu addidit "^uerum unus tamen impense'. 4 Aut
plus est 'misere' quam ^impense'.
3 23 1 ELEPHANTIS QVEM INDICIS PRAEFECERAT ct hoc
stulte, cum hoc ad dignitatem sumit et sic pronuntiat, 5.
■ ut magna esse praefectura uideatur haec ipsa. 2 Et
hoc a stolido milite sic profertur, tamquam magnum ho-
minem uelit esse, qui sibi inuiderit. 3 Et indicis TCQog
avndLaazoXrjv Maurorum, qui et mitiores sunt.
414 24 1 is VBi MOLESTVS MAGis EST more suo ^magis' 10
addidit, ne diceret ^molestior'. 2 qvaeso inqvam strato
^Strato' nomen accommodatum militiae.
415 25 1 EONE ES FEROx causale est ideone significans.
2 QviA HABES iMPERivM iN BELVAS mirc cxtulit ^im-
perium', dicturus '^in beluas'. sic Vergilius (Acn.1 140 — 4l) is
Hlla se i. i. a. Aeol. et c. u. c. r.'.
i 16 26 PVLCHRE MEHERCLE DiCTVM immodica laudatione
euertit, etiam si quid facete dictum est. sufficeret enim
^pulchre', quod est ^sapienter'.
417 27 1 ivGVLARAS HOMiNEM pulchro tangit militem ^iu- 20
1 impense ed. pr. : cum (oni. V) miser codd. \ significat (sig*
C, sig B) ^etyBTC \ siue C \\ 2 actu BC \ addidit <dic (dicens
F)> BCV \ uerum om. T \ tamen] iiim V \\ 3 est] et T||
4 elefantis C \ qvem — praefecerat] etc • JB || 5 stulto T || 6 esse
F, esset TC, om. B \ hoc C || 7 hec C | sic in ras. V^ \ magnum]
magnimi C || 8 inuideret V \ Et indicis om. T | TtQog avtiSLa-
GzoXriv'] no ******* TC II 9 maiorum B \ mitiores F, minores
B, maiores jTC || 10 is — molestior om. B \ is om. TC | m • e •
T, est magis C || 11 diceret om. C | qvaeso — strato om. B\
sTRATo] s • T II 12 Strato — ferox om. C || 13 eoxeJ ideon t\
Es FERox om. B I ideo nec TC, idonee B V \ significantis BCV\\
14 qvia] qui C \ imperium inbelluas C, imp • i • b • T, om. B ||
extiuit C || 15 in belluas C \ sic] sed T || 16 illa f e • i • I • a •
eoo-let-c-ucr^ C, illa se i • 1 ■ a • c • o • T, ille se i • i •
a • e • 0 • 1 • e • i • e • u • c • r • F, illa se etc • -B || 17 pulcre me h •
d • T, pulcre etc • J5 || 18 uertit codd., corr. Westerh. \ quod B \
facete] fcum et TC | sufficienter enim B \\ 19 quod est] qui-
dem C\ qui et V j sapienter <quod et> T, sapienter ^que et>
C, sapienter <(qui et iugularas> V \\ 20 hominem] hT, om. B
I
362 DONATI COMMENTVM
gularas' dicendo, non ^occideras', quasi gladio, non uerbo
usus sit. 2 MVTvs iLico tam hoc stultum est, quam si
diceret 'statim nihil'. recte autem diceret ^ex illo mutus
fuit'. tale est illud (.^) Hacere festinat'.
418 28 1 QviD Ni ESSET hoc cst: ut posset <^esse)>, iugu- 5
laras. 2 hominem perditvm deest ^o', ut sit: o hominem
perditum. sed sic melius sonat; maioris enim stuporis
est hoc modo pronuntiatum. 3 hominem perditvm mi-
servmqve uide quantum addiderit, qui non hunc ^simplicem'
sed ^perditum' et "^miserum' nec illum ^malum' sed ^sacri- lo
legum' dixerit.
430 30 Qvo PACTO rhodivm tetigerim hiserim, fatiga-
uerim. nam tangere cum multa tum etiam hoc significat.
421 31 nvmqvam sed narra obsecro callide parasitus
intellegit ad hoc se interrogatum, ut audire postulet. 15
422 32 1 PLVS milies iam avdivi v%eq§oU] aut super-
fertur aut aequatur aut subiacet. superfertur nunc, aequa-
tur *^milies', subiacet ut Hantum non milies'. 2 Conuenit
stultum eundem et immemorem esse, quia et <(meraoria^
intellegentia est. 20
iugulatus
1 dicens cmte iugularas B \ quasi ladio sit \ non uerbo
occisus B 11 2 MVTvs om. TC I iam TG \ quasi diceret TG 1| 4 est
<(et^ T II 5 quid inesset G \ id est J5, hoc TC \ posset esse
ed. pr.: posse J5, posse {corr. m. 2) F, ipse TC \ iugulaueras
TOF II 6 perditvm] per • B \\ 7 perditum <^miserumque uide)>
B 11 8 est] et JB T I pronuntiandum TC \ perditum m • q • T,
per ■ mi • que B |1 9 qui] quod B \ hunc] iiominem T (edd.) \
10 simpliciter TG {dett.) \ perditum] miserum B \ illum nec
codd., corr. Schoell 1| 12 qvo — rhodivm om. B \ luxerim T \ fati-
garuim T; castig — vel agit- Bentley \\ 13 nam] iam T \ etiam]
et TG II 14 Nusquam TC \ narra ob • 7; n • 0 • ^ 1| 15 se in-
terrogatum ad hoc B \ adire C H 16 milies om. C \ iam avdivi]
iam a^ T, om. BG \ YBhPBO^h B, v7t£Q§oXrj F, ***** 0,
om. T I superfutura (supraf- TC) ut aequatur (-etur GV) codd.,
corr. Babbow \\ 17 superfertur — 18 subiacet om. G \ superfertur
nunc Bdbhow: superfuturum jB F, futurum T |1 18 ut] et T\
miles TC H 19 eundem] est unde B \ et] ut TC \ memorem O,
cui
inemoroni T \ qiiia et] quia TC, quia {corr. m. 2) V \ memoria
add. liahhow {cf. ad Andr. IV 3, 6)
EVNVCHVS ni 1, 28-36. 363
1^KB4 34 1 FORTE HABVi SCORTVM uide quemadmodum miles,
^H dum uult ad dictum suum peruenire, fateatur interim
^H quam contemptus sit atque. derisus. 2 Abdomen in cor-
^H pore feminarum patiens iniuriae coitus scortum dicitur,
^f ideo quia scorta sunt dura coria. a parte ergo sui me- 5
retrices scorta dicuntur. 3 Vel arcb rov aaaLQELv, quod
^^ Graece palpitare intellegitur, quod illae faciunt saltando
vK^ assidue uel potius crissando, ut Lucretius ait (^IY 1265 —
'^^ 72) ob eam causam, ut concinniorem uenerem exhibeant
uiris aut sibi abigant conceptum, quod in uuluam feminae lo
in ipso coitu non se mouentis incidit.
426 36 1 LEPVS TVTE ES ET PVLPAMENTVM QVAERIS Ucpus'
pro infamia ob multa ponitur: uel quod magis a poste-
riore parte, boc est armis, pulpamentum de se praebeat,
cum in conuiuio carpatur appositus, ut Horatius ait 15
(Serin. II 4, 44) ^fecundi leporis sapiens sectabitur armos';
uel quod uenantur illum et persectantur canes, quos pro
amatoribus alkr}yoQLK&g intellegimus, ut ipse Terentius ait
(Phorm. prol. 7) ^ceruam uidere fugere, sectari canes';
uel quod illum sic "'■fugiant omnes constituat, ut hunc 20
1 HABvi] htiani (7, om. J5 | s • T |1 2 uult Westerh. : multa
codd. I ad om. T \\ 3 atque] quam C \ ab do * * * O, ab Tf|
5 ideo — partej et dicitur scortum quia tunc aperiuntur dura
coria dicta scorta dett. \ quia] quod (7, qq^ T \ duria T \ curia
V I meretrices sui TC \\ 6 Vel — quod] uel ^.HO TOY CRIPe
in quo 5, uel ano xov GHaiga in quo F, uel ***** in qua
TC II 7 greci palpitare illi quod faciunt intellegitur saltando
B 11 8 potius om. TC \ crisando TCV \\ 9 ut] aut BC \ con-
tamiorem T \ exhibeat B H 10 abigant <(id est remoueant^ T\
qui C I uulua TC F 1| 11 incidunt T || 12 lepvs — qvakris om. B \
a
LEPvs] lupus C I ET om. T 1 p • q • T |1 13 infami ob multa {corr.
m. 2) F II 14 parte om. B \ hoc (sscr. m. 2) F, id est B\\lb ut]
unde B \ ait] At C, ad 7', om. -B H 16 fecundae Hor. \ sapiens
post arraos TC \\ 17 inuenantur F, muemantur T, inueniant C \
prosectantur B j quos F, quod T \ amoribus TC \\ 18 allegoricos
CV, -ceos J5, alegoricas allegoricos <(id est ut canes septantur
leporem postquam inuenerunt sichomines septantur te ob amorem
ob amorem uenereum) T \ intellegitur J5, om. T \\ 19 siruam r||
20 omnes — ut] homines I • septantur te ob amorem uenereum
364 DONATI COMMENTVM
libido effeminata; uel quod a physicis dicatur incerti
sexus esse, hoc est modo mas modo femina. 2 lepvs
TVTE ES ET PVLPAMENTVM QVAERis quod in te habes, hoc
quaeris in altero. et est rQonog aXXriyoQia. 3 hahahe
hic parasitus et interiectionem risus addidit, quo magis 5
nunc primum hoc audisse credatur.
427 37 1 QViD EST haec interrogatio gestum uultumque
continet alacris cuiusdam et certi, quod laudandus sit.
2 FACETE facetus est, qui facit uerbis quod uult;
LEPiDE lepidus, qui politus est ut lenCg^ id est lamina; lo
LAVTE lautus, qui mundus et splendidus.
428 38 1 TVVMNE OBSECRO HOC DICTVM ERAT ct dicta ct
prouerbia et adagiones, quae ad rem agant, facetis homi-
nibus ascribuntur. 2 Ei hoc laudis genus est ad po-
tiores referre, quod alter probatur dixisse. 3 vetvs i&
CREDiDi quia omnia uetera magna sunt.
429 39 1 SAEPE ET FERTVR iN PRiMis uou cx ipso; uam
erit contrarium superiori (v. 31). 2 mevm est non sensu
modo, sed uerbis quoque ipsis agreste est, quod nunc dicit
^meum est'. 20
ut ipse terentius ait ciruam ui (ob — ui del.) T \\ 1 effeminata
libido JB I phisicis TC \ dicitur C || 2 esse ante incerti F,
om. T I hoc esse T, id est B \ modo] non V \ masculum T
modo <(sed)> V \ feminam T, fe • C || 3 tvte] i • JB | es'
e- T I ET om. TC I p-q- BTV \\ 4 tropos B, tropus TCV
b.b.6.HTOP\6. B, aXXrjyoQia F, om. TC \ ha ahhe C \\ 5 para-
situs hic TC \ et om. TG \\ 7 quid est <(quidam> T, quidem C \
hanc interrogationem C, hanc interiectionem T | uultum qui C\\
9 facete] fa- J5 I quod uult 07n. C \\ 10 lepide om. B \ lepidus <^est^
B I est ut] ut TC \ lepis codd. \ lamniina B, anima C, lamina
<(lamina est quidam massa seu pnu auri seu argenti ppolita
ac plana)> T || 11 lavte otn. B \ et om. T \\ 12 tune 0I3 hoc dictum
erat J5, tuumno • h • d • T \ erat] er ■ C \ et 2. om. T || 13 et
om. T I agiones TC | quae ad Bdbbow. quod codd. An quod
<ad>.? jl 14 adscribuntur CV \ est] et B, 2; T, qz C, et {sscr.
m. 2) V \\ 15 quod om. T | alter ex alV corr. V \ probat T||
T
16 CREDmi] c- T 1 sunt magna TC || 17 saepe om. B \ effertur V
(et fertur dett.), ef- T, effertur J5, efferitur C | imprimis C,
1 p- T I non ex ipso] sc. audierat; ad saepe pert. || 18 erit]
esset T \ est meum T, meum C \ sensum C |1 19 nunc] non TC
EVNVCHVS m 1, 37—42. 365
430 40 1 DOLET DICTVM INPRVDENTI ADVLESCENTI ET LIBERO
deest ^mihi' ut sit: dolet mihi. — 2 Et ^didum^ par-
ticipium est, id est quod dixisti. — addidit enim para-
situs, quo grauius sit dictum, commiserationem eius, in
• quem dictum est, utpote inprudentem adulescentem 5
et liberum; scit enim homines stultos malos uideri uelle.
3 Et uide parasitum in isdem uersari, cum ait supra
(v. 27) 'iugularas', hic ^dolet dictum'. 4 inprvdenti
cuius rei inprudenti? scilicet qui minime crederet tali se
percuti posse conuitio aut cum tali uiro sibi rem futuram. 10
5 Et sic laudat militem, ut iam miseratione dignus
sit adulescens, tam festiue tvi ut iam misereri inimi-
corum uacet.
431 ■ 41 1 AT TE Di perdant nouc Parmeno non cum
ipso, sed de ipso loquitur non audiente. 2 EiQcovLKcbg 15
Parmeno hic male facit: ^at te di perdant' inquit.
432 42 risv omnes qvi aderant emoriri disciplina est
comicis ut stultas sententias ita etiam uitiosa uerba ascri-
bere ridiculis imperitisque personis, ut Plautus (Mil. glor.
I Ij 74) Hbus denumerem stipendium' inquit ex persona 20
militis. itaque hic ^emoriri' dixit, at uero Atticus adulescens
1 dolet <^dolet> B \ inprudentia ad • et li- JB, inpru • a • et
1 • T II 2 ut sit bis T, s • (= scilicet) B \ mihi ^.] mc9 T \\ 3 id
est] ide F, id T |1 4 quo] quod C F, quid B \ cum miseratione
TCV \\ 5 ut pote <in) F || 6 et] in BCV \ scit ed. pr.: sic
codd. I uellem C \\ 7 uide V \ iisdem F, eisdem C \ supra <tu
tamen^ jTC, Au tamen)> supra J5 F || 9 cuius res imprudent/ '
B, om. C I scilicet om. B \ qui] quod B \ tale se T || 11 mise-
rationem JB \\ 12 tam festiue • vi • ut iam misereri jB, tam
festiue • vi erunt ut iam miseri TC, eum nec non infestat ^(f
(et dett.) etiam misereri F (dett.) \\ 14 dii TCV \ per • J5, p •
T- I non] ut TC \\ 15 sed de] sedulo C, sedido T \ IPCONIRWC
B, iQcovfncoG F, ***** TC\{ 16 fecit C, fec • B \ at — inquit
om. B I perdant] p • T \\ 17 risu omne qui a • jT, omnes B \
emori (-riri m. 2) F, emori <etc •> B, e- T \\ 18 adscribere
CV \\ 19 ridiculg T j imperitis q 0 | ut om. B | platusibus de-
numerem (denuem T) TC, plautus denumerem B V \ in quid
5 II 21 emori B, eraori'"' (sscr. m. 2) V
366 DONATI COMMENTVM
in Heaut. (F ^, 18) ^emori cupio'. uide igitur poetam
pro loco ac tempore scire quid dicat.
433 43 1 METVEBANT OMNES lAM ME uc cui dicercm (v. 36)
'lepus tute es et pulpamentum quaeris?' aut (f. 35) ^eone
es ferox, quia habes imperium in beluas?' 2 non inivria s
hoc sic pronuntia, quemadmodum illud supra (v. 28) ^quid
ni esset?'
434 4:4c PVRGON EGO ME DE iSTA THAiDi oiY,ovo^ia ad litem
futuram inter militem et Thaidem.
435 45 QVOD EAM ME AMARE svspiCATVR quia apparct 10
illam militi quoque Y,axa xo (SicoTtco^evov ostendisse, quod
dixit Phaedriae.
430 46 iMMO AVGE MAGis svspiciONEM hacc crit causa
reiciendi militis.
437 47 1 sciN siQVANDO monentis est dicere *^scin' uel i5
'scito'. 2 siQVANDO iLLA mentiOnem ^siquando' et prima
syllaba acui potest et media, tamen uariet sententiam.
439 49 1 iD VT NE FiAT modo ^ne' non significat.
2 HAEC RES SOLA EST REMEDio si tc suspicetur amarc
Pamphilam. 20
440 50 1 VBI NOMINABIT PHAEDRIAM ct loCUm ct tempUS
significat "^ubi'. 2 tv pamphilam continvo hic magna
1 in — emori] in h at emori J5, in hec ad te mori TO, in
hec ad te mori V \ poeta TC || 2 ac] et B \ quod B j dicant
B TC II 3 iam omnes B \ me om. TC \ cui ne TC | tute lepus
es TC II 4 et — quaeris om. T \ aut eone] adeone TC || 5 f • T |
q habes imperium imbelluas C, q • h • ip • i b • T, quod h • i •
b • 5 II 6 sic] scio TC \ illum TC \ quodni B \\ 8 purgen F | e .
(ego T) m • de i • t • J5 r I thaide C \ oUovoyLia F, oeconomia
JS, om. Td II 9 et] ac TV \\ 10 qvod eam me om. J5 | m • a •
s- T I suspicatur V || 11 R^Td. TO CIWnOMe • n J5, yiarcc
xb GsaLcoTCOiisvov F, ******* TC II 13 magis s^ T, otn. B\
reicienda T \\ 15 siqvando om. B\ \ mouentis C || 16 siqvando
— mentionem om. J3 | si] S3 T \ illa V \ mentionem om. T \ et
om. F II 17 tamen] cum in ras. F^ || 18 id om. J5 || 19 haec
— 22 significat om. V \ hec res s • e • r • T || 21 ubi noit phedriam
C, ubi noiat f^ T, ubi no • p • £ || 22 ubi Steph.: ibi codd.\
phamphilam continuo 0, p • con • T, continuo p • B
EVNVCHVS III 1, 43—56. 367
IOLKOvo^ia est, qua Terentius praeparat, quemadmodum
iurgium inter Thaidem militemque et Gnathonem per duas
partes serpat fabulae. 3 Et bene ^continuo', ut intellegat
meretrix non tam Pamphilam amari quam sibi uicem dari.
J 52 1 PAMPHILAM CANTATVM PROVOCEMVS elegauter, 5
quia ille foris est, haec intus, illum *intromittamus', hanc
^prouocemus': haec est in uerbis poetae germana proprietas.
, /i 54 Tv Hvivs CONTRA hoc ^coutra' uicem significat.
445 55 1 QVOD EAM MORDEAT ^quod' par. 2 An ab-
solute ^quod' quaeres? lo
446 56 1 SIQVIDEM ME AMARET TVM ISTVC PRODESSET
GNATHO hic uersiculus personam militis et Gnathonis con-
tinens pro oeconomia inducitur, qua uerisimile fit facile
Jmilitem feiTe posse anteponi sibi Phaedriam, qui se semper
intellexerit non amari. nam si hoc tollas, aut excludendus i5
est Phaedria aut ex dolore militis in hac fabula fit exitus
tragicus. 2 Et hoc miles ut sapiens locutus est. ergo
meminisse conueriit ridiculas personas non omnino stultas
et excordes induci a poetis comicis, nam nulla delectatio
est, ubi omnino qui deluditur nihil sapit. 3 Stultitia 20
autem est in his quattuor modis: aut non uenire in men-
tem quod oportet aut si uenerit non tenere aut bonum
consilium non admittere aut malum admittere. uide ergo,
1 0\R(})>OtMd. B.oLHovo^ia F, ***** TC | quia TC \\ 2 inter
taidem (tha B) et militem et B T \ duas Steph. : suas codd. |
3 fabula TCV \\ 4 tam] tin C, tamtum T \\ 5 pam • can • prouo •
B II 6 feris C \ illum intus B \ hanc] illam B T, illa C \\ 7 hoc
est codd., corr. ed. pr. \\ 8 contra] ccnstratam B \ hoc <^et^
BTC\ hoc (^esty F; hic ed.pr. | significet 5 C F 1| 9 par ed.pr.-.
paro (paron C) codd. || 10 quaeris TO, quaeres {corr. m. 2) F|j
11 atipg- T, amaret B || 12 his T \ uersiculis B T \ con-
tinentibus B TC, continentibus F (-nens d£tt.) \\ 13 economia
B, conomia TC \ qua TF. : quia codd. \ uerisimilis C \ fit TF. : sit
BV, e sit 6\ e sic T \\ li mponi T || 15 tolles TC \ excudendus
T 1) 17 turgigus T \\ 18 non add. F^ (= dett), om.BTCV'\
stultos et exordes T \\ 20 qui] quid T, quidem C 1| 21 est autem
TC, autem F 1| 22 <non> oportet B T, <non> oportet F, <non>
habet C \ ueniret C \ tenere ex — ret corr. C \\ 23 non amittere
BC
368 DONATI COMMENTVM
ut hoc, quod commode miles uiderat, non tenuerit to-
tumque amiserit. hoc autem idcirco interposuit poeta, ut
ostenderet, quid ueneni haberet assentatio, per quam non
modo eiTantes decipiuntur ac praecipites eunt, uerum
etiam sapientes interdum sanique euertuntur. 5
447 57 QVANDO ILLVD QVOD TV DAS EXSPECTAT haC SeU-
tentia tollitur militi quod recte senserat, nec persuadetur
tamen quod ametur ab amica.
448 58 lAMDVDVM TE AMAT Hamdudum' uel nimium et
ualde uel iampridem. 10
449 59 1 QVOD DOLEAT hoc ad illud refertur, quod supra
{y. 55) dixit "^par pari referto, quod eam mordeat'.
2 METVIT NE QVANDO IRATVS TVTE ALIO CONFERAS et hic
locum pro persona posuit, ne diceret ^ad aliam'.
451 61 AT MIHI ISTVC NON IN MENTEM VENERAT sic prO- 15
nuntiandum est, quasi militi monstri simile uideatur
sapiens dictum alii prius uenisse in mentem quam sibi.
453 62 1 RiDicvLVM uel Mictum' uel 'hominem' sig-
nificamus. 2 cetervm hoc tv melivs qvanto invenisses
THRASO scilicet si coofitasses. 20
2.
454 1 1 AVDIRE VOCEM VISA SVM MODO MILITIS hic iudu-
citur multiplex concursus dissimilium personarum et tamen
1 ut] at B \ tenurat C | totum quae B, totum quem (quem
ex qd corr.) 0, totum q T, totum qsuem V \\ 2 admiserit C.
adm- V I imposuit TC \\ 3 ostenderet post haberet B \ quod B \\
t
5 saniq3 T \\ 6 quod tu das expectas C, quod t • d • ex • B \
haec J5, hec 0, he T | persuaderet T || 8 tamen] tm (= tantum)
B II 9 lAM DVDVM TE AMAT ow. B \ iam dudum 07n. V \ ualde et
mmium -B || 11 dolebat V \ ad illud] aliud TC\\ 12 eam] illam
B I mordeat] m • T j| 13 t • t • a • con • T || 14 alias T \\ 16 n • in
m^u- T, orii. B \ uenit C, om. V \\ 17 dictum <(uel hominem^
TC I aliis T \ quam om. TC \\ 18 significamu^!] subaudiamus ?
significat nunc .^ || 19 melivs] m • B \ quantum JB, quam tii TC \
inuenisse G, i • V \ traso J5 jT, t • F || 21 "uisa sum "modo militis
F, uisa s • m • m • T, om. B \ hinc F
EVNVCHVS m 1, 57-62. 2, 1-4. 369
uirtute et consilio poetae discretaxum , ut confusio nulla
sit facta sermonis. simul etiam pro se cuique accommo-
data mire repraesentatur oratio. 2 avdire vocem visa
SVM MODO MiLiTis omncs sensus uisa dicuntur ab eo quod
est certissimum oculorum. ergo ^uisa sum' sensi, ut r>
(Verg. Aen. VI 257 — 58) ^uisaeque canes ululare per
umbram aduentante dea'.
455 2 SALVE Mi THRASO quia secum, ^militis', quia apud
illum, ^Thraso': est nomen honestum, sicut orator philo-
sophus, est quoddam nomen offensum, ut miles lanarius. lo
456' 3 1 MEVM SAViVM tria sunt: osculum, basium, sauium.
oscula officiorum sunt, basia pudicorum affectuum,
sauia libidinum uel amorum. 2 mevm savivm cum
oscularetur, dixit. 3 qvid agitvr et hoc blandimenti
genus post osculum, sed duri et agrestis est. 4 ecqvid i5
Nos amas ^ecquid' aliquantumne significat, et ideo illa
^plurimum' recitat. Cicero in Catilinam (J 8, 20) ^quid
est? ecquid attendis? ecquid animaduertis horum si-
lentium?'
457 4 1 DE FiDiciNA istac Mc' propter, ut sit: propter 20
fidicinam. 2 Et uide non ^puellam' sed "^fidicinam' quasi
ab amatore dictam et eo amatore, qui quasi memor sit
2 simul] S • T I cuiquam T || 3 "uisa sum "modo militis F,
uisa • s • m • mi • C, (nocQvci} uisa sum militis B \ uis • etcet • T|!
4 dicuntur] hic desinit B H 5 ergo wisa V j sensi ut] sensus (7||
6 ullulare V |1 7 aduentante dea F, aduentante C || 8 t • T\
quia secum] quasi cum nomine in ras. F* (= dett.) | quia V\\
9 Thraso: est] traso F | est <enim> ? \ sicut] sit ut V \\ 10 est
quoddam T, sit quoddam C, est <^quaedam actio cuius nomen
honestum sit-ut orator philosophus est^ quaedam <(cuius]> V
(sim. dett.) I offensum <(est^ V {dett.) || 11 suauium codd. \ tria —
sAvivM om. C I sunt T, om. F; osculandi genera add. dett. \\ 13 basium
<et> T (= dett.) \ suauium T, {in mg. sibi sinonima m. 2 =^
dett.) V\\ 12 affectu9 T \\ 13 suauia TV \ suauium V\\ 15 agresti
TC I ecqvid] et (eo C) quod TC, quid F || 16 et quid F, et quod
TC I illam TC \\ 17 Catalina C, catalinario T \ Quidem C;
quid est, Catilina? Cic. \\ 18 et quid F, et qui TC utroque loco\\
20 fedicina (sic scmper) T \ isthac T || 22 quasi (quas TC) qui
codd., corr. ed. pr. \ sit memor F
Donati comm. rec. Wessner. 24
370 DONATI COMMENTVM
artis, qua delectatur, et quia puella sit aemula meretricis.
nam meretricum est fidicinam esse. 3 qvam venvste
QVOD DEDiT PRiNCiPiVM benc reprehcndit Parmeno, nam
in beneficiis decet obliuisci qui dedit et meminisse qui
accepit. et est grauis eiqmvEia 'quam uenuste'. 5
458 5 1 PLVRiMVM MERiTO TVO facetc meretrix amor^
suum non ad auaritiam rettulit, sed ad officium, et ^cum
de fidicina' inquit ^te amem, tum praecipue merito tuo'.
2 Alii sic respondere intellegunt, ut ipsa de fidicina
gratias agat. nam cum ille dixerit (v. 5) "^ecquid nos 10
amas?', illa respondit 'plurimum'^ quod autem {v. 4) *de
fidioina' dixit ille, haec subiecit ^merito tuo', id est quo-
niam mereris dando eam. 3 Sed melius est, ut praeter
munus dixerit meritum; quamquam multi meritum munus
intellegunt ipsum, ut est (Yerg. Aen. VI 664) ^quique 15
sui memores aliquos fecere merendo', id est gratos sibi
reddidere munerando.
459 61 EAMVS ERGO AD CENAM dccuit parasitmn de cena
etiam importune admonere cum quadam ificpdGst, uelut
magnae rei. 2 em altervm bene '^alterum', quia duo 20
sunt. 3 em altervm si hic, quomodo <(supra (y. 4)^,
reprehenditur miles, ^alterum' dictum, si parasitus,
^alterum' hominem. uult enim Parmeno et parasito
esse uersutior; et debent esse, qui peioris condicionis sunt.
B
1 aemula sit TC || 2 fidicinam TC, -nam (corr. m. 2 = dett.)
V'\\ 3 principium <^ad)> T | parmeno (militem sscr. m. 2 = dett.)
V I nam] iram C \ 4 debet dett. \ ledit C || 5 iQcovia F, * * * C,
om. T \\ 6 m • t • T \\ 7 et — teed.pr.: et cum fidicinam (fed-
T) qS te TC, ut sit cum te propter fidicina ( m. 2?) inquit
te V (dett.) II 8 tunc C, tu T \ tuo om. V \\ 9 intelliguntur C \
u't] et TC II 10 etquid codd. \ nos om. TC \\ 11 quod] q TC\\
12 dixit ille in mg. V^ (=== dett), ille C, illa T | subiecit dett:
subiicit F, subiciet C, -at T || 13 eam] ee T | ut 07n. T\\
14 minus (1.) C || 15 ipsum TC (dett.), om. V \ quisque codd.\\
16 id est om. F || 17 reddere TC |! 18 ad c • T\ de] in rCj|
19 monere TC \ i(iq)a68L F, * * * * C, istoria T \\ 20 maxime
rey T \ Hem codd. | bene om. T\\ 21 Hem codd. \ hic Steph. : hoc
codd. I comoflo T(=dett.) \ supra add. Schoell \\ 22 reprehendetur
TC {-datnr dett) \ parasitu T \\ 23 alter V || 24 debet F, debet TC
ETOVCHVS in 2, 5—10. 371
460 7 1 BX HOMENE HVNC NATVM D1CA.S recte reprehendit
IParmeno duos, quorum munus alter exprobrarat, alter
oenam ita pro beneficio ostendit, tamquam ad eam «ur-
rendum sit. nam lioc significat ^quid stas?\ quasi dicat
^quid restas?\ quasi sit causa properandi. 2 <(vbi vis)> 5
NON MOROR <^ad)> ^eamus ad cenam' "^ubi uis', ad V|uid
stas' ^non moror'.
461 8 QVASi NVNC EXEAM <^mire 'nunc exeam')>, quippe
qui dudum iam procul steterit.
459 6 4 EM ALTERVM ^alterum' non principium, sed ab- 10
solute, ut si dixisset *^alterum dictum' uel *alterum stultum'.
462 9 1 iTVRAN THAis QvopiAM ES ut expcriatur Thaidis
aniinum, fingit nescire quo eat. 2 hem parmeno uide
deprehensam meretricem uelle blandimentis satisfacere
Parmenoni. 15
463 10 1 BENE POL FECiSTi quid bene fecit Parmeno?
an quasi perturbata haec loquitur et iam de nihilo blan-
diens, utpote meretrix et faceta? an quod laeserit con-
uitio? 2 HODiE dulciter additum ^hodie' cum exceptione,
quo significat non perpetuo obsecuturam militi, et ut 20
1 n • d • T II 2 munus SchoeU: unus codd.; cf. IV 4, 2 \ alter]
de beneficio thaidem dett. \ exprobarat T, reprobrat 0; expro-
brat dett. || 3 ^fad^ cenam TC \ ita ssc^-. C^ \ eum T \\ 4 nam hoc
significat quid (quod C) 'stas (restas dett.) quasi dicat (d • T)
quid stas TC (dett.), quasi dicat quid stas V \\ 5 sit causa]
causam esse T \\ 6 moror <(non moror)> T, maior C \ ad add.
detf. I ubi uis om. C; rettulit add. dett. \ quid istas num moror
(maior C) TC |1 8 exeam] e • T | mire — exeam add. dett. \ quippe
qui dudum iam F, quippe dudum qui TC; quasi iam prope acces-
surus qui dudum dett. \\ 9 steterit <^ibi uidelicet^ dett. || 10 Hem
codd. I alterum om. TC; <^ubi)> alteriun detf. \ principium TC,
(m mg. uel respectiue m. 2) F; respectiue dett. \ ut] posuit ac
dett..\^ 11 diasissem T \ alterum 1. dett.: aliud (sscr. terum m. 2)
F, aliud TC \ dicam T \\ 12 ituram TC, itura F | t • q • e • T\
Thaidis om. TC \\ 13 noscere C \\ 16 fecisti] f • T || 17 turbata
T I etiam T, et C, etiam {sscr. an m. 2) F; an deU. \\ 18 <et>
meretrix dett. \ an deit. : ei TC, et (sscr. sm m. 2) V \ conuitia
rC II 19 <qua8i> cum dett. || 20 <(8e> significat dett. \ cbaecu-
turum C
24*
372 DONATI COMMENTVM
quae promiserit biduum tantum abfuturum Phaedriam.
3 QVID HVNC NON viDES si dixerit ^militem', laedit prae-
sentem, si 'amicum', laedit Parmenonem. mire igitur
pronomen inuenit.
464 11 1 viDEO ET ME TAEDET opportuue Parmeuo fate- 5
tur odium militis, ut retundat ab eo amorem Thaidis.
2 VBivis DONA ADSVNT uihil potuit exitiosius militi con-
tingere, quam ut continuo riualis mitteret munus et po-
sterius et coram ipso. 3 dona adsvnt tibi a phaedria
cum illa sub pronomine celauerit nomen militis, exacte lo
Parmeno pronuntiauit *^a Phaedria'.
465 12 1 QviD stamvs ^quid stamus' ad moram refertur.
2 CVR NON IMVS HiNC ubi seruus riualis est Parmeno.
3 QviD STAMVS his uerbis miles insulsus dolere se
indicat. i5
466 13 1 pace qvod fiat tva ^pace' aut gratia aut
uoluntate. et deest ^cum'. 2 Et sic locutus est, quasi
bellum omnibus his uerbis indixerit. 3 pace qvod fiat
tva dare hvic qvae volvmvs convenire et colloqvi
proprie, quia pax, datio, deditio, conuentio, coUo- 20
quium militiae uerba sunt. 4 Et inuidiose, quasi per
eum nec accipere liceat dona Thaidem.
b
1 tantum (biduum in mg. m. 2 add.) V \ affuturum T, affu-
turum V II 2 n • u • T \ si dicat Westerh. \ <(ad)> militem C \
3 <(ad> amicum TC\ dicat ara- Westerh. \ mirum T || 5 <(tam>
tedet (cedet T) <(et> TC, t • F || 6 ut retundat F, uerecundans
TC II 7 adsunt F, sunt C, s ■ T \ nihil] ili • st' C, m • T | exi-
tiosus C, exitonsus T || 9 t • a f • T || 10 cum illa in ras., sub
— phedria in mg. V^ \ exacte Schoell: ex arte codd.; aperte
Hartm. \\ 11 pronunc T \ ephedra C, affedria T || 12 Qvm stamvs
om. V I quid stamus in mg. F^, om. T || 13 i • h • T \ ubi om.
T I est Steph.: et CV, {post Parmeno) T \\ 16 pace — tva]
pacem quo fiat ut a TC \ <a>gra C || 17 uoluntate dett.: uo-
luptate TCV \ deest] detur TC \ sic locutus est in mg. V^
(deU.), om. TC \\ 18 quod (d add. m. 2) V j f • t • d • h • q • u •
con-et c^ T \\ 19 wolumus F 1| 20 quia om. TC \ par TC||
21 milite C | quas/ F, quam TC \\ 22 nec] non T \ liceat
om. C I don9 T
EVNVCHVS m 2, 11—17. 373
14: 1 Et sic pronuntiandum, ut subaudiatur ^uel', ut
sit: uel dare uel conuenire et colloqui. 2 <^convenire
ET C0LL0QVi)> ut in hostico solet. Sallustius (Hisf. fr.
inc. 24 M.) ^quae pacta in conuentione non praestitissent'
et alibi (Hist. I fr. 91 M.) 'cuius aduersa uoluntate collo- 5
quio militibus permisso corruptio facta paucorum et exer-
citus Syllae datus est'. 3 convenire et colloqvi sic
pronuntiandum, ut quasi dicat: liceat per te, miles, quod
etiam inter hostes et in bello licet. 4 dare hvic qvae
vOLVMvs haec singula cum inuidia pronuntianda sunt. lo
468 15 1 PERPVLCHRA CREDO elQavsicc de fiducia pulchrae
uirginis. 2 nostris similia et his similia et horum
similia dicimus.
469 16 1 RES iNDiCABiT scit eunuchi nomen posse con-
temni, et ideo uideri uult potius quam sperari munera i5
sua, id est Chaeream. 2 istos foras exire qvos ivssi
ocivs cum fiducia et alto uultu pronuntiatur. et festinat,
ne occipiat miles prius abire quam uideat. 3 Et est
ordo: ocius exire.
470 17 1 procede tv hvc bene ^procede' dixit, non 20
'^accede' aut ^ueni', ut appareat dignitas etiam in incessu.
2 Et callide ab inferiore incipit munere, hoc est a
puella, ad Chaeream uenturus, simul ut a uero mancipio
incipiens ad falsum sine suspicione transiret.
1 sic sscr. C^ I ut <^consules)> sit C || 2 et colloquimur C,
om. T I coNVENiRE ET coLLOQvi ttdd. W. \\ 3 hostico solet V,
hosti cosulet C, hosti gsolet T || 4 in om. V \\ 6 uoluntate dett.:
uoluptate TCV \\ 6 promisso TC\ coiTeptio TC \\ 7 sille TC\\
8 ut sscr. C^ I parte T \\ 10 cum iudicio TC \ sunt om. TV\\
11 iQovCa F, Iprona (7, ipcona T || 12 hic TC || 13 dicmws F,
dicuntur C || 14 nomen <cm> T, no C || 15 uult] ut T \ sperari
T, {in mg. aP spernere m. 1) C, sperwi V {— clett.) || 16 Chae-
ream] chereaB an TC | istos om. V \ exite V, e- T| qi- Tjl
17 ocivs] 0 jT, om. C | pronuntiat ed. pr. \\ 18 occupet {in mg.
accipiat m. 1) C, occipmt F || 19 exite {i m. 2) V \\ 20 Proce-
dere et procedere TC \ dixit om. T I non] nc C || 21 aut ueni
om. V I etiam om. TC | in sscr. C*
a74 DONATI GOMMENTVM
471 18 1 Ex ABTHIOPIA EST VSQVE HAEC quod cupiebat;
nam supra {I 2, 8o) "^CTipere ex Aethiopia'. 2 vsqve
additum est, ut longinquitas monstraretur. 3 ^t hoc
est, quod facit: "^iminiis nostrum ornato uerbis quoad poteris'
(II ^, <S). 4 Hie SVNT TRES MiNAE callide munus 5
ad pretium reuocauit, ut ad auaritiam conuerteret mere-
tricem, ne officio donantis et gratia leniretur. et ideo
non dixit Hribus minis ualet', sed ^hic habe, Thais, tres
minas', quasi iam uendenda sit. 5 ex aethiopia est
VSQVE haec ostendit, quid sit "^ex Aethiopia' addendo lo
^usque', ut ex longinquitate dignitas muneris ponderetur.
et quid erit iam criminis in colore, quando ipse gloriatur,
unde sit? 6 l£tt mire ab inferiore coepit, ut avi,i\Giv
doni faceret in Chaerea, et turpi praecedente lenocinium
comparat secuturo pulchro. 7 vsqve modo ^usque' ad- i5
uerbium de loco est, ut {Yerg. Aen, VII 289) ^Siculo
prospexit a. P.'
472 19 1 vix aut difficile significat aut non, ut sit:
nec hoc. Lucilius (?. inc. fr. 107 31.) ^carcer uix carcere
dignus'. 2 vbi tv es dore tamquam quaerat eum, ut 20
aomen indicet, quo audito magis dissimulet Chaeream.
3 VBi tv es et accede uultu eo dicitur, quo debuerat
dicere et laesus dicto aemulorum et confidens statim eos
1 EST om. F I u • h • T I quod] quae TC | <(thais> cupiebat
dett. II 2 usque Sidditum e V {= dett.), additum usque TC\\
3 ut <ad> T, et C 1 4 est sscr. V^ \ facit TC, supra in ras. V^
(= dett.) ; Phaedria ait Westerh. \ q • p • T \\ 5 huic sunt tres
m • F II 6 ut ad] ut C 1| 7 donatis C \\ 8 habet codd. \ tres om.
TC II 10 HAEc] hic T I quid] ut C | ut ex] ad T \\ 12 penderetur
TC II 13 ut om. TC \ auxesim F, -sin C, ausosin r.|| 14 Chaerea
et ed. pr.: cheree TC, cherea F; cherea ut et dett. \ pro-
cedente TC, praecedente (ssa-.) F^ | leocinium C |( 15 comparet
{sscr.) V^ II 16 est om. T \ siculo F |} 19 hoc] no C \ lucanus
codd., corr. Stepli. \\ 20 dore] dotas C, d ■ T | querit cum TC\
ut om. TC II 21 dissimiles C, -mules T |1 22 vbi] sibi T \ de-
buerit F || 23 et confidens statim eo se confidens conspectu
cheree TC, et confid(entia uelut in mg. m. 2) in eo se dum-
iaxat "confidens "conspectu chereae F; eos se confutare SchoeU
EYNVCHVS in 2, 18—23. S75
se confutare conspectu Chaereae. 4 em bvnvchvm tibi
mire, postquam dixit (/ 2, 87 — 88) *eunuchum uelle dixti
te> quia solae utuntur his reginae: repperi'.
473 20 1 QVAM LiBERALi FACiE nou uarratiue laudat, sed
per interrogationem, quae maior fiducia est. 2 qvam 5
AETATE iNTEGRA iu flore ct pubcre. Vergilius (^m. 7X^55)
^atque integer aeui'.
474 21 1 ITA ME Di AMENT HONESiws EST iurauit ideo,
ut non amore Phaedriae, sed ueritate cogi ad laudandum
uideatur coram milite. 2 honestvs est pulcher. Ver- 10
gilius {Aen. I 591) '^et laetos oculis afflarat honores'.
476 22 1 NVMQviD HABES ^habes' pro inuenisti. 2 qvod
contemnas plus est ^contemnas' quam "^uituperes'. 3 Et
deest 'in hoc', ut sit: numquid habes quod in hoc con-
temnas? 15
4^^ 23 1 tacbt satis lavdat taciturnitas confessionis
genus est, praesertim contra aduersarii interrogationem.
ideo tacere modo quasi laudis argumentum est, quia
supra {v. 19) uituperauit. 2 Et ideo ipse sic ait ^quid
tu ais, Gnatho? numquid habes quod contemnas? — 20
tacet: satis laudat' et *quid tu, Thraso?', quia supra
{v. 18) contempserat puellam. 3 fac pericvlvm in
littbris pac in palaestra in mvsicis si totum singu-
1 Hem codd. \ eunuchus TC j| 2 uelle dixti te] ille dixit
tibi V II 3 quia] qui TC \ his utuntur F|| 4 f • T | non om. TC\
narratie T || 5 interogatione C \ quae] in qua .^ jj 6 I F, om. TC;
id est dett. \ flore et {cf. Andr.Il, 45)] floreret TCV\ florente
et F^ {dett.) \ pubef F, puberi TC\ pubertate ^ScTioe?? | uir atque
F, uite qui TC \\ 7 aeui] cui T \\ 8 dii codd. | a • h • e T || 9 phe-
dria C || 10 pulcre (7 [| 11 et om. T \ oculos • af • oho • (h exn corr.)
C, oculis afflar«^ honores F, octos T |[ 12 habes om. TC \ inue-
nisti dett.x inuenisse TC, inuenis F [| 13 quam] q3 C \ uituperes
om. TC I Et dett., om. TCV\\ 14 in] mihi F | in hoc sscr. F*|j
16 tacent satis laudant F | taciturnitas — 21 laudat in mg. V^ \
17 est om. C II 18 modo Goetz: hodie codd.; hoc uel ed. pr. An hoc
loco.? II 19 supra <tacere> CV \ ideo et TC [[ 20 ais] taces
TC I g • n • h • q . con • T \\ 21 tu] ut T \ supra om. T \\ 22_ in
1 • f • in p • in m • jT [| 23 palestris C \ mvsicis] m • F | siconu T
376 DONATI COMMENTVM
lariter diceret, esset ofioLoriXsvtov: littera, palaestra,
musica.
177 24 QVAE LiBEROS sciRE AEQVVM EST his liberi pueri
artibus erudiebantur. et est figura ekleL-ipig; deest enim ^his'.
478 25 1 ADVLESCENTEM SOLLERTEM D. incertum: utrum &
'haec sollertem', ut Horatius (c. III 8, 5) ^docte ser-
mones utriusque linguae', an assumendum est 'his' ex-
trinsecus? 2 sollertem deest 'his'. 3 Sollers quasi
totus ex arte consistens, ut oXoq iv ciQSTrj^ quod Latini
s littera pro h solus in arte. huic iners contrarium. lo
4 Nam sollers quasi okr^g aQSTijg dictus, ut oXov
solum, T]^Lav semis, s'^ sex dicimus.
479 26 1 EGO ILLVM EVNVCHVM SI OPVS SIET VEL SOBRIVS
hoc ut militare est, ita importunum praesente Thaide;
extra quam miles, si saperet, nihil amatorie contemplare 15
debuit. sed et hoc accedit ad eius odium, praeterquam
quod iam in suspicione est amicae suae, quod fidicinam
magis diligat. 2 Et hoc mire, quod nemo prior eunuchum
esse Chaeream quam miles credidit: adeo stultus etiam
nomine ipso appellauit. sed statim stulte miles primo 20
conuitium ipsi eunucho facit, in quo potest iam amicam
1 diceret esset 07n. T \ d^ioLoroXsvtov F, ***** 2'C |
3 libros T | est] ex T |1 4 "artibus ("quondam in mg. m. 2,
= dett.) V I erudiebatur ex erudiuntur corr. V^ \ sXXri^La
(s in ras. m. 2) F, * * * * TC \ enim //// V || 5 's.oiertem F, solum
TO I D. incertum TF: dise^-iMW F, discere TC\ solertem id
est disertum dett. \ uirum T C \ hitc solertem F (= dett^ || 6 ut
Horatius] ut hol^ TC, ut nouerit in ras. V^ (= dett.) || 7 adsu-
mendum T \ extrinscetus C || 9 6I06 iv daQsri) F, **** T,
om. C 1 quod — h. TF.: quod latinis h-a • L • ue C, quod latinis
naj^ C[ue T, quae latini Ira pro • 1 • uel F |I 11 6Xi~]g 66QSTf]a F,
**** TO 1 ut F' (corr. in ab F^), om. TC | 6Xov F, olon
TC \\ 12 solum — dicimus] solum • N • (= enim) se sex sues dixi-
mus C, solum aii se sex su ses dicimus T, quod est totum eum
enim totum sensisse dicimus in ras. F* (= dett.) || 13 e • s • 0 • s •
u • s • T\ siet F, sit C \\ 14 ut om. TC \ <hoc> ita TC || 16 et
om. TC II 18 diligit C | Et] ut T | priore C || 19 cdiebit T\
adeo] ab eo TC \\ 20 appellauisset (isset ex corr. C) statim
codd.., corr. Steph.
EVNVCHVS ni 2, 24—29. 377
laedere; deinde hoc dicto attestatur pulchritudinem huius
muneris. quid igitur proficit? satis autem ioculare est,
si cogites Chaeream esse, qui haec de se audiat et tacere
cogatur. 3 vel sobrivs honesta sXhLipig propter mu-
lieris praesentiam, ut (Verg. Ecl. III 8) ^nouimus et qui 5
■ te' et ipse in Heautontimorumeno (F Jf, 40) ^qui se ui-
dente amicam patiatur suam'. hoc tamen miles coactus
a Parmenone dicit, quia reprehensus est tacuisse.
480 27 1 ATQVE HAEC Qvi MisiT id cst: tauta et talia
munera. Jioc enim significat. 2 non sibi soli postvlat la
hoc est (II 1, 8 — 9) ^et istum aemulum quod pote<^ri^s
ab ea pellito'.
481 28 ET svA CAVSA EXCLVDi CETEROS nihil dici potuit
inuidiosius; non enim dixit "^Phaedriam' sed "^ceteros',
quasi futuri amatores fuissent, nisi metueretur exemplum 15
Phaedriae.
ib:2 29 1 NEQVE PVGNAS NARRAT descriptio militis tan-
tum excepto nomine. 2 neqve cicatrices insigne foe-
ditatis, nam apud meretricem quid aliud cicatrices ualent?
nam cicatrices, ut semper gloriosae sint, non tamen etiam 20
apud meretrices, quibus post pretium forma placet.
3 Haec sunt uirtutis insignia, ut Sallustius quoque fatetur
{Hist I fr. 88 M.) Mehonestamento [tamen esse] corporis
maxime laetabatur'.
1 pulchritudini C \ huius muneris {in mg. uel iuuenis =
dett.) F, huius {ex eius) huius C, huius T || 2 proficit] ^ sic T,
pro sicut C II 3 corites TC \ quid T \\ 4 honeste TCV, -sta deU. \
iXX-^xpLG F, * * * * C, om. T \\ 6 eutontumeru C, eutontu T,
eautontumerumenon V \ uidentis T, udentem {post amicam) CJ
9 id est om. TC \ talia] tanta TC || 10 soli sibi TC | p • r||
11 et] ut codd. I ipsum (corr. m. 2) V \ aemulum] eunuchum C\
quo*d V II 13 ET om. F | e • c • T\ potuit dici TC \\ 14 phedria
TC II 15 futuri ex -rum corr. T \ metueretur C |j 17 narras]
n . T I tantum] tn T || 18 neqve] nec C |1 20 sit T |1 21 forma
Steph. : fortuna codd. \\ 22 ut salustius (salus C, sal' T) quoque
fatetur (fateatur TV) haec sunt (sint C, si nunc V) uirtutis
insignia codd., transp. Maurenbr. || 23 tamen esse om. GelUus
II 27, 2 II 24 letabitur TG
378 DONATI COMMENTVM
483 30 1 NEQVE OBSTAT TiBi qui a te repellat amatores
tuos. 2 QYOD QviDAM FACiT ^quidam' recte, nam et
figuratum et aptum seutentiae est et contemptum indicat
hoc uerbum.
484 31 1 VBi MOLESTVM NON ERiT ad superiora (t\ J??) 5
rettulit, quod nunc dicit, ad ^non sibi <^soli) postulat te
uiuere et sua causa excludi ceteros neque pugnas narrat' etc.
2 [VBI MOLESTVM NON BRIt] VBI TV VOXES VBI TBMPVS
TiBi erit ad 'neque tibi obstat' (y. 30). 3 Et mire
ocoupat animum meretricis, cum illam huius impulsu in- lo
ducit facere, quicquid dure fecit excludendo Phaedriam.
hic igitur, qui scit praecepta de beneficiis aestimandis,
intellegit oratorie in utramque partem dicta omnia.
4 VERVM vbi molestvm utrum tibi molestum an aliis?
sed aliis, quia illaturus est ^ubi <^tu uoles, ubi)> tempus 15
tibi erit'. 5 vbi tv voles non ^amator' sed Hu'.
6 vbi tv voles non ut nunc in milite pateris.
W5 32 VBI TEMPVS TIBI ERIT SAT HABET Sl TVNC REOIPITVR
his dictis et militem reppulit ab animo meretricis et com-
mendauit adulescentem et perfecit, ne iniuria uideatur, ut 20
quae sponte susceperit Phaedriam.
486 33 1 APPARET SERVVM HVNC DOMINI ESSE PAVPERIS
tristioi^es enim sunt serui pauperimi et ob hoc ipsum
nequiores. 2 Et hoc melius erat, quamuis illud aliter
parasitus exponat. 3 domini pavperis miseriqve \miseri- 25
1 obtat C 11 2 qvidam] quidem J, (e in a corr.) (7 | f • T\\
4 uerum F || 5 n • e • T |j 6 dicit <(scilicet)> ad dett. : d • a • d ■
TC F II 7 et s • c • e • c • n • n • p • T \ narrat pugnas C | etc. om.
T II 8 vBi — EBiT (erat G) secl. TF. | ubi t • u • T 1] 9 ad {Steph.,
an codd.) neque tihi obstat ubi tempua tibi erit codd., imnsp. W. \\
10 illam] iam V \\ 12 quis sit (sit C) TC \ extimandis a||
13 utraque T \ parte TC || 14 molkstvm] m • F 1| 15 inlaturus
TC II 16 non om. C \ amatori TC \ tu om. T\\ 18 tvno] nunc C||
20 adolescentem ex -tes corr. T \ fecit V \ ut quae W.: aut
quae (quod T) TC, apud thaidem (m ras. m. 2) quae {sscr.) V
(= dett.) II 21 susceperat C || 22 h • d • e • p • T || 23 tristiores
enim sunt in ras. V^ \ serui om. TC \\ 24 melius dett.: miles
TC, in ras. F* || 25 domini <que)> TC \ miserique add. W,-,
miseri post additum ed. pr.
EVNVCHVS m 2, 30—38. 379
quey bene additiun , quia non continuo pauper et
miser est.
487 34 1 NAM HERCLE NEMO PQSSET secundum illud {II
>2, 2f) ^ait? aio' approbat parasitns quod miles dixit.
. et est ordo: nam hercle satis scio, nemo posset hunc per- 5
peti, qui haberet, qui pararet alium seruum. 2 nam
? HERCLE NEMO POSSET aliam causam subtilioremque sup-
posuit, quam quam dixerat miles.
488 35 Qvi HABERET Qvi PARAHET prius ^iui' prouomeu,
sequens aduerbium est. 10
489 36 QVEM E6O ESSE INFRA INFBIOS OMNES PVTO HOMINES
multum dixit '^infra infimos omnes homines', nam hac
sententia uult seruis esse peiorem, quia et seruus homo,
ut in Phormione {II 1, 62) ^seruum hominem causam
orare leges non sinunt'. 15
490 37 QVI ADSEN^ARI HVIC ANIMVM INDVXERIS proprie,
nam animus inducitur aduersum obiectas difficultates.
491 38 1 E FLAMMA PETERE TE CIBVM POSSE ARBITROR
unde sine damno aut malo nihil potest auferri. 2 e flamma
hic intellegitur non e foco, sed ex medio igne aut ex 20
incendio; nam antiquum uerbum est ^cibum petere e
flamma'. 3 Mordicus utrumque. simul et nescias quem
plus uituperauerit, huiusne famem an ilHus immanitatem
1 non om. C \\ 3 posset] p • TF H 4 aiunt aio V |j 6 haberet
qui om. TC \\ 7 subtilioremque supposuit quamquam et miles
dixerat TC^ subtiliorem <^assignat parasitus {in mg. m. 2)y q
praesupponit hanc quam dixerat miles V (= dett.) [] 11 quem ego
infra esse infimos omnes puto homines C, quem ego infra e • i •
0 • p • h • T, quem ego esse infra i • o • p • h • F || 12 infirmos T \
omnis C \ hac ed. pr.\ haec F, ex TC || 13 uult seruus TC, uult
(hominem etiam^ seruis F (= dett.); uult <^illum hominem^
seruis <(etiam)> ed. pr. \\ 14 seruus TC \\ 16 assentari TC \ in-
duxerit CV \ <^ety proprie V\\ 18 perdere T \ te om. V \ posse
Q arbi
I
(-set T) cibum arbitror • (-tr»^ C) TC |1 19 <(petere cibum hoc est
alimentum^ unde dett. \ e flamma] et flammas (flamas C) codd. ||
20 intellegitur W.: intelligi ut TC, intellexit ut F; intellegi
uult Schoell I e om. TC \\ 21 nam — estl nam hie intelligi ut non
foco TC I e] 0 T II 22 flama C \ mordicus (-tus T) TC F; mor-
daciter dett. \ similis et (7, • s • et T | quae F || 23 plus W. : prius
T V, (m mg. peius m. 1) C I uituperauit T | illius manitatem F
380 DONATI COMMENTVM
uel uoraginem. 3 Et simul uide inde conuitium reddi-
tum, unde congestum est, id est de egestate atque pauperie.
492 39 1 lAMNE iMvs odium Parmenonis et stomachum
militis ista indicat festinatio. 2 Et t6 ^iam' increpatio
morae est. 5
493 40 POSTEA Hvc coNTiNvo EXEO lcgitur et ^post', ut
sit aTtoKOTtrj pro 'postea', quomodo 'post' pro postremo.
494 41 EGO HiNC ABEO cousequens erat, ut ofFenderetur
miles tam diligenter riualis munus suscipiente meretrice.
495 42 1 VNA IRE CVM AMICA IMPERATOREM IN VIA uide 10
TtQOTcaQccGKEvrjv futurae litis inter Thaidem ac militem.
2 CVM AMicA mirifice ^amicam' dixit, non ^meretricem'.
3 iMPERATOREM iN viA congruc iu militcm, quasi ipse
sit sub quo est. 4 Et hic seruat Parmeno, quod sibi
mandatum est (111,8 — .9) ^et istum aemulum, quoad poteris, 15
ab ea pellito'. 5 Et bene immutauit nomina hinc ad
honorem, hinc ad inuidiam: hanc non *^meretricem' sed
^amicam' dixit, hunc non ^militem' sed ^imperatorem'.
496 43 1 QVID TIBI EGO MVLTA DICAM DOMINI SIMILIS ES
non habuit aliud miles stultus, sed rediit ad illa quae 20
dixit (v. 33) Momini pauperis miserique'. 2 domini
siMiLis ES ineptus iocus, in quo seruus iniuriae uice
domino comparatur.
2 coniectum TC j paupertate T 1| 3 mvs] minus TC jj 4 ista
om. TC I to W.: tota codd. \\ 5 mora est codd., corr. Steph.\
6 postea] post TC I hunc T \ post <te> C, post <eo> T \ utj
quod T II 7 &7C0'A07tri\ ovnoSconride (ov inras.m.2) F, d^PKGOTIH^fc:
ff
cod. Cuiacii, ****** de TC \ pro 2. om. C \\ 8 0|nderetur (co»t.
m. 1) F, ondatur TC \\ 9 minus T \ suscipiet meretrice {sscr.
m. 2) F 11 11 7Coono(Qcc%Bvri F, ****** TC \ futul^ T || 13 in
om. T I milite TC \\ 14 hinc T j quod] ut TC | sibi in mg. F^
om. C II 15 est om. TC || 16 bene om. C \ huic . , huic F, hinc . .
hic TC, hinc . . hinc dett. \\ 19 es] e C || 20 sed TF.: et F, et T,
hic om. C {cf. infra) \ quae] q TC\ 21 domini pauperis miserique
in mg. V^ \ miserique o)n. TC \ domini similis es m mg. V^\
domini <que> TC || 22 est <non (nam T) habuit — dixit> TC
(cf. supra) I locus codd., corr. ed. pr. j "in quo seruus "in-
iuriae F | uice] mee C, m6 T \\ 23 domino in -ni corr. V^
EVNVCHVS m 2, 39—52. 381
I|p7 44 QviD RiDES et hoc eo uultu dicitur, quasi sibi
I conscius sit miles facete dicti conuitii. nam non quo
I nesciat causam risus, eo interrogat quid riserit, sed ideo
I ut denuo laudetur.
fS 45 1 ET ILLVD DE RHODIO DICTVM hoC est illud 5
I (77 2, 19) ^eorum ingenia admiror simul'. 2 FA hinc
f ut apparet fit amicior; ideo facilius ab amica quam <(a)>
[ parasito separabitur.
99 46 1 ABI PRAE CVRRE VT SINT DOMI PARATA UOU dicit
quae, quia intellegitur. lo
500 47 FiAT ^faciam' uel "^fiet' diceret seruus, liber uero
tamquam et ipse iubet sibi.
499 46 2 VT siXT DOMi PARATA kllELipig cthica , in qua
plus uultu significatur quam uerbis.
501 48 SI FORTE HVC CHREMES ADVENERIT OiKOVOfllcC ad 15
litem futuram et exitum fabulae. et hoc non audit miles;
nam si audiret, nimis irasceretur.
503 50 AD ME ADDVCiTO ^ad me' modo ubi sum significat.
504 51 QviD QviD ALivD voLvi DiCERE hiuc est illud
Ciceronis (in Verr. II, IV 3, 5) ^quem? quemnam? recte 20
admones, Polycletum esse dicebant'.
505 52 1 CVRATE ISTAM DILIGENTER VIRGINEM haeC res
est, quae faciet uirginem claudi, in lectulo coUocari et
1 quasi] quis G \\ 2 **'*'^°' facete {sscr. m. 2 ^ dett.) F,
facere TC \ dicti <e> TC\\ 3 eo interrogat Steph.: ergo inter-
rogabat TCV \ reserit T || 4 de nouo TC |] 5 de] e TC | dictum
<est> TC II 7 ut om. TC \ fit (f ex f corr.) V, fit TC \ ami-
citior codd., corr. Steph. | a add. ed. pr. \\ 9 alii praecurre p •
(p • T) u • ac • praecurre (-cure T) ut sint dig (d • T) parata (p •
T) TC I dixit r II 11 fiat] fiet V \ uero] u 0, ubi T || 12 tan-
quam metipse F || 13 p • T\ W.r^ipLG ethica F, ***)♦= ethca C,
**** et ea Tll 14 uult C|| 15 hvc] ut TC | ad <me> uenerit
TC I oeconomia sscr. F^, ***** C, om. T || 17 nimis dett.:
minus TF, manus C | irascitur TC \\ 18 ad] ac T | ad me
Klotz: modo in mg. V\ om. TCV^ \\ 19 wolm F | hic TC||
20 quemquam nam codd. \ recte om. V jj 21 policletum C,
(i in j corr. m. 2) F, om. T || 22 d • u • T | haec — claudi
om. G \ 23 claudi uirginem T
I
382 DONATI COMMENTVM
obdormire. 2 cvrate istam diligenter vmGiNEM ridi-
culum, cum contra euenturum sit.
506 53 vos ME SEQViMiNi %u)(pcc TC^oGcoTta suut puellae, quae
sequuntur.
3.
507 \ l PROFECTO QVANTO MAGIS MAGISQVE COGITO haCC 5
persona apud Menandrum adulescentis rustici est. 2 Et
inconsequens oratio est, sed conceditur secum loquentibus
multa transcendere , quae taciti intellegunt. est enim in-
tegrum hoc modo: profecto quanto magis magisque cogito,
nimirum intellego uel inuenio, quod dabit haec Thais lo
mihi magnum malum. potest autem "^nimirum' et pro
confirmatione accipi, ut nihii desit et sit ^nimirum' sine
dubio, pro certo.
508 2 1 NIMIRVM DABIT HAEC THAIS MIHI MAGNVM MALVM
solue ^nimirum' et fac non est mirum, et statim con- 15
sequens erit per aavvderov tota sententia, quasi dixerit
non est mirum, et subdistinctione interposita mox intu-
lerit d.abit haec Thais mihi magnum malum. nam
^ni' ne significat et ^ne' non: ^ni' pro ^ne' Yergilius (^Aen.
III 685 — 86) ^leti discrimine paruo n. t. c. c. <(e.^ 20
d. 1. r.'; 'ne' pro 'non' Plautus (Epid. IV 2, 16; alibi)
^ne uult' inquit pro ^non uult'. 2 nimirvm dabit haec
1 obdormiat TC \ istam] illam TC j d • u • T || 3 sequimini
<hac)> 0, s • ■(h •^ T\ ■novfpaTrQOGSTiK F, *,♦=***** (7, om. Tjl
4 secuntur TC \\ 5 magis m ■ q • c • T \\ 7 est oratio TC \ sedj
si TC jl 9 quanto m^m-m-q^c- r|| 10 mirum codd. \ dabit
h • c • m • m • m • <(sed ue nimirum — qaasi disserit (= 15 — 16 ;
del)} T\\ll potest — MALVM om. C \\ 12 et sit W.: in se T,
ut sit m mg. F* | nimirum <(ut sit)> T || 15 nimirum d • h • t •
m • m • n • T \ solue nimirum] sed ueni mirum TC \\ 16 par
T I asinteton codd. | tota sententia qua sscr., si in ras. V^ \
18 t • m • m • m • T \ nam om. C \\ 19 ne non ex ni non corr.
V^ II 20 laeti F j paruo ntccd^lr^ F, pntecd-
1 • k • (7, etc • T II 21 plau ■ C | ne <ut> TC
EVNVCHYS m 2, 53. 3, 1—9. 383
THAis Mini MAGNVM MALVM his uei^Dis intellegitur sentire
se paulatim labi in aanorem meretricis quamuis inuitum
et adhuc retinentem.
511 5 tROGET Qvis QviD TiBi CTM iLLAt plus intulit quam
interrogauit; non enim ^nihil'. 5-
512 6 cAVisAM VT iBi MANEREM REPi>ERiT ^manerem' modo
non dormirem sed remanerem significat.
513 7 1 AiT REM DiviNAM FACERE Vem diuiuam' sacrum
significat. 2 et rem seriAm velle agere mecvm sciiicet
quod non posset nunc agi, cum operetur. 3 An rem lo
seriam magis agendam tunc putabat, cum rem diuinam
fecisset ?
515 9 1 dolo malo haec fieri omnia dolus a dolando
dictus, id est a laedendo et imminuendo. nam et 86Xog
dicitur Graece laesio et dolones tela quaedam bellica et i5
dolare fabri lignum, id est asda caedere. quod autem
addidit *malo', aut aQiaiCiiiog est, quia sic in duodecim
tabulis a ueteribus scriptum eSt, aut eitid^Bxov doli est
pei*petuum, aut dLccGxoXTi est, quia est et bonus, quo a
1 t • m • m • m • T || 2 in uitium T 1| 3 retinentem TC, (in
mg. uel praeter mentem = dett.) F; renitentem ? at cf. Thes.
gJoss. il 4 schol. ad. ne noram qvidem pert. \ qvis qvid] quicquid
C, quidquid T \ tibi t • c • i • TC \\ 5 non enim nihil] ubi ueni
in ras. V^ (= dett.) \\ 6 causam V \ repetit T \\ 7 <manerem /////>
remanerem F, <[manerem at (-re ac C)> remanere TC \ signi-
ficauit T 11 8 ait] aut C, om. T jj 10 quod <(po quoniam)> C,
quem T \ non posset nunc agit operetur (agi cptur T) TC,
nunc agere non -posset id postmodiim opereiur V(dett.) \ an <^tunc^
TC, an <(tunc> V \\ 11 agenda C \\ 13 o ■ T \ a dolando —
laedendo iV. : a dolendo (ledendo TC) dictus id est (idem V)
a dolando codd. \\ 14 minuendo TC \ et in ras. V^ \ doXog Steph. :
dolor C, dolore T, dolon in ras. V^ (= dett.) t| 15 grece dicitur
C I dolon e ei a C, dolon est etiam a T, dolon et e V, corr.
ed. pr. I ^''^ bellica {sscr. m. 2 = dett) F || 16 asceis C, ascis T,
aacta F | cedere TCV-, scindere dett. \ quod] et T \ 17 malum
F I aut aQXdiGiibg F, ***** C, om. T \ in sser. F^, om. TC\\
18 epiteton (ephi- T) TC, <eT> epiteton V \\ 19 aut <ut> TC\
diastole TC, diascole F | est 1. ed. pr.: abest codd. \ et om.
C I quodam (quidam F) dentibus codd., corr. ed. pr.
384 DONATI COMMENTVM
medentibus falli aegros, non tamen decipi Lucretius poeta
testatur (7F 11 sqq.). 2 accvmbere mecvm "^mecum'
prope me significat.
516 10 1 MiHi sese dare non potest magis significari
profusa petulantia. 2 sermonem qvaerere sermo quae- 5
ritur, quando non solum quod dicamus quaerimus, uerum
etiam quomodo nobis alter respondeat et obloquatur:
puta cum deficientibus sermocinandi causis quota sit
hora et satis recte quis ualuerit percontamur.
517 11 1 qvam pridem pater mihi et mater mortvi 10
essent boc propter aetatem puellae inquisitum est.
2 Hvc EVASiT tamquam impudenter contenderit ad hanc
inquisitionem.
518 12 iam div iam olim.
519 13 ET qvam longe a mari hoc ideo meretrix inqui- 15
siuit, ut sciret, utrum rapta a praedonibus (^v. 15) ^ecqua
inde parua perisset soror'; quippe ad mediterraneum locum
qui accessus esse potuit piratis? sed tamen non abhorret
a suspicione huius meretricem aliud scire uelle: cuius
pretii fundum habeat Chremes, hoc est quam amoenum, 20
quammaritimum.
520 14 Hoc SPERAT se a me avellere bouo uerbo usus
est ^auellere', tamquam pertinaciter non remittente.
522 16 QviD HABVissET cvM PERHT *cum' pro ^quaudo'
aut *cum <(periit' pro ^cum)> periret'. -js
1 non] ne TC\ nec ? || 2 mecum om. C || 3 prope me W.:
pro penes CV, propones T \\ 4 sese mihi dare (d • T) TC\\
5 sermone (-nem T) sermonem quaerere (q ■ T) quaeritur (^ety
TO II 7 quomodo] quando V \\ 8 put cum deficietibus C \\ 9 qui
T I uoluerit percunctamur TC \\ 10 mor • e • T || 11 quaesitum
F|| 12 contenderet C, -raet T|| 14 diu T|| 15 amari C, a. ■ T\\
16 scire C \ rapta a] rapina TC \ et qua F, et quid TC\\
17 in die F | periisserit C \ sorore TC \ locum] mare TCJ
18 qua F | sed] et F ] oberret TC \\ 19 meretrice mali ut
scire uelle TC, meretrix mali et (in ras. m. 2) scire uelle <^id
est) F, corr. W. \\ 20 est om. TC || 22 sperasse a me T, a me
sperasse C \ <^posse> auellere F, uellere TC \ bono] uno
T II 23 est om. TC \ non] nunc T \ mittente F || 24 cvm] com
F [| 25 periit pro cum add. W.
EVNVCHVS III 3, 10-29. 385
523 17 HAEC CVR QVAERiTET in gestu ac uultu id quod
restat ostenditur; nam deest ^nescio'.
,525 19 HANC SE INTENDIT ESSE VT EST AVDACIA proprie
Iintendere est crimen in aduersarium iacere.
21 MAivscvLA EST diminutiue dixit, ut ostenderet 5
utramque esse primaeuam.
22 1 MisiT PORRO ^porro' pro postea. 2 vt venirem
SERio utrum ^ut serio uenirem' an ^orare serio'?
529 23 1 AVT DICAT QVID VVLT AVT MOLESTA NE SIET
pro "^quid uelit'. in Hecjra (II 1, 26) ^at uide, quam lo
immerito aegritudo haec oritur mihi abs te, Sostrata'.
2 AVT MOLESTA NE siET [aut] hoc moraliter, nam cui
hoc imperat aut cum quo hoc agit?
530 24 HEVS HEvs ECQVis Hic EST hacc scparatim pro-
nuntianda sunt, nam apparet inter haec uerba pulsatam 15
ianuam personare.
531 .25 1 EGO SVM CHREMES uide quantum distet ac uaria
sit huius rusticitas "^ego sum, Chremes' a faceta meretricis
disciplina ^o capitulum lepidissimum'; nam rusticum esse
statim magis apparebit, ubi dixerit ^rus eo'. 2 JEt 20
v7tOKOQL(S(iarcc sunt rc5 IdicotLGfi^.
532 26 Dico EGO MiHi iNSiDiAS FiERi blaudimentum rusticus
insidias putat.
533 27 Rvs EO pro potiore negotio ^rus' posuit. et maior
negatio est, quam si diceret "^non uenio huc'. 25
534 28 NON POSSVM iNQVAM plus est quam ^nolo'.
535 29 1 DVM REDEAT iPSA ^ipsa' uel domina uel ipsa
de qua agitur. 2 nihil minvs deest "^faciam'.
3 e ■ u • e ■ T \ avbacia] aude TC \\ 4 est] et T || 6 prime •
Nam TC \\ 7 porro om. T \\ 9 m ■ n^ s • T \ sciet C \\ 10 echira F,
hac ira TC | at] ac codd. \\ 12 sciet T \ aut secl. W. \\ 13 imperet
TC I hoc om. TC \ agat TC \\ 14 et quis C, et q • T, quis V\
h • e • T \\ 17 ego sum c ■ T \ uarie T \\ 18 rusticias T \ facetia
V, facie TC \\ 19 discipline TC \ lepidissimum om. T || 20 magis
<^statim)> TC \ ubi dixerit om. TC | et vno%oiQLaiLuxa sunt rru
7COTL6}ico V, -ta Gvv TttOMCMGL) cod. Cuiacii, **********
TC II 22 insidias mihi F | ins • f • T || 24 pro potiore F, propitiore
TC I maius negotiura TC || 25 buc uenio C\\ 26 nolo] dolo TC||
27 ipsa uel] ipsa T, om. C
Donati comm. rec. Wessner. 25
386 DONATI COMMENTVM
536 30 1 MALAM REM <^HiNC iBis pro Hn malam rem'.)> ergo
aduerbialiter dixit, quemadmodum dicimus Momum ibis'.
2 Et apparet illum manu tactum esse, qui sic irasci-
tur, quia dixit 'mi Chremes' quasi: meus indignatus est
adulescens? 3 Nam ab eo quod est meus uocatiuus 5
'mi' facit.
537 31 1 AMABO VT ILLVC TRANSEAS VBI ILLA EST uide
non esse otiosum, quod omnia praetemptata sunt potius
quam res importuna fieret, ut ad militis domum Chremes
deduceretur. neque enim conueniebat personae Bacchi ali- lo
quid amusum aut infacetum aut ccKaLQOv. 2 illvc
TRANSEAS VBi iLLA EST ut breuem uiam demonstraret,
non ^eas' sed 'transeas' dixit. 3 amabo ^amabo' inter-
iectio est amantis, etsi uerbum sonat.
4.
539 1 1 HERI ALIQVOT ADVLESCENTVLI COIMVS IN PIRAEO 15
in hoc proloquio insinuatio personae eius est, cui narra-
turus est Chaerea, quae a se post scaenam gesta sunt.
fit autem hoc populi causa, ut spectator oriculis accipiat,
quod subicere oculis poeta non potuit. 2 coimvs ^coimus'
consensimus ac pepigimus, ne sit soloecismus ^in Piraeo' 20
1 <^in^ rem V \ hinc ibis pro in malam rem add. TF, ;
abis dett. | ego TC || 3 illum om. V \ manu 07n. TC \ quia sic
TC II 4 dixit <[pithias cur^ dett. \ quasi C, quod si TF\ cur
sic F^, quasi {vel quam) dicat cur sic dett. jj 5 quod est om. C \
meus] cus [in mg. al' meus m. 1) C \\ 7 ut i • t • u • e • e • T |j
8 quod] quia C \ omnia <(sunt^ TC \ praetenta codd., corr.
Bentley \\ 9 quam res ofn. TC \ inoportuna C \ fleret C, flet T||
10 adduceret TC \ bachiali auidam usum aut infacetum aut
{om. T) akayron (aRiron T) TC, bachiali {sic vel bachidi vel
baccandi dett.) quoniam aut infacetum aut importumim <^praeter
{in mg. m. 2)y usum ideo hoc ipsum doriae praecipit (ideo —
praecipit in mg. m. 2) V {dett.)-, corr. W. duce Goetzio \\ 12 illa]
ea TC\\ 13 <et> non TC \\ 14 etsi W.: et sic F, si C, ^^"^11
15 aliquodT | coimus in pireo V, choimus in pirreoT, *****:*cC||
17 a se in mg. V^ \ gesta] facta TC \\ 18 oriculis] oculis codd. \
accipiat ed.pr.: aspiciat {in ras. V^) codd. || 20 solescismus T\
in pireo F, in pirreo T, Impe ireo (ei corr. in y) C
EVNVCHVS m 3, 30-31. 4, 1—9. 387
pro Sn Piraeum'. 3 heri aliqvot advlescentvli c.
bene inuenta persona est, cui narret Chaerea, ne unus diu
loquatur, ut apud Menandrum.
12 1 VT DE SYMBOLis ESSEMVS Plautus iu Menaechmis
(//7 3, 20) 'minore numquam fui dispendio'. 2 Sed 5
melius ^essemus' producta E littera.
3 1 PRAEFECiMvs id esti av(i7to6LdQi7]v fscimus.
2 DATi ANVLi nihil interim de scorto; apparet enim ephe-
bos esse.
542 4 1 PRAETERnT TEMPVS quia Hempus constitutum est' 10
(v. 3). 2 Qvo iN Loco quia *locus constitutus est' (v. 3).
543 5 HOMO iPSE quia 'Chaeream ei rei praefecimus' (y. 2).
544 6 CETERi DEDERE '^ccteri' exceptis me atque illo.
545 7 QviSNAM HiNC A THAiDE ExiT causa sciscitaudi est
admiratio de habitu mutato et uix agnitus Chaerea. 15
546' 81 QviD HOC HOMiNis EST uide an longam narra-
tionem possit audire, qui nondum amico narrante iam
pendeat. 2 is est an non est ipsvs est uide an po-
tuerit meretricem ignotam hoc habitu atque ornatu fallere,
qui ab Antiphone uix agnoscitur. 3 qvid hoc hominis 20
EST quod a Thaide ephebus exit. 4 qvid hic ornatvs
quod de eunuchi ueste indutus est.
547 9 QviD ILLVD MALi EST quod timidus egreditur.
1 pireum T F, perum O | a • T | c •] t • T, coimus C,
orn. F II 2 est persona cui (cur C) narraret TC || 3 loquitur T||
4 simbolis codd. \ plau C \ in Menaechmis om. TC || 5 minore
numquam] minime num (nu T) cum TC; minore nusquam
Plautus I <[bene)> fui Plautus \\ 6 E] est T \\ 7 profecimus C\
6v(i7ioruQxfiv V, simpostarcen (-trace T) TC \ fecimus — enim
om. T II 8 scoreo C \ ephebo TC, ephebu V || 10 quia tempus
deU., om. TCV\ est om. TC \\ 11 et 12 quia dett, om. TCV\\
12 ei om. T \\ 13 <(et)> ceteri (cgtere C) dedere ceteris TCj|
14 hic CF I a t • e • r II 15 admiratio om. T \ commutato TC \
et om. T I cheree TC || 16 hoc h • e • T\ longe TC || 17 narrat
et {om. T) iam pendeat TC, nar(rat id m 7ng. m. 2) t q etiam
affectus jpendeat F; corr. W. duce Teubero \\ 18 an n • e ■ i • e •
T I NON est] non F || 20 hoc h • e • T \\ 21 exiit TC I orn •
<e •> T II 22 est om. TC \\ 23 m • est • T
25 =*=
I
388 DONATI COMMENTVM
548 10 QviD siT scisciTARi ^sciscitari' est occulta magis
et secretiora rimari ac uelle cognoscere, ut (^Verg. Aen.
II 114 — 15) ^Eurypylum scitantem o. Ph. m.'.
549 1 1 NVM Qvis Hic EST NEMO EST in hac scaena uerba
gestum uultumque indicant exeuntis, cui obuia persona 5
obicitur, sub cuius occasione spectatoribus gesta narra-
buntur. 2 nvm qvis hic est nemo est nvm qvis hic
ME seqvitvr duo metuit: ne quis ex bis obuius compre-
hensor occurrat et ne quis sui persecutor exsistat.
550 2 1 lAMNE ERVMPERE HOC MIHI LICET GAVDIVM 'erum- 10
pere' quasi actiuum uerbum posuit pro neutrali, ut sit:
licet mihi erumpere hoc gaudium?, cum sit *^erumpere' quasi
exire et ^mihi' pro a me.
549 1 3 NEMO HOMO EST quamuis ^nemo' <(ne homo)> in-
tellegatur, tamen "^homo' addidit, ut ueteres solent, tc5 1.5
550 2 2 ERVMPERE utrum "^erumpere' pro emittere posuit
an ^erumpere' pro exclamare, ut rumpere uocem
dicitur qui exclamat? nam ^pro luppiter' dicturus est.
551 3 1 NVNC EST PROFECTO ordo ct scnsus hic est: nunc 20
est profecto tempus, cum perpeti possum me interlici.
1 sciscitare (2.) F, om. TC j esto occulta TC \\ 2 mirari
codd., corr. Lindenhr. \ eripilum (-pulum T) sciscitantem 0 • f •
{sscr. V^) m • codd. || 4 Nunquis F|h-e^n^e- T \ hic om. C \
in . hac scaena om. V \ uerba om. C |1 5 gestu uultuque T \ ex
cunctis C I cui ed. pr.: cum codd. \\ 6 subicitur F 1| 7 Nunquis
F I h • e • n • e • T | hic me F, me hic C^ m • h • T\ s- T \\ 9 sui]
sit (7, sic T II 10 iamne] iam me C \ hoc mihi licet F, me hoc licet
C, h • 1 • m • T I g • T II 11 ut — sit erumpere om. T \\ 12 licet
sscr. C^ I cum TF. : ut codd.; aut Steph. \\ 13 exire et] exiret
TC, exif |et F || 14 ne homo add. W. \ intellegatur post 15
bomo T II 15 ueteres ed. pr.: uere codd. \ solet T \ tc5
aQxuiGiLoi F, ****** TC II 17 promittere TC |1 19 proh F^
proth T II 20 ordo — profecto om. V || 21 me possum F
EVNVCHVS III 4, 10. 5, 1—7. 389
hoc autem cur dixerit, ipse statim subicit causam.
2 CVM PERPETi ME POSSVM animaduertendum quod ^cum'
si coniuncte legeris, quando significat, si separatim, 'cum'
dum significat. 3 nvnc est profecto figurate. ac con-
iuncte lege sine distinctione. 5
552 4 contaminet vita aegritvdine aliqva mire uitae
crimen ostendit, uelut ipsa sit campus fortunae possessioque
instabilis uariorum.
553 5 SED neminemne cvriosvm intervenire nvnc mihi
apparatus ad intentionem futurae narrationis dicitur. lo
554 6 1 Qvi ME SEQVATVR id cupit gaudens, quod aliis
tristibus molestum est. nam contra Menedemus (cf. Heaut.
II) grauatur narrare quae dolet. 2 obtvndat odiose
instet ac repetat. 3 obtvndat molestus et odiosus sit.
4 enicet evcpwvoTEQov quam ^enecet'. 15
555 7 1 QviD GESTiAM dccst 'quaercns', ut sit: rogitando
obtundat, enecet quaerens quid gestiam. 2 qvid gestiam
gestire <^est)> motu corporis monstrare quid sentias. hoc
autem constat a pecudibus ad homines esse translatum.
3 Gestire est sensum corporis gestu indicare, quod magis 20
' animalium est mutorum. Vergilius {Geo. I 387) ^et studio
incassum uideas gestire lauandi'. 4 Et qvid propter
quid. 5 vnde emergam proprie dixit *emergam' ut ex
lustris atque inhonestis locis utpote meretriciae domus.
1 hoc — 2 quod in mg. F* | hoc ex hac corr. ut vid. C\
cur ed. pr.: cum F, om. TC \ ipse dixerit CV \ subiecit C\
<:^ca^causam T|| 2 cvm om. TC \ ubi aduertendum quod F, om.
TC II 3 quando] qui T \ si separatim] separatim TC || 6 con-
tamini T \ vita] uita/// V || 7 ipse T \ possessioque fortunae
(forme C, formae [m mg. uel fortunae] V) codd., transp. W. || 9 -ne
om. TC \l-t-n-m- T \\ 10 ad] sed TC \\ 11 sequitur C \ capit
TC I alf/s F, at his T, ab his C || 13 gratulatur codd., corr. ed.
pr. I narrare om. V | quod V \ tediose V \\ 14 repetet T(7|
15 enicet] enecet codd. \ ne v(poiv\6TfQov V, ***** C, om. T \
quam] que C, q3 T || 17 quaerews F, queri TC \ qvid gestiam
om. V II 18 est (post monstrare) add. dett. \ centias T, sentiat C I
hoc om. TC II 19 a studibus T \ translatam C \\ 20 sensu TC\
gestum F, gestu T i| 21 est om. TC \ hruiorvim V {= dett.) \et
om. C II 22 uideas — lauandi] • i • g • 1 • C, etc • T \ propter quidj
perpet9 (-ti T) quidem TC || 24 meretrici TC
I
390 DONATI COMMENTVM
Cicero (in Pis. 12, 27) ^at ne tum quidem emersisti, lutu-
lente, quaeso, ex naturae tuae sordibus'.
656 8 VESTiTVM HVNC NACTVS beue 'nactus' dixit, ut qui
non sumeret, nisi suasisset hoc occasio.
567 9 1 ADIBO ATQVE AB EO GRATIAM HANC SCnSUS et Ordo 5
hic est: adibo atque ab eo gratiam hanc inibo, quam
uideo hunc uelle a se inire. 2 atqve ab eo gratiam
HANC QVAM viDEO VELLE iNiBO gratiam inire est dare
beneficium ac per hoc mereri alicuius gratiam id est ami-
citiam. 3 Sed haec est elocutio ^gratiam ab eo inibo' lo
pro ^eius gratiam merebor'. nam ^ab eo' amat Terentius
pro eius ponere, ut in Andria {I 1, 129) 'primum ab eo
animaduertenda iniuria est' pro ^eius iniuria'. 4 Inire
autem gratiam est mereri gratiam. Plautus (Curc.III 35)
Hnibis a me solidam et grandem gratiam'. i5
668 10 1 QVID EST QVOD SIC GESTIS AVT QVID SIBI HIC
vestitvs qvaerit facete repetit uerba eius interrogans,
ut sciat se iam pridem esse praesentem. 2 qvid sibi
Hic VESTiTvs QVAERiT facctc ct figuratc dictum est. sic et
alibi {prol. 45) ^ut pernoscatis, quid sibi Eunuchus uelit'. 20
659 11 1 QViD EST qvod laetvs sis uide aliud esse
gestire, aliud laetum esse. 2 qvid tibi vis nQog xb
*quid mihi uelim' (v. 8); satin sanvs es itQog t6 ^sanus
1 at] ac CF I tu V | mersisti 0, -cisti T \ lutulento V\\
2 queso dett.^ ceso TC, ceno V \ ex <(miserrimis)> Cicero || 3 hunc
n- T I dixit nactus T \ ut om. TC'\\ 4 sumerit T \ hoc om. V\
ad cassio TC\\ 5 adhibo F| g-h- T |1 6 adhibo F, adhibo T||
7 udeo C 1 uelle hunc T | a — velle om. T 1 a se inire F, hasce
mire C | ab eo] habeo C \\ 8 quam hanc C 1| 9 pro hoc T \ mereri
TF.: rei codd. \ gratiam <^mereri {in mg. m. 2)y F|l 10 hoc est
TC I allocutio TC, adlocutio F, corr. Steph. \ habeo et ibo C\\
11 a& eo F, habeo C |1 12 pro eius om. C \ ab eo] ab illo Ter.
et Don. ad Andr. l. H 13 ire autem in gratiam TC !| 14 est —
gratiam om. T \ mereri] meretrici C H 15 inibg T, inibit CV
a me] tam F, tamen TC \ stolidam TC V \\ 16 quod s ■ g • T
h . u • q • T 11 17 repetiit uerba in mg. F^ H 19 hic <uult> TC
quaeritur C \\ 20 uelit om. TC \\ 21 1 • s • T | sis m mg. V^
uid3 T, uide G \\ 22 nqoG xo F, * * * C, om. T \\ 23 quid mihi
uelim] mihi quid quaeram Ter. \ es (est T) sanus TG \ TtQoo
t6 F, * * * (7, om. T
EVNVCHVS lU 5, 8—15. 391
sim anne insaniam' (v. 8). 3 qvid me aspectas qvid taces
his duabus interrogatiunculis descripsit uultum dicturi.
560 12 1 O FESTVS DIES HOMINIS AMICE SALVE dcCet a
salutatione incipere luculente dicturum; illum autem ueri
simile est et percussum re noua et audiendi cupidum 6
immemorem exstitisse salutandi. 2 o festvs dies utnim
qui causa est festi ac laeti diei an qui ipse tantus sit,
quantus est festus dies? 3 o festvs dies <(hominis)>
pro: homo festi diei. sic dicitur etiam scelus homo. Ennius
(Ann. I fr. 15 M.) ^o pietas animi'. 4 salve nbmo est lo
QVEM ego nvnc magis beue additum 'magis', ut his amicis
antepositum se intellegat, quos cum cupiat uidere Chaerea,
tamen magis [ut aliis amicis antepositum] neminem cupit.
562 14 1 IMMO HERCLE OBSECRO TE VT AVDIAS boUUm
compendium, ne multa diceret ad commendandam ut 15
solet narrationem futuram. 2 immo hercle obsecro bene
contulit uerba, ut ex his appareat quam id agere uelit:
ille dixit ^quaeso', hic ^obsecro'.
5f)3 15 1 nostin hanc qvam amat frater quaeritur an
ueri simile sit Antiphoni notam esse Thaidem, quam frater 20
ipse nesciuerit. sed intellegere debemus modo notitiam
non uultus sed famae positam esse, quam famam potuit
1 sum TC I insanus TC \ qvid taces] t • T || 2 hic codd.,
corr. ed. pr. \ mterrogatiuncuUs F, interrogatio culis jT || 3 h • a •
s • T I schol. ad v. 10 refert Teuber \ docet T, doce C \ a sscr. V^ ||
4 illum Dziatzko: illud codd. \ autem] aliud 0 || 5 et i. in ut
corr. F, et T I re noua et ed. pr. : renouet C V, rem- T \ audieni C \
ille qui se monstrat
et memorem TC, immemorem (sscr. m. 2) F || 6 salutandi
in mg. C * | es F || 7 tantus C 1| 9 scelus hominis .^ || 1 1 e • n • m •
T II 12 antepositum] bn positum C, positum T j cum cupiat
Goetz: cum uia TC, in uia F; cum optet dett. \ uiderit F
13 ut — antepositum {repetita ex antec.) secl. TF. | aliis C
14 Imo C I obsecre tua T \\ li5 commendandum F || 16 ob • T
17 uerba om. TC \ ut] cum T \ apparet (sscr. m. 2) V \ quam
id Bahbow: quid codd. \ agere F|| 18 dicit V\\ 19 Nosti codd. \
q • a • f • T I frater in mg. V^ | querit TC || 20 <an> anthi-
phoni TC, a.ntiphoni V \ frater F || 22 uultu sed fama posita
TC I esse om. C
I
392 DONATI COMMENTVM
ex Phaedria et Antipho scire. at uero aliam notitiam
negauerat Chaerea sibi fuisse cum Thaide, hoc est uisus,
[uultusj oris et corporis. 2 novi nempe [vt] opinor
THAiDEM uerisimile est haec scire Antiphonem, qui adeo
sit familiaris Chaereae. et est ordo hic : opinor noui, nempe 5
<^Thaidem. 3 nempe^ opinor thaidem optime et ab illo
tacitum et ab hoc nomen allatum est, ut appareat quam
nouerit et quam possit assequi quae dicentur.
564 17 1 QVID EIVS TIBI faciem praedicem avt lavdem
praedicamus ut sunt res, laudamus extollimus. 10
2 Vel praedicamus uoce, laudamus argumentis.
565 18 1 qvam elegans formarvm spectator siem
^spectator elegans' est cunctantis et fastidiosi iudicii, <(cui>
non quid placet facile.
564 17 3 qvid ego eivs tibi ordo hic esse debet: quid 15
ego tibi nunc eius faciem praedicem aut laudem, Antipho?
in hac commotus sum, cum me ipsum noris, quam elegans
formarum spectator siem; ut sit sensus: in hac commotus
sum, ut ille solet, qui scit formas eligere ac fastidire pro
merito. 20
565 18 2 spectator probator, ut pecuniae specta-
tores dicuntur.
1 et 07n. TC \ ai V, aut T \ uero V \\ 3 uultus (multus G)
secl. Rabhow \ <et> oris V \ vx om. C | c t • T { hoc TOJI
5 Qt est ordo hoc V \ nemphe T \ Thaidem nempk add. W.\\
6 <ut> opinor F, 0 • T | t • T | optu T \\ 7 ablatum TC\\
8 adsequi V \ quae dicentur om. V \\ 9 quid eius tibi faciem
in ras. V^ (== dett.), om. TC \ aut in ras. V\ ac TC\\
10 praedicemus F, praedicem (7, praedicice T j res in mg. F^
om. TC 1 extollimus — laudamus om. T \\ 12 elegans {post
formarum) F, eligans T \ si spectator (spector C) q TC\\
13 spectator <est> F, om. TC \ est] et F ] constantis {corr.
m. 2) V I <si> iudicii TC \ cui add. Steph. || 14 non quid ed.
pr.x numquid codd. \\ 15 qvid] qui TC \\ 16 ego om. TC \ eius
tibi nunc TC \ aut] an (7 | 1 • a • T |1 17 sum] s • T || 18 spec • s •
T 1 sit om. T \\ 19 ut iHe solet qui ut scis {corr. m. 2) F, ille
solet qui ut scis (sis T) TC \ ac] at C | promitto merito C,
pro nneto merito T |1 21 probatur C
ETOVCHYS m 5, 17-25. 393
■6 19 1 iN HAC COMMOTVS SVM non est consequens: esset
autem, si diceret Hn hac conunotum me scias'. erit ergo
ordo et sensus qui supra. 2 primam esse dices scio o
fiduciam elegantiae, et de alienis oculis iudicare!
567 20 1 QVID MVLTA VERBA AMARE COEPI Ordiue Cgit, 5
*nam prius est commoueri, inde amare. 2 Et bene
non ante dicit, quid aggressus <(sit)), nisi amoris mentione
praelata, quo cogente nihil infectum est cupientibus.
568 22 1 svBMONViT ME PARMENO leuiter monuit. et recte,
quia *arripui' dicturus est. 2 Et totum optime; nam lo
ut non erat boni adulescentis hanc technam reperire, sic
ab alio repertara fuit plane ueri amatoris arripere.
569 23 1 TACiTvs ciTivs AVDiES morantem solemus cor-
ripere extra ordinem percontantes. 2 Et bene celeri-
tatem promisit, qua facile tenetur auditor. 3 Et mire, is
tamquam sola interrogatio morae sit.
570 24 ET PRO ILLO IVBEAxM ME ILLOC DVCIER Hubeam'
mirifice dixit tamquam in re honesta. sic et turpe factum
plerumque perseuerante impudentia releuatur.
571 25 QVID EX EA RE TANDEM VT CAPIAS COMMODI trausit 20
a reprehensione facti ad causam facti.
1 consequens] gns C || 2 diceretur T | me scias erit in ras.
F* (=dett.), ut scias erit TC \\ 3 esse non agnose. Ter. codd. \
discessio TC\\ 4 fiducia codd., corr. ed. pr. | et] e V \\ o verba
om. V I cepi 0, c • T, ^^coepi (sscr. m. 2) V (= dett.) \\ 6 com-
moueri F, commouere C j et breue TC \\ 7 non C, nam V\
quida gressus TC, quidam gracZus V | sit add. W. \ nisi C,
uisi V\\ 8 prolata.? || 9 summonuit V \ me par • T \ leniter V\\
10 et toium F|| 11 non erat dett: nouerat CV, (in mou- corr)
T 1 tenhcnam C, tenchnam T, technam (in mg. rhiva) V\
13 citius in mg. F*, om. TC \ audiens TC \ morantem sqq.]
hoc schol. ad qvid id est pert. \\ 14 perconstantes T, percon-
tantem F | quam TC \\ 15 tenet TC \\ 16 sic C \\ 17 me om. TC \
illo C, illuc F, i • T\ '^Mucier F, d • T\ iubeam mirifice Schoell
iube amico TCV (iubeam me dett.) \\ 18 dixit om. TC \ inter
honestum F, -sta TC, corr. W. \ sit TC, sic <^quod uile sit)>
uela
dett. II 19 imprudentia C \ reuelatur T, reualeatur C, releuatur
(corr. m. <2) F 11 20 t • T \ vt capias] uita pias C, capias F,
c • T; ut caperes Ter. \ commodi] c • jT |1 21 a] ac C j ad causam
<^ipsius)> in ras. F^ (= dett.), ac de causa TC
394 DONATI COMMENTVM
572 27 NVM PARVA CAVSA AVT PARVA RATIO EST sic illata
est interrogatio , quasi ad hanc adnuere et uultu consen-
tire Antipho sit coactus.
573 28 1 LAETA VERO AD SE ABDvciT DOMVM omnia mire:
quod ^laeta', quod ^abducit', quod Momum', quod ^com- 5
mendat', quod ^uirginem'. specta singula et mirare uir-
tutem poetae.
577 29 1 COMMENDAT V. locus iuitium erroris continens
apud Thaidem. 2 cvi tibine non interrogat sed miratur.
3 SATis TVTO tamen quid hic facit Hamen'? utrum lo
hoc dicit: etsi meretrix, tamen satis tuto agit? an: etsi
Chaereae, satis tuto tamen, quia nullus accedet alius?
578 30 1 edicit ne vir qvisqvam tiubemus uelut edicimus
imperatoris sunt dicta ^. 2 et mihi ne abscedam imperat
certe ne ullus uir accedat. i5
579 31 VT maneam solvs remaneam perseueremque in loco
ac per hoc sim miser, utpote dono datus et seruiens
meretrici. et est ironia.
580 32 ego inqvit ad cenam hinc eo (iL(irj(SLg ad impru-
dentiam mulieris exprimendam, quae hoc dixerit secura 20
de custode eunucho.
581 33 1 ABDVCiT secvm ancillas memoritcr, nam dixerat
abiens {III ^, 53) ^uos me sequimini'. 2 pavcae qvae
ciRCA illam essent relictac nonnuUae, ut lauari possit ea
uirgo, quae sub uitii huius occasione nuptura est. hoc 25
1 nvm] nunc TC \ inlata V ] est om. T \\ 2 awwuere F, ab-
nuere TC \\ 4 deducit TO, deducit V \\ 5 leti TC \ adducit TC,
rfeducit V II 6 uirgini TCV \ spectata T \ singulare TC, -lare
V II 8 coMMENDAT V, W.: commendandus codd. \\ 9 cvi tibine]
cum uitium (uicium C) codd. \\ 11 dicit W.: dum codd. | etsi 2.] et
sic 0, et sic V \\ 12 cherea V \\ 13 edicit] et dicifc T \ uidemus
uelut (-ti T) edicimus imperatoris sunt dicta TC, iubemus
uel uiue dicitnus unde edictum imperatoris est V (sim. dett). Fort.
iubemus uolumus, edicimus <(imperamus; nam edicta^ im-
peratoris sunt dicta || 14 ne ullus uir accedat Teuher: nullus uir
accedit codd. \\ 16 vt om. T \ solum TC j| 18 yronia CF|I
19 iiliir]6L6 F, **** C, om. T \ impudentiam codd., corr.
Steph. II 25 uicio codd., corr. ed. pr.
EVNVCHVS III 5, 27-:i7. 395
enim totum sic inducit poeta, ut non abhorreat a legi-
timis nuptiis, in ea praesertim quae uxor futura est.
3 MANENT pro *remanent': ag^alQEaig.
682 34 1 NOviciAE PVELLAE XvGig'. nouiciao et puellae.
2 CONTINVO HAEC ADORNANT VT LAVET ^haec' pluralitcr 5
pro hae, ut in Phormione {¥9, 23) ^haecine erant itiones'.
^adornant' autem ex medio significatu pro apparant.
583 35 1 DVM APPARATVR impersonaliter dixit. 2 Et Mum
apparatur' pro dum apparetur et ^sedet' pro sedebat.
3 viRGO iN coNCLAvi SEDET conclave est separatior lo
locus in interioribus tectis, uel quod intra eum multa loca
clausa sint ut cubicula adhaerentia triclinio.
584 36 1 RESPECTANS TABVLAM QVANDAM PICTAM beue
accedit repente pictura ad hortamenta aggrediendae uir-
ginis, ideo quia non ad hoc uenerat Chaerea, ut continuo i5
uitiaret puellam, sed ut uideret, audiret essetque
una (cf. V. 26)., cum nihil amplius cogitare ausus fuerit,
usque dum picturam cerneret. 2 iovem qvo pacto mira
inuentio, qua haec pictura tribuitur domui meretricis ad-
uersus omnium pudicitiam morum: contra parsitnoniam 20
autem, contra dignitatem, contra pudicitiam. 3 iovem
Qvo PACTO DANAAE MisissE AivNT bcne ^aiunt', et quia
fabula et quia tam turpis loui quam apta meretrici.
585 37 1 Qvo PACTO danaae misisse aivnt qvondam quae
1 inducitur a poeta V | a] tam TC \ legitimus C \ est]
sit TC 11 3 remat C \ cccpsgeaLg F, * * * * C, om. T || 4 pvellae
— nouiciae om. TC \ Xv6lo V \\ 5 continua T \ lauent V \\ 6 <^pro^
hec inerant uitiones TC, haec meae rationes V \\ 8 apparantur
TC I impersonaliter — apparetur 07n. T \\ 9 apparantur C \ appa-
rentur CF|| 10 separatior] spatio^ TC{dett.), secretior V \ tectus
T II 12 sunt TC II 13 Respectans t • q • p • V \ suspectans Ter. \\
14 accedi C | ornamenta TC \\ 17 cum nihiVJ cui TC (utque
nihil dett.) j cogitaret TC, -tare/// V \ fuerit usque W. : ueritus-
que C, (sscr. putaretur m. 2 = dett.) V, uirtusque 1' \\ 18 picturam
— haec om. TC || 20 amorum TC, amor {sscr. m. 2) F, corr,
Westerh. \\ 21 autem V | io\t:m] luppiter TC || 22 danne F,
dane T, darie C | misse TC, misisse (corr. m. 2) V \\ 23 tam CjJ
24 dane misisse (mississe C) aiunt quondam TC, d • m • a • V
396 DONATI COMMENTVM
aptior pictura domui meretricis ad amatorum illecebras
quam haec, quae exemplum continet amoris et amoris
puellae et amoris ad louem pertinentis et amoris non
gratuiti nec paruo propositi, sed auro in gremium fluente
uenalis? tum quod in gremium Danaae ipse ut splendidus 5
imber illabitur, nonne uidetur meretrix docere adulescen-
tulos illam corporis partem auctore loue uelut inauratam
fuisse? 2 iMBREM AVREVM uou rorcm uel pluuiam sed
'imbrem' addiderat: 0 auaritiam meretricis!
586 38 1 EGOMET QVOQVE ID SPECTARE COEPI moris CSt 10
ad id oculos uertere, quod uidemus eum quem aspicimus
intueri.
587 39 1 lAM OLiM iLLE LVDVM bcne non ^scelus' sed
^ludum' dixit. 2 impendio id est magis magisque.
586 38 2 LVSERAT iam olim ille <(lvdvm)> ut (Verg. Aen. 15
XII 680) ^hunc, oro, sine me furere ante furorem': figura
588 4:0 1 DEVM SE IN HOMINEM CONVERTISSE (pLl0(i0(pi%S>g
Terentius demonstrauit, quam cladem moribus hominum et
ciuitatibus afferant figmenta poetarum, cum exempla sce- 20
lerum afferant peccaturis. 2 atqve in alienas tegvlas
1 aptior] aporum TC \ ad] ab C \ inlecebras T || 2 et
amor puellae codd.^ corr. ed. pr. \\ 3 <^non)> amoris non jP||
4 paruo CV \ praepositi sed (-tis et TC) eodd., corr. Steph. \
in gremio C \ fluenti C, fruente T \\ 5 Danaae — ut] dane
(darie C) ^ et TC, danne iuppiter ut V \ splendidius 0, splen-
didus V II 6 ymber C'\ inlabitur V \ <ut> meretrix TC, in
meretrice V \ docere GoetZ: ducete F, ducens TC \\ 8 fuisse
om. T I Ymbrem TC \ rorem uel pluuiam V {= dett), rorem
iucturam (uict- T) TC \ 9 ymbrem C \ addiderit T \\ 10 id —
coEPi] expectare cepi TC, s-c- V \ est om. F || 11 cum TC||
13 lam o • i • 1 • V \ sed ludum om. TC \\ 14 impedio T, om. V\
idem V \ ignis magisque C || 15 lux erat TC \\ 16 hunc oroj
nunc curo C, hunc uno T, hunc V | furorem] fur TC \\ 17 ar-
chaismos ed. pr.: ***** TC, om. V || 18 in otn. TC \ con-
vertisse] c • F I (pLXo60(pL-iid)g W. : cpLXo60(pi] nunc F, *****
nunc TC] philosophice nunc ed. pr. \\ 19 laudem (in mg. al'
cladem) C || 21 adferant T \ peccatoris TC, -toris {corr. m. 2)
V I iN om. C
EVNVCaVS m 5, 38—44. 397
hic apparet separatim louem, separatim auri fuisse picturam.
3 DEVM SE iN HOMiNEM CONVERTISSE utrum quia lup-
piter humana forma aurum infundens pictus erat in tabula,
non pro loue aurum? an ^in hominem', id est in hominis
audaciam atque fiagitia? 4 atqve in alienas tegvlas 5
Acrisii scilicet. 5 Et tegvlas tectum. 6 Et satis
comico charactere locutus est et presso stilo.
589 41 1 vbnisse clancvlvm per implwivm haec omnia
non ut difficilia factu, sed ut humilia et loue indigna
proferuntur, ut merito sequatur "^ego homimcio hoc non 10
facerem?', quod non solum non loui, sed ne homini qui-
dem nisi furi aptum erat. . 2 fvcvm factvm id est ut
fucum faceret, hoc est insidias et fraudem. 3 fvcvm
offuciam, fraudem. 4 Et mvlieri pro feminae.
590 42 1 Qvi templa caeli svmma sonitv concvtit ab 15
auctoritate personae, ut fit in exemplis. 2 sonitv con-
cvTiT parodia de Ennio (Bihh. trag.^ p. 79). 3 templa
CAELi svMMA tragicc, sed de industria, non errore.
591 43 EGO HOMVNCio Hoc NON FACEREM oratoric ut loucm
extulit, ita detraxit sibi: ille est deus et magnus, ego 20
non homo sed homuncio.
592 44 1 DVM HAEC MECVM REPVTO ACCERSITVR LAVATVM
iNTEREA viRGO seiTiauit ordiuem nuptiarum. et proprio
uerbo quasi de nuptura dixit 'accersitur', ut alibi (Ad.
V 6, 1 — 2) 'quam mox uirginem accersant'; nam ipse 25
1 iouem separatim separatim C, iouem separatim T || 2 dct*m
F 1! 3 humana forma om. T \ tabulis C || 4 an in homine C || 5 flagi-
tiam C\ TEGVLAs] tabulas 0 || 6 Acrisii W.: aeriy T, aerei C,
auri in ras. V^ \ Et tegvlas tectum W.: tectum et tegulas
codd. I comicos TC\\7 caractere F, caracthere C, carapte T\
et] ut 0 II 9 factum T \ iouem digna TC \\ 10 hoc n-f- V\\
11 iouis C I ne om. TC \\ 12 fieri T \ <non> erat TCV, corr.
dett. I ut om. C || 14 officinam (-nam in ras. V^) codd., cori'.
W. I femina C, feram T || 15 summo T i| 16 persona TC | sit C [
in om. T 11 18 suma tragice F, sumairagica C, suma ragica T\\
19 EGo om. r I hoc n-f- F II 20 <ut puta> ille dett, om. T\\
22 acersitur C | a • 1 • i • u ■ F || 24 accersant] accersa TC^ accerse
F I nam] nunc TC
398 DONATI COMMENTVM
illam est habiturus uxorem. 2 dvm haec mecvm repvto
hic ostendit non sibi haec primum nunc in mentem uenisse,
sed tunc etiam cogitata, cum esset in meretricis domo.
593 45 1 IT LAviT REDiiT avvTOfila, qua solet, ut
(Phorm. 1 2, 53) Hmus, uenimus, <^uidemusy. 2 deinde 5
EAM m lectvm collocarvnt uide an aliquid desit a legi-
timis nuptiis; nam et ipsum uerbum ^collocarunt' proprium
est et ascribitur pronubis.
594 46 1 STO EXSPECTANS SI QVID MIHI IMPERENT IvdqyUa':
non enim dixit ^stabam'. 2 exspectans desiderans. 10
^ Et mire omne tempus exsecutus est salua ueritate, in
qua Vergilius neglegens inuenitur, cum post occisum
Mezentium non facta noctis mentione statim intulit {Aen.
XI 1) ^Oceanum interea surgens Aurora reliquit'.
595 47 1 CAPE Hoc flabSllvm ventvlvm praeclare non 15
sensum sed uerba ipsa per ^Lfi7]6t,v induxit, per quam
error puellaris exprimitur. 2 ventvlvm hvic sic facito
DVM LAVAMVR dcmonstratiuum et gestu explicandum.
3 CAPE HOC FLABELLVM quam particulatim, cum qua dili-
gentia et dsLxnTi&g iubet quasi nouicio et imperito! 20
596 48 1 VBI NOS LAVERIMVS Sl VOLES LAVATO uidc USUm
uerbi tam cito uariatum: "^dum lauamur' et ^ubi nos laue-
rimus'. 2 accipio tristis id est tristi similis, ut (Verg.
Aen. II 67 — 68) ^namque ut conspectu in medio tur-
1 habiturus est T \ haec] hoc TC \ kepvto] r • F || 2 haec et
nunc om. V \\ 3 eogitatam TC \ cum ex dum corr. C | essent V\\
4 redit T | cvvroiiia F, * * * * TC | quia TC | ut imus redimus
uenimus F, utimur TC \\ 6 an] in TC \ desit a] est ita" TC\\
8 adscribitur V \ probonis codd. , corr. ed. pr. \\ 9 si qvid om.
T I MiHi] in C I impararent T \ ivsQyeiu F, energia TC, corr.
Sahb. II 11 est dett., oni. TCV \ uirtute T \\ 12 occeanum (occi-
T) TC II 14 s-a-.r- F^ H 15 cape h-f-u- F | uetulum C\\
16 sed om. C \ uerba ipsa om. TC \ per ^i^riGiv dixit F^ per
mim • h • c • (MIM hc T) induxit TC || 17 Vetulum 0 | h • f • d •
!• F II 18 demonstratiuum om. C \ getu T, getu <(* *^ 0||
19 Cape hoc fla F | qua CF || 20 dixrtxwt; F, **** TC\
iubet om. T \ nouitio T, muncio C \ imperio TC || 21 laverimvsJ
1- F|8-u-l- jTFI uide — 399, 1 lavato om. C || 22 lawawmr
F I nos om. T^ 24 ut om. V | conspectu T
EVNVCHVS in 5, 45—54. 399
batus i. c.'. 3 si voles lavato quasi satisfacientis
est, cum illum solum relinquant cum uirgine. 4 accipio
TRiSTis bene ^tristis', tamquam aliud magis uellet, hoc est
lauare aut ludere; metuit enim, ne quod cupit, prodatur
gaudio. 5
597 4r9 TVM ISTVC OS TVVM IMPVDENS VIDERE VELLEM licct
iocanti et amico conuitium iucunde facere.
598 50 1 Qvi ESSET STATvs statura corpori ascribitur,
status ad habitum refertur. 2 Ergo status est schema,
statura longitudo corporis. 3 fl.\bellvm tenere te lo
ASiNVM TANTVM quia hoc ministerium delicatorum ser-
uorum est.
599 51 omnes prorvvnt se uerbo neutrali quasi actiuo
usus est.
iioo 52 DOMiNi VBi ABSVNT ^ubi' et loci ct tcmporis 15
potest esse.
601 53 1 interea somnvs virginem occvpat utpote com-
pressam somno et oblectatam flabello atque ab eunucho
nihil metuentem. 2 ego limis specto *limis' si nomina-
tiuus est singularis, transuersus significat, si septimus 20
pluralis, deest *oculis'. 3 Nam 'limis' est transuersus,
unde limen quoque dicitur, quod ingredientibus ex-
euntibusque transuersum est. cum igitur dissimulant se
homines uidere quod uident et non recta facie sed trans-
uersa intuentur, limes dicuntur aspicere. 25
603 54 sic per flabellvm clancvlvm 'sic' SetKTLKov est
et necessario additum, nam ^limis' et 'per flabellum'
sine demonstratione parum intellegitur.
1 i ■ c • F II 3 uellet magis TC \\ 4 probatur C, perdatur tII
6 tvm] -N- C, eni T\ istud TC \\ 7 iocunde V\ faceret TCll
8 sTATvs — corpori] staturi TC || 9 Ergo] hoc T \ scema F>
scena TC \\ 13 proaut T \ se] sed TC | quasi] quia T \\ 15 a6-
sint V I <^et^ ubi T|| 17 uirginem somnus V \ occvpat] opprimit
Ter. 1 complessa C \\ 19 expecto TC \\ 20 singularis est TC\
transuersum C \\ 22 dicitur om. T \ ingrediuntibus (-de- V) TV\
exeuntibus 0, om. T \\ 23 transuersus V \ est om. TC \ dissimulat
C II 24 quod <se> TC \ transuerso C, -se T \\ 26 sic] si T\
drAxiMov F, ***** TC || 28 <(et> panmi codd., corr. ed. pr.
400 DONATI COMMENTVM
601 53 4 LiMis SPECTO cum limi dicantur obliqui genera-
liter, hoe tamen proprie de oculis dicitur.
€03 55 PESSVLVM osTio OBDO scilicet ut amoueret arceretque
auxilium uirginis.
604 56 1 QViD TVM FATVE quid euim praeter uitium 5
superest, ubi amator est adulescens et uirgo dormiens et
in clauso? 2 Grate explicata narratio est, quam audientis
curiositas finit et cuius in extrema parte maior attentio
est. 3 FATEOR "^me fatuum, qui hoc quaesiuerim' sub-
auditur. 4 an ego occasionem uide quanta dixerit: non lo
^uoluntatem' sed ^occasionem', non ^animaduersam' sed
^ostentatam', non *"hanc' sed "^tantam', non ^angustam' sed
^breuem', non '^appetitam' sed ^exoptatam', non 'repenti-
nam' sed Hnsperatam'. 5 Et bene ^insperatam': aliud
enim sibi promiserat, ut supra diximus (ad v. 36), non 15
quod pictura occasioque persuasit.
606 58 TVM POL ego <is)> essem eunuchus scilicet.
607 59 1 SANE HERCLE VT DICIS dcCSt Hta CSt'. 2 SED
iNTERiM DE SYMBOLis QviD ACTVM EST bcne mcmor cst pcr-
sonae quam induxit poeta per hanc interrogationem. 20
3 SED INTERIM DE SYMBOLIS TtaQOLHl&dsg' aXla TCEqI tOV
IOlqlSlov ;
608 60 1 FRVGi ES utilis et necessarius, ut fruges humano
generi. 2 ^Frugi' est ergo, in quo est aliquid quo
fruamur, id est utamur. 3 discvm ^Discum' nomen est 25
proprium.
1 sPECTo] excepto codd. \ limis TO, limis V\\ 2 pro de T\\
3 hostio TV I ammoueret C \ -que om. TC \\ 5 fatve] f • V\
uictum T II 6 est ' om. V \ et ^.] ic ut vid. T \\ 7 gratis T, glate
2,
C, gwtte F II 9 me in ras. F^ quae C, q3 J | quesierim r||
10 uide — occasionem om. 0 i| 11 uoluptatem T \ non — ex-
optatam 0;«. T \ ammam aduersam C || 13 adpetitam C |j 19 d-
s-q-a-est F| simbolis TC \ est personae sscr. V^ \\ 21 sim-
bolis codd. \ TtccQoiiiiaidria (01 in ras. m. 2) ocficc Ttsgl xov v.(iiQi8Ca
F, ********** TO II 23 fugi T I utilis et] ut illi se TC |
frugi es TC|| 25 utamur] fruamur TC
EVNVCHVS m 5, 53—65. IV 1, 1. 401
609 61 1 SED TANTO ocivs PROPEREMvs ^properemus' dixit
pro ambulemus. 2 mvta vestem haec oUovofiLu <(est^
ad id, quod in domum Thaidis rediturus est Chaerea.
610 62 1 VBi mvtem PERn uultu ostendit quod subauditur
^nescio'. 2 nam domo exvlo deest ^prope' aut ^ueluti*, 5
ut sit: prope iam exulo. 3 ^Exulo' duobus modis di-
*citur: et de loco in quo exul est et de loco ex quo eiectus
est. 4 metvo fratrem ne intvs sit causas ostendit, cur
domo penitus ueluti exulet.
611 63 pater ne rvre redierit praeparatur iam inter- lo
uentus senis. et est t^vyfia ad superiora, nam et hic
^metuo' subaudiendum est.
612 64 1 iBi proximvm est vbi mvtes hoc est: domus
mea. 2 recte dicis eamvs ipsa uerba quodammodo
festinationem sonant. 15
613 65 Qvo PACTO PORRO ^porro' postea, deinceps.
ly.
1.
615 1 1 iTA me di ament qvantvm ego illvm vidi ea
persona quaesita est, quae terribilem credat militem, ut
eo magis in experiundo uanus ac ridiculus esse possit.
2 ita me di bene ament hoc loco post scaenam quid
1 TANTo] tn C I PROPEBEMvs] pro F, proeremus C \ propa-
remur T, ow. C \\ 2 Mira uestem C \ hanc V | dyiovoiiia F,
***** C, om. T I est add. Steph. \\ 3 ad id F, addid T, addit C \
chremes codd., carr.Steph. \\ 4 ostenditur V \ subadditur T \\ 5 exuo
ex exeo corr. C \ esulo (sic semper) T \ rehiti T, eielicti C || 7 <(et>
in C I quo <loco> TC \ est in ras. V^ \\ 8 frater C, ff/// V\
siet V I causa T \\ 9 domos C \\ 10 iure T \ <et> paratur F,
praeparat T \\ 11 estj esi TC \ t^vucc F, * * * TC \\ 12 est sub-
audiendum TC \\ 13 vbi mvtes] u • m • F, mutes TC \\ 14 eamvs]
e • F II 15 festinatione C \\ 16 porro] p • F | porro om. C V\\
17 dii codd. | <(bene> ament F | ament om. T j q • e • i • T \ vidi
om. rC II 18 est om. TC \ interibilem T \ ut om. T \\ 20 dii codd. |
b • <et> a • T I loco et quid om. TC
Donati comm. rec. Wessner. 26
618
620
622
402 DONATI COMMENTVM
gestum sit, hoc est in conuiuio militis, ancilla demonstrat,
ut iam quae in proscaenio gerantur, ex his possimus
616 ^^^^^^^^'^-
2 NEQVAM iLLE HODiE <^i.^ ^iUum' et Hlle insanus' sic
affertur, ut omnibus insuauis miles esse noscatur. 5
3 NAM POSTQVAM iSTE ADVENiT iustauter admouct, qui
sit Chremes.
4 1 MiLiTEM ROGAT ct hic quasi de odioso ^nilitem'
dixit, non ^Thrasonem'. 2 continvo irasci ut riuali.
fi 1 Q
5 1 NEQVE NEGARB AVDERE ut amicaC pOSCCuti. 10
2 iNSTARE VT HOMiNEM iNviTET uide impudeutiam mere-
tricis: primum petit, ut eum iubeat admitti, post ut in-
uitet, quod est maius.
6 ID FACIEBAT RETINENDI ILLIVS CAVSA admOUCt SpCCta-
torem, ne existimet altero riuali iniuriam fieri Phaedriae. 15
et simul hic nQ07taQa6Keviq est uirginis agnoscendae.
8 1 INVITAT TRISTIS MANSIT IBI CVM ILLA aduleSCeUS
scilicet. 2 Et mansit pro remoratus est, id est accubuit
nec recessit. (^na^n id} ^mansW significat. 3 Si miles,
^mansit' passus est; si Chremes, "^mansit' immoratus est 20
conuiua; nec enim statim discessisse accipiendus est.
4 TRiSTis inuitus, non libenter, ut e contrario Vergilius
(^Aen. V 236 — 37) ^uobis laetus e. h. c. i. 1. t. c. a. a.
1 in om. T \ demonstrat om. TC || 2 quae] est TC | geran-
tur Klotz: geruntur F, om. TC \ possumus TC || 4 illis et ille
insanus C, ille callide insanus V \\ 5 effertur Steph. H 7 cremes
(^&ty T II 8 hic W.: hoc codd.:, hoc loco Schoell \ milite codd..,
corr. Steph. || 9 dicit T | nam C \ transonem T 1| 10 avdere]
a • F 1 amicum TO i| 11 ut homini inuito (-ro C) codd. \\ 14 id
om. TC II 15 altero (corr. m. 2 = dett.) V \ <est> hic Ffl
16 TCQOtci naQaayisvri F, ****** TC\\ 17 Inuitat t- F, inmutat
tristuj T I m-i-c-i- F| illa] illo Teuber \ adolescenter jTjj
18 Et om. C II 19 nam id add. Schoell j si miles Bentley:
simile est codd. || 20 si Bentley: sic codd. \ mansit 2. ed. pr.:
nam sit (sic TC) codd. \\ 21 conuitia T, comitia C \ nec enim
statim TF. duce SchoeUio: necessitatim F, -ti TC \ discessit CV,
disces T, corr. W. \\ 22 e om. T | uirg • <******> TC j
23 eh-cil-t-a-a-u- reus F, s • (si^ = scilicet T) h • c •
iLtaa-v- reus C
EVNVCHVS IV 1, 2—13. 403
u. reus' et {Ter. Eun. III 5, 48) ^accipio tristis' eodem
modo. 5 SERMONEM occiPiT ^sermonem' colloquium dicit.
6^3 9 1 MILES VERO PVTARE ANTE OCVLOS SIBI ADDVCTVM
AEMVLVM plus dixit ^adductum' quam *admissum'.
2 Et simul quia uidebat furibundum Chremetem, totum 5
crimen reuocat ad Thaidem. 3 Ei haec est causa, cur
a milite in eius domo nullam rixam patiatur Cbremes.
624 10 1 VOLVIT FACERE CONTRA HVIC AEGRE ^huic' Thaidi,
non adducto. 2 hevs inqvit pver hic ostenditur, quod
supra {III ly 50 sq.) est apparatum. 3 accerse pam- lo
PHiLAM non ^prouoca' sed ^accerse', quia non est aptum
militi.
625 11 1 VT DELECTET Hic Nos quasi dicat ^quod haec
non facit'. 2 Sed delectare fidicinae est, quia supra
(7 ^, 53) de illa dixerat 'et fidibus scire'. 3 Et bene i5
^hic', quasi: <(ubi)> insuauiter nunc tractamur. 4 illa
EXCLAMAT uon 'respondct' inquit, sed ^exclamat'.
5 MiNiME GENTivM hoc magis miinim ^minime gentium',
quam ^nusquam gentium'.
626 12 1 iN coNvmvM iLLAM ifKfazLK&g ^ ut {Verg. Ecl. 20
III 25) 'cantando tu illum?' 2 illam deest *accersis'.
et est figura ano6i(07tri6Lq. 3 miles tendere proprie
dixit Hendere', quod significat pertinacem contentionem.
Vergilius {Aen. XII 553) ^uasto certamine tendunt'.
4 iNDE ad ivrgivm subauditur ^uentum est'. 25
627 13 1 INTEREA AVRVM SIBI CLAM MVLIER DEMIT ne
aurum pro uirgine, quod retinebat, amitteret. 2 Vel
1 <(ex> eodem TC || 2 meo T \ occipit] 0 • F, occepi (acc-
C) TC \ sermo V \ dicitur V || 3 pvtare — aemvlvm] p • a • 0 • s • a •
e • F II 5 furibundum] furibundus Schoell^ pudibundum Bentley \
chremem (chremetem TC) <et> TCF || 6 haec om. V \ esiom. C\\
8 uoluit f . c . h • e • F || 9 pver] p • F | hic V, om. TC \\ 10 est
om. T II 11 prouocasset (-se C) accerse TC \\ 16 quasi <(dicat)>
dett. I ubi add. W. \\ 20 in conuiuia illa TC \ i(icparLyi(oa K,
***** C, om. T II 21 illum] illico TC \ a7toaid)7tr,6La F,
****** TC II 23 tende C | pertinationem TC \ continen-
tiam C II 26 Interea a • s • c • m • demit F || 27 per iurgium quod
renuebat Westerh. \ admitteret T, acmitteret C
26*
404 DONATI COMMENTVM
AVRVM DEMiT ut csset ad fugam expeditior uel ad rixam.
3 Opportune ^mulierem' dixit, non *Thaidem', ut
ostenderet malitiam sexus.
628 14 1 Hoc EST siGNi vBi PRiMVM POTERIT ad quam
rem '^signi'? utrum: hoc est signi, quam ob rem me- 5
tuam, ne quam ille hodie insanus turbam faciat
aut uim Thaidi (v. 2)? an: hoc est signi, unde scio
quod ubi primum poterit, illinc <^se> subducet?
2 Erit igitur subaudiendum hic ^unde' et ^quod', ut sit:
unde scio quod ubi primum poterit. lo
f>29 1 1 DVM Rvs EO coEPi EGOMET hic nuuc causa nar-
ratur, cur statim in urbem redeat Phaedria, qui discesserat
abfuturus biduum ob toUendum iurgium militis, sed im-
portune redit. 2 dvm rvs eo coepi bgomet iam tempus
est reuocandi in scaenam Phaedriam, postquam acta sunt 15
omnia, quae illius absentiam desiderabant. 3 coepi
egomet mecvm ordo: coepi aliam rem ex alia cogitare.
4 inter vias figurate et noue 'inter uias'.
631 8 et EA OMNiA IN PEiOREM PARTEM utrum subauditur
*cogitare' an Hbant' ^uergebant' aut quid tale? 20
632 4 1 dvm haec pvto id est aestimo, ut ( Verg. Aen. VI
332) *multa putans sortemque animi miseratus iniquam'.
4 hoc est signi u • p • p • F |1 5 est om. TC || 6 hodie ille
{ex illam corr. C) TC || 7 signi om. T \\ 8 subducere C \\ 9 erit
in ras. F« | igitur <quod {del. F)> TCV \ hic Goetz: sic T,
ait CV I unde] ut T | ut sscr. F« || 10 <et> quod TCJ
1 1 egomkt] z m T \ uariatur TC \\ 12 cu T | phaedria 0,
om. rell. \ <at> qui (7, <at> que T \\ 13 *^futuru8 [sscr. m. 2) F,
futnrus TC \ o6<tol (m mg. m. 2)yiendum iurgium militis sed
importune F, tolle (-li T) uirginum m * ♦ tis se importune (se
in op- C) TC II 14 cokpi] c • F | koomet] e • m • F, ^ m • T |
in scaenam] nam 0, non T |j 16 qui T | aasensia T | desidera-
bam TC, -bantur F | Coepi e ■ m • F || 18 uias] uiam T\
20 ibant <aut> T |1 21 duc hec reputo TC \ id est] et T | estimo
F, existimo TC \ ut] et TC || 22 fortemque C \ animo T
EVNVCHVS IV 1, 14. 2, 1—12. 405
2 An a(paiQE6ig pro Veputo'? putamus enim instantia,
reputamus praeterita.
635 7 1 VBi AD iPSVM vENi DivERTicvLVM ^diuerticulimi'
est, ubi iter de uia flectitur. 2 Et proprie, quia diuer-
ticula dicuntur in uia domicilia, ad quae de itinere diuer- 5
tendum sit. 3 constiti plus est nunc scientem resti-
tisse quam praeteriisse nescientem.
636 8 HEM BiDWM H. M. E. <(*hem'^ interiectio laborantis
animi; ^biduum' sic pronuntia ut longum nimiumque tempus ;
tum deinde ^hic' tamquam in loco solo atque tristi. lo
637 9 1 soLi siNE iLLA scilicet sine illa. 2 Aut sine
alio oblectamento. 3 sixe illa satis amanter. 4 sine
ILLA iam causa est, cur biduum grauetur loco tristi, cur
solacium conquirendum. sunt autem qui idem putent esse
^soli' ^sine illa', ut ^sine illa' i^ijyr^atg eius sit quod i5
, dixerat ^soli'.
' 638 10 NiHiL est qvid nihil si non etc. amantium dispu-
tationes intermiscent quaedam consilia sanae mentis, quae
tamen statim resurgentis amoris saeuitia deuincantur.
639 11 EHO ne videndi qvidem erit ^eho' ridicule additum, 20
tamquam omnino non secum loquatur sed cum altero.
640 12 1 SALTEM HOC LiCEBiT bcne bis dictum ^licet'
*licebit', quasi de re magna loquatur. totum ergo ama-
torie. 2 certe extrema linea et hoc recte, quia quinque
lineae perfectae sunt ad amorem: prima uisus, secunda 25
1 an &q)aiQ£6Lg] avucpegsaLg F, anae • p ■ c • e • i • c • C,
oni. T II 3 ubi ad ipsum u- d- V (| 4 <^uertitur> flectitur C\\
5 ad quae] atque TC || 6 est om. TC \\ 7 praeterisse C H 8 h.
M. E.] hic manendum est C | hem add. Klotz f1 10 hinc TC \ solo
loco TC II 11 soLi sdte] solis me TC ! scilicet] s F, soli rC|
Aut] ac T 11 12 illa T \ amantem TC jl 13 causa F, cause TC j
ioeo C I tristis F, tristis TC \\ 14 conqrendum TC \ aut T \ idem
om.TC \\ 15 solus TC \ ut deU.: aut TCV \ ex se gessisse
iussit TCV^ corr. ed. pr. \\ 17 est om. TC \ qvid] qui id TC,
quid id F | etc. om. TC \ amantum C || 18 sanae F |1 19 tamen]
cuqtu T 1 deuincuntur TC \\ 20 ehone u • q • erit eho F, eho ne
uidendi quidem merite (-tis T) ho TC [] 21 loquitur T \] 22 saltim
TC II 25 ad om. TC
406 DONATI COMMENTVM
alloquii, tertia tactus, quarta osculi, quinta coitus.
3 An sic dixit "^extrema linea', quemadmoduni dicitur
longis lineis quid fieri, id est de longinquo?
64:1 13 1 AMARE HAVD NiHiL EST ^amare' modo frui
amore dicit. Plautus in Bacchidibus (J 1, 67) ^prius 5
adero quam te amare desinam' et {Bacch. fr. 14) ^sine te
amem'. 2 villam praetereo sciens sciens quidem, sed
non minus amator quam prius.
64^ 14 1 SED QVID HOC QVOD TIMIDA SVBITO EGREDITVR
pythias ex huius uerbis persona in scaenam ueniens et lo
locutura describitur. 2 Et timida modo aegra, turbata
commota. Plautus {Bacch. I 1, 73) ^nam ut ex mari
timida es' et hic ipse {Hec. III 1, 40 — 41) 'uxorem'
inquit ^Philumenam pauitare nescio quid dixerunt'.
3 TiMiDA timens: aliud natui-ale est, aliud euentus est, 15
ut {Yerg. Ecl. VI 20 — 21) ^addit se sociam timidisque
superuenit Aegle, <^Aegle), naiadum pulcherrima'.
643 1 1 VBI EGO ILLVM SCELEROSVM MISERA ATQVE IMPIVM
iNVENiAM in hac scaena operae pretium delectatio est
spectatoribus ex querela ancillae Thaidis atque errore 20
Phaedriae. 2 vbi ego illvm s. hoc initio ostenditur
1 •<i\\o({m\ Bentley. loqui codd. \ osculiim F, oculi T\\ 2 dici-
tur] dixit T \\ 4 amore C \ havd] aut fc \\ 5 dicit] d- T0|
Pla • C I pius T II 6 adero] ade (ade C) pro TC, ade pro F;
hic adero Plaut. \\ 7 sciens] scies O, om. V || 9 hoc <(estj quod
t • 8 • e • pitbias V \\ 10 pythias] * * * * TC || 12 nam — hic]
manum ex mari timide (-di T) sed hic codd. || 14 philomenam
codd. I qui C I discerunt T, dixent V \\ 15 timida timens W. :
.. idi
timena (corr. m. 2 = dett.) F, om. TC \ est 1.] et T \ euentu Olj
16 addidit codd. \ timidusque T \\ 17 egre F || 18 scelerosum
m • atque i • in • F, s • m • a • i • i • T \\ 19 delectatio est W. :
delectationis codd. \\ 20 atque om. TC \\ 21 s.] sce • C, om. V\
inditio C, -cio T
EVNVCHVS IV 2, 13—14. 3, 1—3. 407
tamquam persequens fugientem progressa esse persona.
3 SCELEROSVM MiSERA scelerosus est multorum, scelestus
uel unius. 4 Scelerosus proprie auctor est sceleris,
sceleratus in quo scelus sit constitutum aut commissum.
5 SCELEROSVM accusatio personae. 6 scelerosvm 5
ATQVE iMPivM "^scelcrosum' in Thaidem, 'impium' in
uirginem.
644 2 1 AVDAX FACINVS FACERE ESSE AVSVM ^faciuUS
facere' figura ccQiaLaiiog. 2 hoc qvid sit vereor unum
pro duobus dixit, pro: et nescio et uereor. 10
645 3 1 Q\iN ETiAM insvper accusatio facti. 2 scelvs
av^rjGLg: plus enim est ^scelus' quam ^scelestus', ut Luci-
lius (lihr. inc. fr. 107 M.) "^carcer uix carcere dignus'.
3 POSTQVAM LVDIPICATVS EST viRGiNEM argumentum ab
his, quae sunt post negotium gestum. 4 Et mire 'post- 15
quam ludificatus est, conscidit' dixit, cum ille uidelicet,
dum uirgo reluctatur, hoc fecerit. 5 Et mire expressit
uitium illatum uirgini ab eo quidem, qui uitiare iam
posset, sed tamen eiusmodi ab adulescentulo, cuius propter
teneras adhuc uires ad explicandam uenerem longiore nixu 20
aduersus uirginem utendum fuit. nam ideo praeter
occasionem familiae discedentis tempus, locus et cetera
attributa negotio etiam somnus uirginem opprimens
1 progressam esse personam codd., corr. W. \\ 2 scelerosg T j
misera] inueniam V II 3 uel TC, uel {corr. m. 2 = dett.) V\
auctores sceleris TC || 4 commissa t || 5 personae] p se TC||
6 impius T || 8 <(esse> facere T | f • e • a • F || 9 ccgxaiG^ba F,
***** TC I vereor] u • F I unum — uereor om. TC \\ 11 etiam]
e T I accusato T \ facto TC, facta V, corr. ed. pr. \\ 12 av^^^oia
V, **** TC j enim om. TV \ celestus T \\ 14 Postquam 1-
est u^ F 1 15 gestum (corr. m. 2 = dett.) V || 16 est deU.: et
TCV I concidit T; discidit Ter. \\ 18 ab eo] adeo TC \ uitia
TG II 19 possit TC \ huiusmodi T \ edulescentulo C \\ 20 ex-
piandum C^F, espiatam T, corr. TF.; explendam Steph. \ longior
e TC 1 nixu Schoell: noxa (nosso T) codd.; rixa Westerh.W
21 praeter ex propter corr. C^ \\ 22 iocus C \\ 23 etiam dett.:
et F, iam C, nam T \ somnis T
408 DONATI COMMENTVM
adiuuat Chaeream. 6 Et mire *ludificatus' potius quam
^complexus est' aut tale aliquid, quod amorem indicaret.
646 i 1 VESTEM OMNEM MiSERAE DisciDiT adeo non amore
fecit sed iniuria. 2 Et uide ut ex his appareat multum
uirginem reluctatam. 3 tvm ipsam capillo conscidit 5
multo melius, quam si diceret ^capillum illi conscidit'.
648 6 1 VT EGO FACILE VNGVIBVS ILLI IN OCVLOS INVOLEM
nonne credis Pythiam id comminari, quod a uirgine minus
factum sit? quod, quia puella, non potuit. 2 vngvibvs
quibus armatur hic sexus. 3 in ocvlos quasi amatori. lo
4 VENEFico commutanti homines et ex uirginibus
mulieres facienti. 5 An 'uenefico' amatori, quia amor
uenenum? Vergilius {Aen. I 688) ^occultum i. i. f. q.
ueneno' et (749) ^longumque b. a.'
649 7 1 NESCIO QVID PROFECTO ABSENTE NOBIS TVRBATVM 15
EST domi aut subdistinguendum et subaudiendum ^me',
aut aQiaLCfiog est figura "^absente nobis' pro "^absentibus
nobis'. Pomponius in Ergastilo {Ilihh. com.^ fr. 2) ^prae-
sente amicis inter cenam d. o.'; Varro in Marcello
(De serm. Lat. V fr. 82 Wilm?) *id praesente legatis 20
omnibus exercitu pronuntiat'. 2 ^Absente nobis' cum
dicit, pro praepositione ponit ^absente', ut si diceret
coram amicis.
1 adiuuat — quam om. TG \ adiuuat in ras. V^ \\ 2 com-
pressus T | quod] pro T \\ 3 Vestem 0 • m • d • V \\ 4 et inde
TC i appareat ex his T || 5 tam C | ipa T | considit C, con-
scidat T \\ 7 illi in] i • m • V, om. TC \ o ■ i - V \\ 8 minus
fae<tum {in mg. m. 2)y sit quod quia V \\ 9 quia om. TC\\
10 oculis codd. \ amatorio TC \\ 11 benefico (-cio C) TC \ hominis
T I et] ut TC II 12 ueneficio C, benefico T \\ 13 uenenum <sit
(tn mg. m. 2)^ V \ ii-fque ueneno C, mfquae ueueno
y 11 14 longum q • b • a • F, longum quae • r • a C, longumque z
a • T 11 15 nescio quid p • a • n • t • est d • F |1 16 et] est r|
audiendum F H 17 &gxcaaii6o 7, ***** TC \ est] et T \ ab-
Bente F, absolute TC \ pro — nobis om. T \\ 18 in Ergastilo
Ribheck'. sine ergo istuc TC, sine de tuo ergo istuc F|l 19 sce-
nam TC | dio • T | in Marcello] in V ad Marcellum Wilmanns;
logistoricum sigjiificari putat Schoell \\ 22 dicit] b • F | propositione
V, proprie positionem C \\ 23 coram amicis] clam nobis Westerh.
EVNVCHVS IV 3, 4—13. 409
650 8 QviD FESTiNAS propere tnrbaris et trepidas. Sal-
lustius (Hist. II fr. 46 31.) ^festinantibus in summa inopia
patribus'.
651 9 EGON QVEM QVAERAM deest ^rogas'.
653 11 1 EVNVCHVM QVEM DEDISTI NOBIS QVAS TVRBAS 5
DEDiT aut cvlXrj^ipLg, ut ( Verg. Aen. I 573) ^urbem quam
statuo, uestra est', aut 'quem' cum interrogatione pro-
nuntiandum, ut sit qualem. 2 Et quidam uolunt
^quem' subdistinguere , quasi dicat ^qualem', sed nesciunt
hac figura multum ueteres usos esse; 'eunuchum' enim lo
ad ^dedisti' uerbum rettulit nunc. ad ^dedit' ergo propter
aliud «^toDjLia adsumendum extrinsecus ^is eunuchus'; nam
quotiens uno nomine aut pronomine diuersae declinationis
enuntiationes comprehenduntur, necesse est quod alteri
accommodatum fuerit ab altero discrepare. 3 qvem de- 15
DiSTi QVAS TVRBAS DEDiT et ^quem' et ^quas' sic accipe,
quasi dixerit ^qualem eunuchum' et ^quales turbas'.
654 12 QviD Ais hoc admirantis est potius quam inter-
rogantis.
655 13 1 TEMVLENTA ES cbria, a temeto, quo nomine 20
antiqui graue uinum appellabant, ideo quod temptaret
mentem, id est labefactaret. Vergilius (Greo. II 94)
Hemptatura p. 0. u. 1.' 2 vtinam sic sient qvi mihi
1 propere T, prope C, properas V (dett.) | trepidis T\\
4 qvem] quae C \\ 5 eunucum V \ quem d • n • q • t • (om. V)
d- TV\\Q avXlritpiG V, que ***** TC; avtCnxcaaiG est casus
pro casu ed. pr. (cf. Servius) \\ 8 ut sscr. C^ \\ 9 dicant codd.,
corr. Steph. || 10 hoc T \ enim ad] quem TC \\ 11 dedisti ex did-
corr. V- I ad dedit Teuber: addit codd. || 12 cc^tco^a F, ****
TC II 13 declinationes C \\ 14 emmiiationes F, enunctiares (7,
enuntiari T | complehendendum C, conprehendun T \\ 15 <^ut
{in mg. m. 2)y quem F || 16 qvas] quos T ] et ^. om. T \ quasi
sic accipere C, quai sic actiui T, quas sic accipe (licet in mg.
add., p ea; p corr. m. 2 = dett.) V || 18 hic C \ potius om. TC
(dett.) I interrogantis <est (et T)> TC \\ 21 temptarat C,
tentaret F H 23 tentatura pedes olim i<i<ucturaque linguam (in
mg. m. 2)y V \ sient] sten C, sint Tjqm-mu- 1' V
410 DONATI COMMENTVM
MALE voLVNT bene non esse ebriam in maledictum
uersum, quasi uere temulentam esse felicitatis sit.
3 An non negat ebriam <se esse^, sed non uino sed malo
ebriam uult intellegi?
656 14 1 Av OBSECRO MEA PYTHiAS ^mea' et [Ad. III 1, 2) 5
^mea tu' et {Eun. 12, 50; 70 al.) ^amabo' et alia huius-
cemodi mulieribus apta sunt blandimenta. 2 <(qvod
ISTVC^ NAM MONSTRVM FViT scilicet 'monstrum' est omne
contra naturam. si igitur eunucbus est et uitiauit uir-
ginem, contra rerum naturam factum est et recte mon- lo
strum est. 3 Et ordo: quodnam istuc monstrum fuit?
657 15 1 Qvi iSTvc FACERE EVNvCHvs POTviT Hstuc facere'
honestius apud puellam, quam si ^uitiare' dixisset.
2 Et potest uideri aliquid nutu significare. 3 ego
iLLVM nescio qvi siet bcne uitauit eunuchi nomen, ut i5
uitiasse uirginem obtinere possit.
659 17 1 viRGO iPSA LACRiMAT nuuc ostcndit quid fecerit
et ostendit argumentis. 2 neqve cvm rogites qvid sit
avdet dicere quid si uerberata est? sed non puderet
queri. haec autem iniuria apud uirginem non habet 20
nomen.
660 18 1 bonvs vir «(xavtxwg, non enim iam eunuchus.
2 nvsqvam apparet nescias utrum fugam eius queratur
an culpam; sed constat haec argumenta esse, quod ipse
1 malum uolunt C | est T H 2 uersum Schoell: uerbum C F,
uerum T; uertit Steph. | temulentum esse F, temulentasse TC\
ifelicitatis (I add. m. 2) V \\ 3 an non negat] procul dubio
et an <^erat (m mg. m. 2)y V (= dett.) \ se esse ebriam
Steph.: ebria codd. | sed 2.] tn in ras. V* \\ 5 hau F, Aut TC\\
G mea tu V \ amo TC \ huius modi T \\ 7 acta T \\ 8 nam] non
TC II 10 rectum TC \\ 11 oro quidnam TC \ monstri////// F||
12 istic T I f-e-p- V \ potvit] potius C || 13 uitiaret TCl
14 Et] ut C II 15 nescio illum T \ quis (quis C) sit <****) TC;
GvHTiil)i.g suppl. Steph. \ uitiauit TC \\ 16 optinere C, obtmgere
T II 17 quid - ostendit om. C \\ 18 neque cum roges q • s ■ a ■ d •
V I cvm] ad T II 19 dicere audet (iubs T) TC \ est sed W.: est
86 F, esse TC, esset dett. || 22 ironicos dett., ironius C, ronius T,
yronice V \\ 23 appareat nesciat TC \ fuga . . . culpa codd.., corr.
Wieling
EVNVCHVS IV 3, 14-24. 41 1
uii*ginem uitiauerit. 3 bonvs vir bene "^uir', quia hoc
illum esse contendit. 4 etiam misera hoc svspicor
bene ^etiam', quia et hoc suspicatur, uirginem uitiatam.
661 19 1 NEQVEO MiRARi SATis bene hic omnes suspiciones
ad eunuchum quem nouit reuocat, nescit Chaeream. 5
2 Et mira locutio: pro eo quod est ^nescio' ^nequeo mirari
satis, quo ille abire ignauus possit longius'.
663 21 1 viSE AMABO <^NVM^ siT Momi' subaudiendum est.
2 Aut: num sit quod dicis.
666 24 1 SED NiHiL POTESSE ut uoluutatis rei sint, non lo
et facti. 2 vervm miserae non in mentem venerat
non ^nihil posse' sed ^amatores esse maximos'; ad partem
enim sententiae pertinet quod dicit ^non in mentem
uenerat', non ad totum, quod audiuisse se dicit. 3 Et
iam si penitus consideraueris, controuersia inerit: si enim i5
nihil posse audieras, quid est quod in mentem non
uenerit ut uitares? utrum igitur amatores mulierum
esse maximos audieras? quod ipsum uitandum fuit;
neque enim hoc satis est ad pudicitiam stuprum uitasse,
cum impudica fieri uel solo osculo possit, quam omni 20
modo integram et inlibatam uelis. an ^uerum' non erit
coniunctio sed nomen, ut illud quasi falsum audierit, hoc
autem quod uerum inuentum est, non suspicata sit?
1 uitiauerit uirginem C || 2 illud V | contepnit T \ misera
hec suspicor (7, suspicor h • m • F || 3 et om. T |1 4 nequeo mi ■
s • F, iiequid mirari satis TC || 5 cheream <^si quidem hunc
esse (m mg. m. 2 = dett.)y V \\ 6 mire TC \ nescio dett., om.
TCV I nequeo — satis om. V \\ 7 abire i • p • 1 • F || 8 Viso (uis
T) amabo si TC, uise amabo si V \\ 9 quod] P T || 10 potest
esse TC, posse F | uoluntate T \ sunt F | non et] sed non in
ras. F- II 11 miseram TC, -ra F|| 14 non <^nihil> ad C, non
<^nihil non)> ad T j totam F j dicit Westerh. : dudum codd. \
--, negatiue
Et lam] etiam F || 15 si W.: nisi codd. \ penitus (sscr.
m. 2 = dett.) V \ contrauersum erit TC \ si 2.] sed T \\ 16 quid
est dett.: quidem 0, quid TF || 17 ut tutares C \ uirum C,
uerum F ^ 1| 20 omni modo] omnino C \\ 21 inlebatam T \ eris
ut vid. T II 22 coniunctio om. T \ illum V || 23 suspicatam TC
412 DONATI COMMENTVM
nam in mentem uenire non reminisci tantum, sed
etiam cogitare significat. sic Cicero (divin. in Caec. 8, 37)
Hn mentem tibi non uenit causam publicam sustinere' id
est: non recogitas, non suspicaris. 4 vervm misbrae si
'uerum' pro coniunctione accipimus, subaudiendum erit 5
hic ^amatores mulierum esse eos maximos'. 5 m men-
TEM NON V. non quod audieram, sed quod hic fecit.
6 An aliud non in mentem uenerat, non scilicet
facturum fuisse quod fecit? 7 non m mentem venerat
aut non cogitaram aut non eram recordata. lo
667 25 1 nam illvm aliqvo conclvsissem mire ^con-
clusissem' dixit ut feram. sic alibi {Phorm. V 1, 17) ^con-
clusam hic habeo uxorem saeuam'. 2 neqve illi com-
MisissEM virginem si uel amatorem tantum meminissem.
4.
668 1 1 EXI FORAS sceleste at ETIAM RESTITAS FVGITIVE 15
iucundus error, in quo non dubitat Phaedria ipsum esse
qui quaeritur, uerum insuper sic aggreditur, tamquam
sciat ipse. 2 sceleste quale est scelestum appellari,
qui nihil sciat! 3 restitas necessario restitat, qui
miratur se protrahi. 20
669 2 1 FVGiTivE et scelestum et fugitiuum increpat,
in hunc crimen transferens Chaereae. 2 prodi male
1 nam om. T\\ || 4 irecogitas F, ire (esse T) cogitas TC\
nam T | misera V \\ 6 pronuntiatione accipimus T, (ci ex ce
corr.) C I hoc erit V \\ 6 eos V \\ 7 v.] uenit TCV, uenerat
dett. II 9 venerat] u- F || 10 cogitatum codd., corr. W. \ erat
codd., corr. Steph. \\ 11 nam illum ac- V \ conclusissem om.
T\\ 12 feram <8aeuam (in mg. m. 2 = dett.)y V \ sic <et> Olj
13 sic F, sic TC \ commisisse 0, com • V \\ 14 vieginem] 1 V\
meminissem dett., -sse TCV\\ 16 etiam rf- rF|| 16 iocundus
TC, iracundus V \ dubitet TC \ phedriam C \\ 18 sciat Scheide-
mantel: sit codd. \ Scelestus V \ celestum T || 20 qui sscr.
T II 20 prothrai C Ij 21 et ^.] ut T, ut V \\ 22 geree T \ prodi
m • c • F, prodi malis 9 T
EVNVCHVS IV 3, 25. 4, 1-6. 413
1C0NCILIA.TE opportune adulescens et hic exprobrat munus
magno emptum. 3 'Male' magno significat, ut Plautus
in Amphitrione (/ 1, 132) "^haec nox scita est exercendo
scorto conducto male'. 4 Ergo ^male conciliate' magno
empte significat. 5 male conciliate omnis conuentio 5
uniuscuiusque unicuique conciliatio nominatur. ^con-
ciliatum' ergo magno emptum.
670 3 os VT siBi DiSTORSiT ct hic memor adulescens in-
sinuandi muneris dixit illum os sibi distorsisse, qui natura
sit pulcher. [os autem illi dicimur distorquere, quem lo
natura pulchrum detui-pamus.]
671 4 1 QviD TiBi Hvc REDiTio EST elegautcr reditio ei
obicitur, qui re uera loco se non mouerit. 2 qvid
VESTis MVTATio sic ueteres. Plautus in Trinummo (///
^, 83) 'quid tibi interrogatio aut <^in)> consilium huc i5
accessio?'; Caecilius in 'AQ7ta^0(ievy {Bibb. com.^ fr. 6)
*^quid tibi acceptio est argumentum aut de meo amore
uerbificatio est patri?'
672 5 PAVLVLVM si CESSASSEM PYTHiAS familiare iratis est
auertere se ad aliam personam ab ea, in quam commo- 20
ueantur.
673 6 1 iTA lAM ADORNABAT FVGAM uestis mutatu scilicct;
1 et om. T I hic om. C \ exprobat TC I| 2 significatur (-care
T) ut TC I 3 amphi C \ mox codd. \ sata T j| 4 scorto] seruo
codd. I consiliate T \\ 5 consiliate T, con • V \ omnes con-
uinctiones (coniunct- CF, conuent- dett.) cuiusque codd., corr.
I TT. II 6 unicuiquam consiliatio T \ consilia T \\ 8 sibi d • T\
et hic — distorsisse om. TC \\ 9 natura] nam TC \\ 10 puger T j
os — deturpamus in mg. V^ (= dett.), om. TCV^ || 11 dicimus
F II 12 hoc r I r • est V | eis TC \\ 13 mouerunt C \\ 14 inter-
nummo (7 || 15 interrogatio] interpellatio Plautus \\ 16 Caelius
F, Coelius C, Coclius T; corr. Steph. \ ccQTtcc^o^svr] F, apna-
30MENN T, ****** C II 17 acceptio] aucupatio ed. pr. |
est om. T \ meo om. ed. pr.; del. Liichs \\ 19 Paulum C \ cessas-
sem] c • F I pithias TC, pithia F | familiare (-riter T) iratus
familiare
ost TC, iratis est {sscr. m. 2) V \\ 20 aduertere codd., corr.
Steph. I quem TF || 22 mutatu scilicet Goetz: mutatus TC,
mutatio F
fU
DONATI COMMENTVM
nam liberi uestem habebat utpote Chaereae, serui uero
atque eunuchi deposuerat. 2 ita iam adornabat ut
supra {III 5, 34) ^adornant, ut lauet'.
674 7 1 habesne hominem amabo haec omnia Pythias
cemens eunuchum loquitur; id enim erit iucundum, ut 5
quaerat illum quem uidet. 2 qvidni habeam ^quidni'
quid nisi, hoc est cur non habeam?
675 8 1 VBi est Dorionem contemplata dicit ^ubi est?',
quia non ipsum sed alterum nouit. 2 rogitas non
vides stomachatur uterque errans mirifice: illa quod lo
eunuchum credidit Chaeream uidens, hic quod eunucho
obicit quod commisit Chaerea.
676' 9 iivNC sciLiCET hoc iam tangens eunuchum dicit
Phaedria.
677 ■ 10 HVNC OCVLIS SVIS NOSTRARVM NVSQVAM QVISQVAM 15
viDiT PHAEDRiA ucl aQia'C6^6g est figura pro 'nostrum',
uel 'nostrarum' id est quae familiae nostrae sunt,
ut parum sit non uidisse Thaidem, nisi addatur ne fami-
liarium quidem ullam esse, quae hunc uiderit.
678 11 QviSQVAM antiqua locutio est. 20
679 12 NON viDiT totidem iisdemque uerbis repetita interro-
gatio stuporem admirantis ostendit et iam ueluti consentientis.
680 13 1 NAM QVEM ALmi HABvi NEMiNEM beue ad illud
quod ait (t". 12) 'an hunc', quasi ex multis. 2 av ne
1 ueri CF [1 2 atque] at T \ adornarat {?) C, ad • V\ ut] aut
rC II 3 lauet F, ualet TC || 4 Habesne h • a • F |t 5 chremes
{(Ul. et in nig. cernens) C | iocundum C F || 7 quid inquit nisi
<habeam> hoc est F ij 8 Dorionem — est om. TC \ Dorionem]
Dorum Z/Uw/en6r. II 9 rogitans TC || 10 uidens T \ stomachabatur
TC I utreque T \ mifice T|| 11 credit Westerh. \ quod] pro TF||
12 abicit TC \ commissus est cherea (gerea T) codd., corr. ed.
pr. II 13 HVNc] Hinc F, Hic TC \ iam om. TC \ eunuchuwi Jioc
dicit phedriam F | dicit] dum TC |1 15 hunc oculis suis n • n • q •
u • f • F I numquam Ter. \\ 16 uel (ut T) ****** * TC F; ar-
chaismos ed. pr. \ figura q. nostrorum T || 18 sit <^si^ F | uidisse
dett: uidisset TCF | thais F | nec F || 19 illa esse TC \\ 21 iis-
ilemque V \ repetita W.: repetit et sscr. F^ repetit TC||
23 Nam quem CV {dett), namque T I| 24 Au ex An corr. C,
hau/// F I nec F
EVNVCHVS IV 4, 7-20. 415
COMPARANDVS QviDEM EST AD iLLVM ^au' intehectio est
conturbatae feminae nec constantis sibi.
681 14 1 ILLE ERAT HONESTA FACIE Tc5 ldtO)T£(Jflc5 ^erat'
quasi de mortuo aut qui non est, scilicet Thaidi, quia
M, fugit. 2 HONESTA FACiE ET LiBERALi commode est 5
I descriptus Chaerea.
4 17 NVNC TiBi viDETVR FOEDVS facctc ^uidetur foedus':
nunc enim est.
685 18 1 TACE OBSECRO apte dictum est Hace' femineo
stomacho quasi impudenter assistenti formae improbae et lo
argumenta inaniter pertinaciterque inuocanti. 2 tace
OBSECRO de consuetudine dictum est Hace' et bene addi-
tum ^obsecro', ne ^tace' ipsum uideretur inim*ia.
687 20 1 QVEM Tv videre vero velles phaedria com-
mota aduersus Phaedriam cogitur eum laudare, cui irata 15
est, et ideo totum callide. 2 qvem tv videre velles
facete, quasi hunc nec ipsi qui misit conspectum uelit.
3 An ^uelles' talem <^qualem)> loquor? 4 Et breuiter
foraia laudata est, cum prolixius illius sit describenda
deformitas. 5 qvem tv videre vero uere pulcher est, 20
cuius forma nec odium nec conuitia commeruit. Lucilius
(Sai. I fr. 19 M.) ^■^athyonidi satin+ ex facie florem
1 comparandum TC \ qvidem] q • F | est ad illvm om. TC |
hau F|| 2 ne C II 3 ille erat h • f • F | honeste T | tw tdioTKT^w
F, ***** rC||4 seilicet thaidi T, sed non thaidi C, in domo
thaidi^ {corr. m. 2 = dett.) V \\ 5 commodo TCV^, commode
V\(= dett.) II 7 TiBi] eo V {dett.) | u • f _• F ||_ 9 tace om. V\\
10 impedienter codd., corr. ed. pr. \ adsistenti F || 11 -que
sscr. F^ om. TC \\ 12 additur codd., corr. W. \\ 13 uidetur T\
iniuriam codd., corr. ed. pr. \\ 14 Quem t-u^u-uf. V\
VEuo] ^ T, oni. C \\ 15 eu (7 II 16 videre velles] u • u • F,
uelles uidere T, uidere C \\ 17 <ne> hunc TC j ne CF
ipse codd., corr. W. \\ 18 An] Quem V \ qualem add. W. \
loquor. Et] et m ras. V^ \\ 19 illi codd., corr. ed. pr. \ sit
describenda F || 20 videre] u • F [ pulcrae C, -cra T || 21 nec
odium nec conuitium V (= dett.), odium ne confessa (-xa T)
TC II 22 Athyonidi satin C, atimidi satri T, Athynnidi sacri F;
atinnidi (athinidi , athidini) sacri dett. ; satir. I 'Hymnidis
Dziatzko, in satirarum I 'Hymnidis L. MueUer
416 DONATI COMMENTVM
delegeris'. 6 qvem tv videre quare Hu'? an quia istae
iam nolunt, iratae scilicet ob uitiatam uirginem? an Hu'
quasi spectator formarum elegans (cf. III 5, 18),
ut qui amator sis Thaidis?
688 21 1 HIC EST VIETVS VETVS VETERNOSVS SENEX sic 5
hoc totum pronuntiandum , quasi irascatur huic, propter
quem laudauerit Chaeream. 2 vietvs mollis flaccidusque
et flexibilis corpore, unde et uimina et uimenta et uites
et uietores dicuntur. — 3 Et uiere ligare dicitur, quia
uietis uirgis ligare possumus quidlihet. — <(sic et)> Lucre- lo
tius {III 386) araneae dixit ^uietam uestem', id est putri
mollitia praeditam. 4 vetvs ad uituperationem ponitur
modo, non ad laudem, ut (Andr. prol. 7) ^ueteris poetae
maledictis respondeat'. 5 ^Vetus' est, cuius diminuti-
uum est uetulus; ^ueternosus' morbo uetere confectus 15
ac diutumo, quales sunt qui hydropem patiuntur; —
6 Et recte, nam saepe eunuchi in senecta ueternosi sunt
et cito hoc laborant morho. — ^senex' ex malo aegri-
tudineque rugosus. 7 senex utrum <(uere^ senex an
quia ita uidetur ob deformitatem? 20
689 22 1 colore mvstellino errauit Terentius non in-
tellegens Menandricum illud ^ccvrog iazLv yaXecjtrig ysQcov'.
1 delegeris <^pulchra^ L. Mueller | videre] u. • V \ quare
(corr. m. 2) V \ ista C || 2 uolunt TC \ iratis T \ an dett. : nam
CV, iam T || 4 amatoris TC, amator es F, corr. edj))'. \\ 5 uetus
uietus F, uietus TC {dett.) \ pronuntiat TC | irascitur (7, -sce
T II 7 flaccidusque (a ex 0 corr. m. 2) F, flaccidus TC \\ 8 et
J.] in T I uineta TC, itinenta V, corr. Steph. \\ 9 uietores F,
uictores C \ dicuntur om. TV\ in mg. add. V- \ uie religare TC,
uic religatae V \ dicitur om. V || 10 uictis C \ quodlibet CV\
sic et add. IF. [j 11 Aranea dicitur C I puter T|| 12 molliora 0||
Vietus C, uictus T \\ 13 modo jpo.sHaudem F | poeta C || 14 uietus
T I diminutiuus F, ditopanatiuum (pa an po inc.) C || 16 ac] a
TC I sint T I ydropem C, idr- T || 17 in secta T \ nentricosi
sunt F, Ventriosim TC \\ 18 cito] saepe sscr. F^ | ex Steph. (e
dett.): et TCFI malo] morbo dett. \ egritudinem qz rugas l'C\\
19 uere add. Westerh. || 20 ita sscr. C^ || 22 Scvrba tGtlv yaXscotid
yhQov (sscr. w. 1) F, estin galeo tescerona ed. 3Iediol., *****)4c*
TC; avtos iatLV ovtoGi 8h Suidas
EVNVCHVS IV 4, 21—24. 417
ait autem stellionem, quod animal lacertae non dissimile
est maculoso corio; namque ad id genus facies exprimitur
eunuchorum corporis, quia plerique lentiginosi sunt. liic
ergo errauit ideo, quia yalrj mustella dicitur, yaXEcozrig
stellio, co67tEQ ^AqL(iXO(puvYig iv xaig NecpiXccig {1^4) ^^'cT^j^v 5
yakecaxri Kaxa%iaavxi, UaKQaxovg'. 2 At ego "^' edesionum
sequor, qui recte intellexit Terentium scientem mustel-
lino colore dixisse eunuclium uelut subliuido, quia uere
eunuchi aut ex candidissimis lentiginosi fiunt, ut ex Gallis
et eiusmodi occidentalibus, aut ex fuscis subliuidi, ut ex lo
Armeniis et aliis orientalibus.
690 23 VT QviD EMERiM EGOMET NESCiAM ^uesciam' pro
'^non meminerim' uel ^non agnoscam'.
6",Vi 24 1 EHO Tv EMiN EGO TE miro stomacho quod ipse
fecit, id ex alio audire conatur et, donec haec audiat, an is
haec fecerit dubitat. 2 ivbe mm denvo respondeat
hoc est quod in Rhetoricis Cicero ait (J 51, 96) "^contra
firmam argumentationem aliam aeque firmam aut firmiorem
opponamus'. haec est igitur aeque firma. ^denuo' autem
1 stelloiiem codd. \ animalia certe (-tis T) TC 1| 2 ad
id] id ideo T \ genus {ssgt. m. 2 = dett.) V \\ 3 eunucho-
rum C I corporis V {om.. dett.) \ hinc TC \\ 4 ayaXr} F, *** TC\
yZftorrj stello stGTtsg ccQLatwcpavt ceta igne cpsXiasGzLV yaXtoaxsG
■naraxsr ollo v.Qaxovacct ego F, ******* aniceta rgne (auiceta
igne T) ****** cantol?r (tant- T) ***** ego TC, corr.
Rabboiv || 6 sedesionum V, edisionum 0, edibicionum T; Edesi-
donium cod. Cumcii, edesionem vel edissionem dett. ; v. append. ||
7 intelligit C V \ Teretius C \\ 8 uelut om. C \\ 9 Zenti^finosi F,
semicanosi (emic- T) TC \ callis C \\ 10 <(ex^ eiusmodi F,
V
huiusmodi TC | accedentalibus T \ fusis C | et ex F, et ex 1\
rex C II 11 aliis F || 12 nesciam] n • F, nescio TC \ nescio T||
14 eho tu • N • ego te (7, eho e • e • t • F | miro F, uiro TC \
stomacho <^8ic ait ut (m mg. m. 2)y V \\ 15 hoc T \ audiam
codd., corr. ed. pr. \\ 16 feceris 1' \ dubitat. ivbe] dubitatiue F,
dubitat TC \\ 17 in om. T \ i^ctoriis C \ ait <aut> F || 19 op-
ponamus (a ex i corr. m. 2) V \ aeque firma aut tirmior ponitur
Cic. I hoc T I firmat T \ autem ad m ras. F*, autem T
Donati comm. rec. Wessner. 27
418 DONATI COMMENTVM
ad Vespondeat' pertinet, non ad ^mihi'. 3 deitvo
RESPONDEAT *iube <(denuo')>, non ^mihi denuo' intelle-
gendum est.
693 25 ROGA mire utriusque fiducia confertur et apud
utrumque est ueritas, cum uterque fallatur. 5
693 26 AT ILLE ALTER VENIT beue iustitit, quasi ex parte
iam obtinuerit Pythias.
694 27 1 AGEDVM HOC MiHi haec Plautina sunt, cum in
iisdem longa sit disputatio; sed mire a Terentio proferuntur
ad eius exemplum et, quod est plus, carent Plautinis lo
nugis. 2 AGEDVM TtaQekxov est, et adiuuat ex animo
loquentem.
695 28 TACES et recte tacet, quia metuit Chaeream.
696 29 MONSTRVM HOMiNis beue eunueho dictum 'monstrum
hominis', hoc est: nec mas nec femina. sic et supra 15
{II 3, 66) ^senem mulierem' dixit.
697 30 QVAM DVDVM <(m.^ uota ^modo' aperte pro prae-
terito tempore dictum esse, id est iamdudum. nam
qui iam uitiauerat uirginem, non modo sed longe ante
uestem mutauit cum eunucho Phaedriae. 20
698 31 QvicvM praepositio 'cum' his dictionibus sup-
ponitur: quicum nobiscum uobiscum; in ceteris uero, ita
ut ipsum nomen praescribit, praeponitur: cum amicis, cimi
exercitu, cum aduocatis.
700 33 1 VNDE IGITVR EVM FRATREM MEVM ESSE SCIEBAS 25
2 iube dett., iubet TCV\ denuo add. W. || 5 tum C || 6 in-
sistit qz T \\ 7 optinuerit C \\ 8 ageiidum C \ mihi] mo TC \ in
om. TC II 9 isdem T, hisdem F | fit F 1 proferentur F || 11 mr|iis
F I TtuQfXxov F, **** TC I iuat T \ anima T || 15 mascuium O,
-linum T \ feminam TC \ supra et sic semen mulierem dixit
(dr C) TC II 17 tota TC \ a patre TC \\ 18 nam qui ed. pr.:
qui nam TC, qui non F || 19 uitiauerit F | uestem longe ante F,
longe uestem ante TC, corr. dett. \\ 20 phedria codd., corr. ed.pr. \\
21 iis r|| 22 uobiscum nobiscum C, nob- nob- T, nobiscum F||
23 praeponitur {sscr. m. 2 = dett.) V \\ 24 exercitu cum addu-
catis T II 26 eum f • m • e • s • F | evm] meum T
EVNVCHVS IV 4, 25—37. 419
utpote nouicius et eum, qui ex Piraeo raro discesserit et
longo interuallo in astu ueneiit. 2 Et hae sunt obliquae>,
interrogationes, quibus uti oratores uidemus, cum deriuare^
testimonium nituntur. 3 Et ideo sic ait Phaedria, ut
frustretur omnia, quae confessus est Dorio: uult enim fv,
fratri esse consultum. 4 parmeno dicebat evm esse
prope infirmatum est testimonium: quod enim Parmeno
dicebat eum esse, potest falsum esse. 5 dicebat mire
<(*dicebat', non^ Mixit', ut {Verg. Aen. III 183) ^sola mihi
talis c, C. c.'; sic autem dicimus, quando non semel quid lOi
factum sed saepius demonstramus.
703 35 lAM SATis credis sobriam me quia supra dixerat
(JF 3 , 13) Hemulenta es', quasi grauem iniuriam hoc
dicto passa sit, memoriter rettulit dictum, ut (Vcrg. Aen.
VII 452, cf. 440) 'en ego uicta situ' et (XI 392, cf. 366) 15
^pulsus ego?'
704 36 lAM SATIS certvm est virginem vitiatam esse
ordine agit, cum primo de se, tum de aduersario loquitur.
706 37 1 CREDis Hvic QVOD DiciT a pcrsonac qualitate
derogat fidem; nam quid credendum est seruo eunucho 20
fugitiuO? 2 QVID ISTI CREDAM RES IPSA INDICAT haeC
a persona quae conuincebatur oratorie ad factum se
rettulit.
1 pireo TCV \ rato C \ discesserit ex -rat corr. T || 2 hae
F, hec TC I obliq C, -qui T \\ 3 uidentur C, om. T \\ 4 ideo] imo
T \ ut om. T II 5 frustretur T \ quae om. TC \ confexus C \ es
TC I Dorio] do C \ uult in ras. F^ ut T || 6 d<icebat (in mg.
m. 2)y V II 7 infirmatum (fi ex fo corr.) C, infirmantium V \ est
om. T I ait W.: sic ait in mg. F* (= dett), om. TC || 8 eum
esse om. V \ dicebat non add. W. \ dicit T \\ 9 sola mihi talis
cas • c • c • 1\ sola mihi talis ***** 6\ sola <(mihi casus (in mg.
m. 2)y tales casandra canebat F|| 10 quod T|| 11 factum ^fuerit
(m mg. m. 2 = dett.)y F || 12 lam satis c • s • m • F|| 14 raetoiS
intulit T II 15 si tu impulsus ego C \\ 17 certvm est o»l 7'C |
u • u • F I E8SE om. TC || 18 ordinem C \ ait TC \\ 19 quod dicit
TC, q • d • F; dicat Ter. \\ 20 nam in ras. V^ \\ 21 ligitiuo C \
istic TC I hic ex hec corr. T; hoc dett. \\ 22 q3 cum uincebatur
T| id C
27*
420 DONATI COMMENTVM
706 38 CONCEDE iSTVC PAVLVLVM ad se uersum dicit
Hstuc', ut longe sit a Pythia. eunuclio enim dicit Phaedria,
709 41 1 o SCELKSTVM ATQVE AVDACEM HOMiNEM Chaeream
uel Parmenonem. sed sic pronuntiandum est, ut putet
ancilla de eunucho dici, hoc ipso qui praesto est; ideo 5
illa "^uae mihi: etiam nunc non credis?' 2 vae mihi
quidam hoc totum ^uae mihi' usque ad Hrrisas modis'
a Pjthia dici existimant.
711 43 1 MIRVM NI TV CREDAS QVOD ISTE DICAT utrum
serua quod seruus? an stulta quod stultus? an femina lo
quod eunuchus? 2 mirvm ni tv clare dicit; quidam
pressius putant.
712 44 1 HEVS negato rvrsvm ^rursum' non ad ^negato'
pertinet, sed ad interrogationem, ut sit: rui'sus interrogo te.
2 RVRSVM retro, id est <(e)> contrario ac per hoc: 15
contrarium superioribus dicito.
713 45 1 NON POTEST SINE MALO FATERI VIDEO ampHatio
[dilatio] quaestionis argumentum est nihil constitisse.
adde quod poenam minatur non tamquam iam incerto
sed iam falso testi. deinde ipsum ^fateri' consideremus 20
quale sit: non est testis, sed rei. hic igitur ut in illimi
culpam transferat uniuersam, ^fateri' dixit, non "^indicare',
ut ipse reus, non alieni facti testis esse dicatur. 2 non
2 phitia C | df 0 || 3 cheream <^scilicet> dett. || 5 quod T \
es adeo TC \\ 6 illa (^inferty (ueh in mg. add. m. 2) V \ credis] c •
F II 7 ueh V I usquam ad irrasas mois T || 8 phitia C \ <Mci
F, dici <hoc> TO || 9 ni] si F | dicat] dic T, d • dum F, dum
C II 10 serua] seruus TC || 12 prescius T \\ 13 Heus <tu> F|
rursu rursum T \ non] nom C \ negationem TO |j 14 ad intero-
gata C I sit om. T \ interrogato F, -ta 0, -tus T; corr. TF. ||
15 rursus CF j e add. P \ ac] hac C || 17 sine m-f-u- T||
18 <et> dilatio ed. pr., secl. W. || 19 addi codd., corr. ed. pr. \
quod] q. ex ^ corr. V^ \ poena codd., corr. ed. pi'. \ menatur T\
non in ras. F* | incertos etiam TCV {sed s del. F), -to sed
etiam dett. \\ 20 falso bis C \ teste T F, om. C; corr. Steph. \ deinde
ipsum F, de me ipso T \\ 21 testis sed rei (rex T) TC^ testis
fateri sed rei V \ hic m ras. F* (= dett), ne TC \ igitur <(ut
in il (in mg. m. 2)} lum in ras. V^ \\ 22 iudicare TC || 23 ut
m mg. V (= dett.), om. TC \ dicatur V
EVNVCHVS IV 4, 38-48. 421
POTEST siNE MALO quasi nec haec fuerit nec illa confessio,
in quibus ueritas nulla sit.
'14 46 1 SEQVERE HAC tamquam ad tormenta. 2 modo
AiT MODO NEGAT tcstis aut ab aduersario conuincitur falsi-
tatis aut a se ipso, si uariauerit dicta. ergo priora quia s
non potuerant conuinci, ab inconstantia testis praesidium
defensionis est inquisitum.
4:7 1 ORA ME hoc lcntius, ut sit causa non saeuiendi.
2 OBSECRO TE VERO PHAEDRiA benc ^ucro', nam quia
ille dixerat, ut simularet preces, hic anxius ^uero' addidit lo
ostendens serio se rogare et ex animo, non ut ille iubebat,
dolo. 3 I iNTRO terribiliter, dummodo eum submoueat.
-4 I iNTRO utrum Hntro' domum ad Phaedriam an
ad Thaidem? sed non oportet ad Thaidem intellegi,
ne celandarum rerum index teneatur. i5
48 1 oiEi apte (j;(£TAta(>(Ltdv rusticum posuit utpote
serui ac nouicii. ef est deplorafio db eis sic dicta.
49 ACTVM EST siQviDEM hoc rursus clare. et sic dicit
taraquam adhuc iratus eunucho suo.
48 2 ALIO PACTO HONESTE COUtra officium fuit 20
mentiri docuisse seruum et adfuisse mendacio liberalem
adulescentulum. sed uide quemadmodum defendatur: dum
se mentiri coactum dicit, consulit honestati. hanc autem
causam longae sermocinationis ad hoc inducit artifex poeta,
1 MALo] m • F I nec hec ex hec ne corr. C^ \\ S se q3 re hac
(ac T) TC I omamenta C \\ 4 aut Steph. : autem codd. || 5 a C,
e (sscr.) V \ uariauerint V | erga V | quia non potuerat con-
uinci (uinci C) TC, quia ergo nbn potuerat uinci V\ corr. W. ||
6 ab in ras. F' || 7 inquisitum est C |1 8 <si> sit T || 9 phe •
T|| 10 dixit C, dicit T \ hinc TC, hinc ut vid. V \ addit TC\\
11 serio Steph.: uero codd. \ sed (sscr. et) ex C, rex T \ uti V\
iubebat X, iubeat TCV || 12 i] • i • TC\\ 13 i om. TC \ intro
om. C II 14 sed om. T | ad thaidem oportet TC \\ 15 celendarum
T, calendarum {corr. m. 1) C \ 'm dexteri eatur TC j| 16 oy
hey apte cxsxvaGnbv F, ****** TC \ ut potest serui agno
uitii TC II 17 et om. C \ ab eis] a Graecis.? Atticis vel a
miseris Westerh. , ai§oC Schoell \\ 20 fugit rjl 21 docuisset TC|
affuisse TC || 23 coactum dicitj cohactum (-tam C) dum TC,
coactum <sentit (in mg. m. 2 = dett.)} dum V || 24 induxit CV
422 DONATI COMMENTVM
ut apud oranes iam certum sit a Chaerea uitiatam uir-
ginem, ne ullo errore ulterius impediantur nuptiae uel
finis fabulae differatur. 3 alio pacto honeste nullo
alio scilicet nisi per hanc fallaciam.
718 50 PARMENONIS ISTAM SCIO ESSE <(tECHNAm)> QVAM ME 5
viVERE deest ^magis', ut sit: magis scio quam me uiuere.
719 51 INVENIAM HODIE POL PAREM hic iam TCQOOLKOVOflla
ad futurum exitum fabulae <(est)>; nam dum se ulciscitur
Pjthias, fit indicium patri Chaereae et confirmantur nuptiae.
731 53 1 vtrvm taceamne an praedicem tertium itaQiX- lo
Kov: abundat enim aut 'utrum' aut *ne'. 2 Aut certe
<^t6)> i^rjg <^^utrumne'^, ut sit figura TfirjaLg. 3 tv pol
si SAPis QVOD scis NESCis noii possumus nescire, quod
scimus. sed ita sane '^concordia discors' (^cf. Hor. Ep. I
12, 19; Lucan. I .98); Yergilius {Aen. XI 695) 'sequi- i5
turque sequentem'.
722 54 1 DE EVNVCHO quod fuerit.
721 53 4 Tv POL si SAPis QVOD scis NESCis uideamus, cur
nolit poeta de uitio uirginis continuo scire Thaidem: utrum
ne improuiso malo uehementius commoueatur ac doleat? 20
an ut ex eiusdem uirginis habitu uultuque ista cognoscat,
quod est actuosius? an quod proximum uero est, ut illam
et Thais et frater ignorantes uitiatam animosius aduersum
militem defendant repetitum eam uenientem cum tanto
strepitu ac minis? nam quo ore praeterea diceret Thais 25
2 nec ullo TC, ne ^*llo V H 4 scilicet om. C \ per owi. T\\
5 — 6J parmenonis istam scio (o?«. C) esse (tegnam add. dett.)
magis ut sit magis scio quam me uiuere deest magis (ut —
deest magis oni. TC) codd. \\ 7 prem T | hoc TC \ ngoLyivofiia
r, pro * * ♦ * TC II 8 est add. W. \\ 9 sit TC \ <ad> nuptie Tjl
10 utrum taceas an era dicam (craticam T) TC \ ne om. V\7tccQ-
iX'A.ov r, **:<c + * TC II 12 t6 t^g-^jis utrumne W.: exit TC, hoc
tit in ras. F* (= dett.); cf. Eun. 112, 3; Hec.1 1, 1 | fii(irj6tG F,
:^:tc:^^^ TC, corr. Steph.; TtXsovaG^oG ed. pr. || 13 si nescis TC,
scias nescias V \\ 14 sec/ ita V \ ssme Schoell : sine codd. \\ 15 <(et>
uirg' J II 17 fuit T || 18 nescias F|| 19 wolit F|| 20 ne ed. pr.:
ut codd. II 21 an aut TC \\ 22 illa T \\ 23 thaidis C \ uitiatam
(Ttam) V I aduersus TC \\ 24 uiuentem C \\ 25 ac minis] animis
TC I ore] re T
EVNVCHVS IV 4, 60-57. 423
Chremeti de sororis pudore sollicito (IV 6, 10) 'educata
ita, ut teque illaque dignum est', si sciret illam uirginem
non esse?
722 54 2 DE EVNVCHO quod Chaerea sit, non eunuchus.
3 QVOD scis NESCis DE EVNVCHO iu Heautontimorumeno 5
(IV 4, 26) ^nescis quod scis, Dromo, si sapis'. et hoc
est quod jtaxd^t^Aov dicitur. 4 qvod scis nescis pro-
uerbiale est et multum apud 8LaX£v,XL%ovg tractatum, ut
^facio et non facio' et "^amicus sum et non sum' et ^audio
et non audio' et cetera huiusmodi. 5 de vitio virginis lo
quod iam mulier facta sit.
723 55 1 HAC RE ET TE OMNI TVRBA EVOLVES CaUSa
quaesita, cur ante iurgium cum milite Thais nesciat
uitiatam uirginem. 2 et illi gratvm feceris cui
nisi uirgini? cuius crimen et supra silentio texeris prae- i5
sertim tacentis iniuriam suam et sic dolentis amissam
uirginitatem, ut nec confessionem calamitatis suae
subire possit.
724 56 id modo dic abisse dorvm *id' pro ^hoc', sub-
iunctiuum pro praepositiuo. 20
725 57 1 thais iam aderit bene dixit: huic enim aderit
Thais. 2 qvia cvm inde aliam ex alia causa supposuit,
quasi dicat ^uideo causam'.
1 chremeti] cheree C, -rie T \ pollicito TC \ educata <^est.^
V (= dett.) II 2 ut eque TC \ siciret T \\ 6 scias T \ nescias V\
ineutontum • C, me in autontum • T, eautontumerumenon Fjj
6 nescias T jj 7 7iocxozt]Xov Vatic. 1673, ***** TC, om. V\
Quid T II 8 diaXi-KZLyicoG V, fxfXTtxcoC Vatic. 1673, * * * * T, om.
C II 9 et ante audio om. C || 11 tam TC \ sic T || 12 euolues
in ras. F^, releuas TC \\ 13 ante] ame C \ cum om. TC||
14 gratam T | cui nisi] cuius TC || 15 cuius om. T \ et] ut F||
19 id] lam TC \ abiisse V \ id in ras. V^ \\ 20 pro positiuo
TC II 21 iam thais C, thais nam V \ enim adenY V \\ 22 c"""
{sscr. m. 2) V \ inde <:^abeo (m mg. m. 2 = dett)y V \ supposuit
<qua8i praeposuit (prop- T)> TC 1| 23 dicat] d • T
424 DONATI COMMENTVM
5.
727 1 1 ATAT DATA HERCLE VERBA MIHI SVNT VICIT VINVM
hic semigrauis inducitur uino Chremes priorum memor,
titubans in praesentibus, ut fere adpoti solent. 2 atat
^atat' interiectio est paulatim percepti atque intellecti
mali. 3 data verba fraus facta. 4 data hercle 5
VERBA a milite an a meretrice, cuius iam pridem dolum
malum in omni re suspectatus est? an magis a uino
quasi captioso aliquo data uerba sunt, quia bibere dulce
est, ebrium fieri turpissimum? adeo his quae sequuntur
quasi subtilem fraudem ebrietatis inducit. Plautus de uino 10
(^Pseud. V 1, 6) ^pedes captat primo, luctator dolosus est';
Vergilius de uua idem {Geo. II 94) Hemptatura pedes
olim uincturaque linguam'.
728 3 1 AC DVM ACCVBABAM hic uerba data sunt.
2 QVAM VIDEBAR MIHI ESSE PVLCHRE SOBRIVS nihil elc- 15
gantius: non dixit ^uidebar mihi tunc esse sobrius', sed
ut hoc ipsum iam erroris esset ac uinolentiae, ^uidebar
mihi' inquit ^nimium ' sobrius'. 3 pvlchre fortiter ac
nimis.
729 3 1 NEQVE pes ad incessum, neqve mens ad facta 20
et dicta. 2 satis svvm officivm facit bene: nec enim
omnino non facit, nam hoc insaniae est, sed non satis
facit, quod est ebrietatis.
1 svnt] s ■ T I viciT vinvm] u • u • V II 2 inducetur C [j
adpoti s
3 fere olent {sscr. m. 2) F || 4 atat om. V || 5 uerba hercle (hec
C) TC II 6 an] nam TC\\1 re SMspecta^ws est an magis a uino
y, r specta ca magis aio TC || 8 quasi] quas T, qua C \ uerba
data sunt <^uerba> C \\ 9 adeo turpissimum V\ secuntur TC\\
10 sub {del. ut vid.) suctilem C || 11 captant T \ primum
Flaut. I est om. TC \\ 12 de uino idem tentatura F, deuita • i •
detemperantia C, de uia i • e • temperantia T; de uua ed. pr. \\
13 uenturaque C \ lingua TC \\ 14 ac in at corr. V^ \\ 15 mihi
— soBRivs] p • m • s • y II 16 uidebor T \ tunc ed. pr. : nunc codd. ||
17 ut om. T I uiolentie TC || 20 neqve 2. — dicta] n • m • a • f • z
d • T II 21 8 • 8 • o • f ■ T I nunc enim F, nec TC || 22 fecit C |
hec C I insania TC, insani V, corr. W. \ non ed.pr.: nunc codd.
ft^
EVNVCHVS IV 5, 1-6. 425
730 4 1 Qvis EST EHEM PYTHiAS ft^covixwg et satis miro
exemplo mutatam credit, postquam ipse mutatus est.
2 QVANTO NVNC FORMOSIOR VIDERE MIHI QVAM DVDVM hoC
multuni Academicos iuuat, qui aiunt, prout habiti fuerimus
atque affecti, ita nobis aliud atque aliud uideri et ideo 5
nihil certi comprehendi posse.
1 5 1 CERTE TV QviDEM POL ct 'certc' et ^pol' haec
dixit, ut appareret hanc uere loqui quae sobria est, illum
uero ex uino falli. 2 Et honorifice atque ut sobria non
dixit Hemulentior' <(aut^ ^lasciuior' <^sed ^hilarior'/. 10
732 6 1 VERBVM HERCLE HOC id est prouerbium, ut in
Andria {II 5, 15) ^uerum illud uerbum est, uulgo quod
dici solet'. 2 slne cerere et libero friget venvs hoc
si ad sententiam reuoces, non conueniet ebrio, si ad petu-
lantiam, quam scite dictum est! nam et improbior factus 15
est et, cum tropice locutus sit, tamen ordinem naturalem
seruauit; nam primum cibus, deinde potus, postremo libido
ueneria. 'friget' autem, quia omnis huiuscemodi uoluptas
in calore sanguinis constituta est, qui his rebus alitur.
3 Et friget proprie non adhaeret; translatum est enim 20
hoc prouerbium "^frigef a picatione uasorum, quae frigida
h
1 quid est T, quidem C \ hem codd. \ Phitias C, p • V\
yQ(Qviv.(oG (v in ras. m. 2) F, **** T(7, corr. Sabb.; yviofiix&g
Steph. II 3 u • m • q • d • V \\ 4 iuuat achademicos (athademites
T) TC I <ut> aiunt TF || 5 affectati C \ ideo om. C || 7 et
1. om. V I <(et)> hanc dixit C \\ 8 apparerent F, apparet TC\\
10 aut sscr. F^ (= dett.)., om. TC \ sed hilaricr in mg. V^ (= dett.).,
om. TC II 11 id est V \\ 12 uerbum CV\ istud <est> C \ uerum
F I est hic om. C \ quod uulgo TC \\ IS dici solet] dicitur Fj
sine cerere et liber' friget uenus C, sine cerere et 1 • f • u • T,
sine c^ etb-f^ uenus F || 14 si ad] sciat TC \ conueni TC\
ebriosi ad petulantiam (-len- C) TC, "ebriosi "ad petulantiam
F|| 15 <ei (ei F, et C)> quam codd.; recte? \ scite dictum W.:
sic edictum C, sic a'edictum T, sic ant® edictum (sscr. m. 2)
F II 16 et] ut TC I tamenj tum TC \ ordinem ordinalem seruabis
TC 11 17 primus codd., corr. ed. pr. \ potio C, {ante corr.) T\
postremum Fl| 18 ueneri* (i in e corr., a sscr. m. 2) friget F,
'^m uenerifaffliget T, ueneri • Affliget C || 19 qui his] quibus T,
^^B qui C I aliter C || 20 friget ex finget corr. C \\ 21 frigei V\
1 """""'■■'"""■•'
»
426 DONATI COMMENTVM
picem non tenent, cum alia multa meliora sint ad usum
frigida, ut ferrum, aurum et argentum et cetera huius-
modi. nam sic alibi ait {III 3, 11) ^ubi friget, huc euasif.
4 Et uide tres fisrcovv(jLlag: Cererem, Libenim, Yenerem.
733 7 SED THAis MVLTO ANTE VENiT iuterrogatiue pronun- 5
tiandum est. et scias de his esse interrogationibus hanc
ipsam, in quibus ita quaerimus, ut quod interrogatur
responsuri nobis ipsi nescire uideantur.
734 8 1 lAMDVDVM AETATEM quia ^ iamdudum ' infinitae
morae est, addidit "^aetatem', ut ostenderet multum abiisse 10
temporis, ut factum est. 2 iamdvdvm aetatem pro
longinquo tempore, ut Lucilius (J fr. 17 Jf.) ^ut multos
mensesque diesque, non tamen aetatem'. 3 aetatem
diu longoque et prolixo tempore, ut est aetas. nam sic
dicimus de die et dieculam, aliquantulam moram {cf 15
Andr. IV 2, 27).
735 9 1 NiHiL dixit vt seqverere sese pro non. Ver-
gilius {Aen. V 751) Meponunt animos n. m. 1. e.'.
2 NiHiL Nisi abiens mihi innvit apparct et quasi iratam
discessisse Thaidem a milite et tamen sic iratam, ut illi 20
ira consilium non ademerit: ^innuit' inquit *^cum abiret'.
1 sunt V\\ 2 caetera in ras. V^ \\ 3 ait] ut T || 4 uidet T\
tres (i£Tovv(i^a F, res MIHONOMI6k T, res ****** C \ liberum.
<^et^ uenerem in ras. V^ \\ 5 sed thais in ras. V^ \ pronunti-
atam TC || 6 est et in ras. F*, hem ut TC\\ 7 quaerimws V\
quid interrogaturi codd. , corr. W. ; qui interrogantur ed. pr. \\
8 nobis ipsi W.: nobis si (sci T) codd. \ uideatur TC \\ 9 etatem
in ras. F* | quia — 11 aetatem in mg. V^ \ quia <^et)> (7,
quam T I infinitae — iamdvdvm oni. T || 10 <(addite •)> Addit
C I ostendat F* | abisset 0 || 12 ut <ut> T, om. C \ ut ^.]
et T II 13 tamen om. TC \\ 14 et prolixo in ras. F^
prolixo (-sso T) TC \ nam sic (si T) dicimus TC, om. V\\
15 et in diecula F, et a {pm. T) diecula TC; corr. ed. pr. \
aliquantulum (-tum C) mihi moram TC \\ 17 NmiL om. TC
{cf. supra mihi) || 18 animos a • n • m ■ (m • n • T) 1 ■ (r • TC)
e • (a • T) codd. \ nihil nisi abiens in miit (induit T) mihi
TC, nihil nisi a • m • a F || 19 apparet] atq3 C \ et del.
Steph. II 20 Thaidem om. TO | si T | irata TC 1| 21 ^demerit
{sscr. m. 2 = dett.) F, emeret TC \ inuit C, induit T
EVNYCHVS rV 5, 7—12. 6, 1. 427
736 10 1 EHO NONNE iD SAT ERAT adeo simplex hic in-
ducitur adulescens, ut a Pythia reprehendi possit. nam
quid opus fuit dicere, si innuit? 2 sed nesciebam id
DiCERE iLLAM Miccre' pro uelle significare. sic alibi
(^Andr. III 2, 22) ^quasi tu dicas factum id consilio meo'. 5
3 NISI QVIA CORREXIT MILES QVOD INTELLEXI MINVS hoC
uidetur sapientius et facetius dici quam ab ebrio rustico
adulescentulo debuisset. hoc uitium tunc fit, cum ingenium
suum poetae in personas conferunt.
737 11 QVOD iNTELLEXi MiNvs uerisimile hunc tantum ex- lo
trusum, non etiam uapulasse, quia miles magis Thaidi
quam huic irascitur.
738 12 1 MIROR VBI EGO HVIC ANTEVERTERIM ^ubi' iu qua
parte uiae. 2 hvic anteverterim hanc praecesserim.
6.
739 1 1 CREDO EQVIDEM ILLVM lAM ADFVTVRVM uidcS, ut 15
ex ipsis apparet uerbis, quam concita et recens a litigio
Thais ueuiat. itaque nec nominat militem aut uirginem,
sed pronomine utrumque significat quasi in medio con-
stituta negotio. 2 adfvtvrvm esse eum uidi aduen-
turum, ut (^Verg. Aen. X 143) ^adfuit et Mnestheus'. 20
1 eho nonne i • s • t V \\2 ut om. TC \ possit ex -et corr. C H
3 annuit TC || 4 dicere id illam T, id d • i • V \ diceret pro
TC I uelle <uel> TO |1 5 i • con • m • T || 6 nisi om. V \ intel-
lexit CV \\ 7 uidere C \ "quam "dici F, quam dici TC\\
8 adolescente V \ debuit . sed.? | tunc] tu ne T \\ 10 in-
tellexit codd. \ tantum] tacitum C || 11 taidi magis TC|1
13 vBi] un C, unde T, ubi V || 14 quam T \ ac presenserim
(pnserim T) TC || 15 affuturum TC \ uides no ex ipis separet
(saperet T) uerbis TC, uides ne ex ipsis apparei'e uerbis V
(= dett.) II 16 consita T || 17 nominat <aut)> ? \ uirginem aut
(ex nec corr.) militem C \\ 19 negotia TC \ eum uidi W.: cum
uidi TC, id est in ras. F* (= dett.) | ad <(futui-um cum> uen-
turum C II 20 affuit TC^ \ et mnesteus F, et mestuus T, in
raeateus C
428 DONATI COMMENTVM
3 siNE VENiAT cui dicit ^sine'? nuUi, sed comminantis
est, ut (Z 1, 20) ^sine modo'.
740 2 1 ATQVE SI ILLAM DIGITVLO ATTIGERIT VNO mOris
<(est)> comminantium ad exiguum reuocare commissa, quae
se ulturos praedicent. 2 ocvli ilico effodientvr et 5
femineae minae sunt et in libidinosos quam maxime; nam
hunc amatorem suspicatur esse uirginis. sic et alibi
(IV 3, 6) ^ut ego illi facile in oculos inuolem uenefico!'
in oculos autem maxime saeuire feminas et tragoediae
fere et comoediae protestantur. lo
741 3 1 VSQVE ADEO EGO ILLIVS FERRE POSSVM INEPTIAS
ET MAGNiFicA VERBA nou dixit 'usque adeo illum possum
amare', sed quam insuauis iam diu sit, ostendit dicendo
^ferre possum'. 2 Et cito ostendit, quae sit amicitia
militis: 'ineptias' inquit ^et magnifica uerba'. i5
742 4 1 VERBA DVM siNT hoc est: quae uim non ad-
misceant. 2 qvae si ad rem conferentvr vapvlabit
si discesserit a uerbis et rem experiri uolet, uapulabib.
3 Et bona locutio, ut si dicas: uerba ad rem contulit,
hoc est: agere quod dicebat aggressus est. 20
745 7 AD ME QviD QVASi ISTVC et rusticus et timidus et
pudens commotus est meretriculae dicto.
1 cui • d • sine nullis (nllis C) et TC, quasi dicai sine ntt <^et
(m mg. m. 2)y F, corr. W. | <(com (m mg. m. 2)y minantis V\\
3 atque (at dett.) si illam digitulo attigerit (contigerit; inmg. al'
attigerit C^) uno TC (dett.), atque illam si d • a • u • F |1 4 est
{post cominantis) add. dett. \ quae] q3 T 1| 5 ulteros T||
6 femine C \ sunt mine TC \\ 1 suspicantur amatorem TC\
sic] sed T \\ 8 ille T \ inuoluem V \\ 9 et] a C 1| 10 prae-
testantur C V \\ 11 usque adeo e-if-pi-et-m^i^- V\
incptiam TC\\ 12 possum om. TC\\ 14 fere T 1| 15 ineptia TC,
inepta {sscr. m. 2) V \\ 16 verba om. T | hoc est] • i • C | qui
verum
TC II 17 que (q C) si TC, Quid si {corr. m. 2 = dett) V;
uerum enim si Ter. \ vapvlabit]" u ■ F H 18 sic T | et om. TCj
experiri uolet F, ceperit his 0, semel T; experiri coeperit
ed. pr. {dett. desunt) \\ 21 quid (id T) quasi istuc TC, quid
qi- F
EVNVCHVS IV 6, 2-12. 429
746 8 1 HAEC ATQVE HVIVSMODI SVM PASSA MVLTA faCUnde
Imeretrix et haec imputat adulescenti quae uidit et alia
quibus non interfuit. 2 reddere ac restitvere proprie
redditur cupientibus, uti domino seruus, restituitur
cupiens, ut patriae ciuis, et redditur et restituitur 5
<^cupientibus^ cupiens, ut parentibus filius. 3 Ergo in
hac utrumque est: et reddi et restitui.
747 9 HEM extimuit adulescens, quod sororem suam in
domo meretricis esse audiuit, cui rei occurrit Thais statim.
748 10 1 EDVCTA subauditur ^est domi apud me'. lo
2 EDVCTA ITA VT TEQVE ILLAQVE EST DIGNVM bcne pUT-
gauit, quod ex quaestu meretricio exspectabatur: non,
inquit, ut me dignum est, apud me est. 3 qvid ais
recte, quia mirum apud meretricem liberaliter <(hanc esse
eductam)>. i5
749 11 1 HANC TiBi DONO DO melius dixit quam ^dono',
ut dorainus potior sit uel deus. 2 neqve repeto pro
ILLA QVICQVAM ABS TE PRETII CX CO quod potuit iurC
facere, beneficium demonstrauit oratorie dicens se id non
esse facturam. 20
750 12 ET HABETVR ET REPERTVR THAIS qui habct apud
se gratiam, nondum rettulit; rettulit qui destitit habere.
multum ergo hic dixit: et habituiri gratiam et restitutuiri
tamen.
1 sum passa m • F, sum {ex sub corr. C) passa (paxa T)
mulier TC || 2 meretricis C \ hac imiitat TC \ uidet {corr. m. 2
= dett.) F, uidet TC || 4 reddaturC, redr T \ restituitur — redditur
om. F 11 5 patriae — ut om. T \\ Q cupientibus {post cupiens)
add. ed. pr. \\ 8 suam om. TC || 9 audit V \\ 10 adducta TG |
est om. V II 11 ut teque illaque est d • (dignum est dett.) F,
ii-as- T, i-iab- C^ \ purgabit T \\ 12 quaestu Bentley:
fastu codd. \ meretrico TC, meretriis V \ spectabatur codd.,
corr. Steph. || 13 me est] me F | ait TC \\ 14 hanc — eductam
add. W. 1! 17 dominus potior sit uel deus TC, donum placi-
dius uideatur et praestantius in ras. F* (== dett) \ repeto] re •
V 11 18 QvicQVAM om. V I PRETii] p • F |1 19 docens Klotz \ se id
W.: serio codd. \\ 20 facturura V \\ 21 thais otn. V\ quae TC\\
22 nondum sscr. V- \ destiti 2'C \\ 23 et habet uiri gratiam et
restitit uiro («iestitit uiro F) tamen codd., corr. Goetz
430 DONATI COMMENTVM
quem sensum transtulit Sallustius in bellum lugurthinum
{110, 4) 'arma, pecuniam sume utere, et quoad uixeris,
numquam tibi redditam gratiam putaris: semper apud me
integra erit',
751 13 1 NE PRIVS QVAM HANC ACCIPIAS A. C. hoC in 5
comoedia licet more uulgi dicere; ceterum non potest
amitti quod nondum acceptum sit. 2 An quia iam
dudum sumptum est?
753 14- NAM HAEC EA EST QVAM MILES A. M. VI N. E. V. UOU
ad terrendum, sed ad parandum animum adulescentis haec i»
dixit, qnem audacem putat aliter ac res ipsa est. nam mox
Thais mutabit orationem et dicet (v. 21 — 22) ^quicum
res tibi est, peregrinus est, minus potens quam tu, m.
n., m. a. h. h.'
753 15 CVM MONVMENTis hacc sunt, quae Graeci dicunt 15
GiidQyavci.
754 16 1 viDEN Tv iLLVM THAis lougc uidere timoris
est indicium. 2 vbi sita est trepidantes personas miscuit.
3 m Risco cista pelle contecta; nomen Phrygium.
755 17 1 qvantas copias addvcere proprie dixit 'copias', 20
nam sic dicuntur legiones in unum collectae. conuenit
tamen rudi et rustico adulescenti sex homines ^copias'
T ^ „ y , -. • ^i-^ rri y^ nie utere
1 lugur • C II 2 <^eiy pecumam C \ sume utere TC, su
(sscr. m. 2) V | uiues ^all. \\ 3 putaueris l'C || 5 hanc om. V |
accipias ex acceperis corr. C \ a. c.] a • e • C, a me T || 7 ad-
mitti C, admitti V \\ 9 est om. TC \ miles a me ui nc ■ e • r • t •
u- TC, mneu- V || 10 animum om. T 1| 11 quom T\
hac T I re ipsa.? ]] 12 mutauit TCV^, corr. F* | dicet ex -it
corr. F* || 13 tibi res V \ est 2.'] et T | potens quam tu
m . n • m • a • h . h • F, po • q • t • m • n • (h • T) m • a ■ h • h • TC 1|
15 hoc swwt F II 16 andQy ava Vatic. 1673, ****** est pgana
(peregrina T) TC, saTTtdgyava F, ^iQEnBvSt-a P (= Krepundia) ;
XfCxfjava nagyova ed. pr.; yvcogioixara xat OTtdgyava Steph.; cf.
Thes. gloss. s. v. monimenta || 17 thais] t^ TC \\ 18 ubi ante
inditium C \ sita] ista F, ita T, il ista C|l 19 rasco T \ cista]
Bcilla TC I puelle T \ frugium TC, frugium F || 20 quantitas
(quantas T) c • a • TC || 22 rudi et om. V | copias homines TC
EVNVCHVS IV 6, 13-24. 431
dicere: militem, parasitum, Donacem, Syriscmn, Simalionem,
756 18 1 NVM FORMIDVLOSVS OBSECRO ES M. H. *formi-
dulosus' et terribilis et timidus intellegitur. 2 apage
sis Plautus in Trinummo {II 1, 26) ^apage amor'. 5
758 20 1 ATQVE ITA opvs EST ut minus formidulosus sis.
► 2 METVO QVALEM ME H. E. uidetur cbrius factus hic
Chremes iam etiam displicere nolle mulieri; nam idcirco
fatetnr se timere malam de se opinionem Thaidis. 3 Mt
METVO QVALEM uoue dixit pro ^metuo ne ignores'. la
759 21 1 PEREGRINVS EST MINVS POTENS QVAM TV ipSa
nunc eloquitur, quid efficiatur ex eo quod ait ^peregrinus
est'. 2 MiNvs POTENS QVAM Tv bcne sic dixit, quia
tardum fuit dicere Hlle impotens, tu potens' etc.
'1 23 1 SED TV QVOD CAVERE P. S. A. E. OSteuderC Uult 15
Terentius plures sententias ad timiditatem congruere quam
ad audaciam: nam et mox dicturus est (JF 7, 19) ^omnia
prius experiri quam a. s. d.', quia ex prouidentia timor,
ex audacia temeritas prouenit. 2 stvltvm <(admittere
EST stultum)> est fieri sinere. 3 Et melius dixit quam 20
'pati': hoc generale est. nam nimc ^admittere' pati fieri
significat.
762 24 1 MALO EGO Nos PROSPiCERE pro ^caucre ne ^at',
id est prospicere et cauere: ab eo quod praecedit id
I
1 doracem V \ simallionem C, simaglonem T\\ 2 sagam T\\
3 nvm] nunc TC, non V \ formidulosus o • e • m • h • TC, obsecro
for • es m • h • F || 6 sit C || 7 me] m • T || 8 iam etiam] et (e T)
iam TC \\ 9 Et] sed C F || 10 mutuo C \ qvalem] q • F | per mutuo
C I ignores TF. : ignarus codd.; ignara sis ed. pr. \\ 11 potens
quam tu <^quam tu^ F, p • quam <^post quam)> tu TC \\ 12 nunc
Teuber: non codd. \ quod TC \\ 13 minvs] q- C | p-q-
tu^ TC II 15 quod tu TC | e.] e F \\ 16 concluere C |t
17 ad sscr. F*, om. TC \\ 18 a. s. d.] ar • sa • d • F, asu-
TC II 19 ex] et C, aut T \ peruenit C \ admittere — stultum
add. W. II 20 fieri <(nec fieri^ sine re codd. \\ 21 a mittere {sscr.
m. 2) V \ patefieri codd. , corr. Steph. || 22 malo ego] mglego
TC I prospicere] pro • quam F | pro cauere] prouidere TC\\
23 perspicere C
432 DONATI COMMENTVM
quod sequitur. 2 accepta inivria hic causa ostenditur,
cur illud malit.
763 25 1 Tv ABi ATQVE o. o. I. pauidi consilium nihil
aliud continet praeter claustra et fugam; nam sera est
claustrum ianuae. 2 dvm ego h. t. a. f. Hranscurro' .5
dixit, non ^curro', ut proximitatem fori ostenderet.
764 26 1 VOLO EGO A. quasi minus timeat, ^cupio' non
inquit sed ^uolo'. 2 m tvrba hac uide timidum tur-
bam appellare, in qua mulier non timet.
7S^ 27 1 MELivs EST fugae occasionem hic cupit dari. lo
2 MANE hoc gestu iam adiuuatur. 3 omitte iam a.
ex huius uerbis apparet etiam manu comprehensum esse
adulescentem. 4 omitte iam a. quia causam probari
non uidet, celeritatem redeundi poUicetur. 5 nihil opvs
est istis Hstis' utrum aduocatis an ^istis' omnibus 15
quae dixisti?, ut Vergilius (^Aen. IX 94) ^aut quid
petis istis?'
7 6' 6' 28 1 Hoc modo dic sororem esse I. T. ordine ex-
sequitur: primo utrum personam habeat, Mic sororem'
inquit *esse illam tuam'; utrum negotium habeat, *et te 20
paruam uirginem amisisse'; cur hodie agat, 'nunc cognosse',
et unde probet, ^signa ostende'. 2 et t. p. v. a. haec omnia sic
pronuntianda sunt, ut et iusta et factu facilia demonstrentur.
768 30 si viM F. iN ivs D. H. rcctc, quia uiolento ciui-
liter resisti solet. 25
3 0 . o • i ■ V\ paudi ex -de corr. C \\ 4 praeter £7o*^: post codd. \
claussa T I| 5 claustrum (m mg. uel clausum m. 1) Annue O,
clausum anime T | t.] c • T || 6 dicit T \ ut] in TC \\ 7 <h •>
a • T I quasi] q^ T \ timiat C |I 8 Inturbata hac (ac T) TC ||
9 in quam TC \\ 10 fugae] figure (-re C) TC \ capit TCJ
11 iam <h-> a^ V \\ 12 huis 0 1| 13 iam <h •> a • F, i^a-
TC II 14 sceleritatem T \ redeunti (redd- C) TC \ NmiL] in hoc
T II 1.5 istis 1. om. V\ uerum TC \\ 16 ut om. TC | qd<> T\\
17 petistis TC \\ 18 dic om. TC \ s-e^t^ {om. 1.) V\ t.] te Tjj
19 habet C V \\ 20 illam om. C || 21 uirginem amisisse] • i • a •
TC I nunc] non O, nec T \ cognosce (signa add. V) OF,
cognoscit T \\ 22 et om. V \ ostendere TO, ostendeiwr V \ t.
om. V II 23 et iuste TC, iusta V ]| 24 si uim f • i • i • d • {om. h.)
TC I recte — 433, 1 dicas in mg. F' j recto TC
EVNVCHVS IV 6, 25-32. 7, 1-2. 433
769 31 1 FAC ANiMO HAEC PRAESENTi DiCAS haec non
dicerentur a Thaide, nisi in illius uultu pauor nimius
appareret. 2 faciam adiuuandum pronuntiatione est
^faciam' timide dictum. 3 attolle pallivm ex huius
uerbis Chremetis animum demonstrauit nimium liberaliter
pauidi adulescentuli. 4 attolle pallivm uel quia sim-
plex est uel quia ebrius, trahit pallium Chremes.
770 32 PERH Hvic ipsi est opvs patrono q. d. p. haec
meretricis querela rudem adulescentulum magis et honeste
natum quam culpandum esse demonstrat.
7.
77i 1 1 HANCINE EGO VT CONTVMELIAM T. I. I. M. A. G.
hic rursus inepti uanitas militis demonstratui' ad amicam
tamquam ad hostilem exercitum pergentis irritato animo,
concito cursu, undanti chlamyde, trepidi et quatientis caput.
2 Et haec uerba pro hortatu imperatoris accipienda i5
sunt, quandoquidem omnia de exercitu transferuntur.
3 CONTVMELIAM propric et ut miles. Sallustius {Iug.
58, 5) ^ne quam contumeliam' etc. 4 in me accipiam
GNATHO apparet Gnathonem dehortatorem esse certaminis
et ad pocula militem prouocare, maxime cum uideat per- m
suasisse ista consilia (<?/". III 1, 45 sq.)^ ut hoc certamen
moueretur.
772 2 1 MORi me sativs est ridicula praesumptio, tam-
1 HAEc ovi. TG 1 <^ut)> praesenti dicas F^ p d' • TC\\
2 dicentur T \ nisi om. C | in illius] nuUius TC\\S apparet TC\
est om. TC \\ 4 faciam {sscr. m. 2 = dett.) V || 6 adolescenti
TC I actolle C | p • V \ uel om. TC \\ 8 ipsi — p.] i • e • p • d • i •
(a^ T) TC II 10 quam] que T|| 11 ut ego TC \ cont^-meliam —
G.] con tam • TC \ m. om. V || 12 mrsus V \\ 14 consito T \ chla-
mide (ela- CV) codd. \ patientis T \\ 15 hortati T || 17 et TC,
non in ras. V^; secl. ? \ sal' • (sa • ul' C, sed ut m ras. F* =
dett.) ne quam (qua TG) contumeliam (-lia TG) est {om. F)
codd. II 19 GNATHo] sed TC || 20 etj q^ T\ prouocare] reuocare
Texiber || 21 ista C F, (Ins) T\ ipsius Teuher \ 22 moreretur T,
{in mon- c(WT.) C || 23 me s • est F
Donati comm. rec. Wessner. 28
434 DONATI COMMENTVM
quam aduersus meretricem <(iurgia)> numquam Thraso
sumere ausurus esset nisi morte proposita. ergo uelut
mortis contemptu opus est ad tale proelium. 2 mori
ME s. E. tamquam aliter miles aduersus mulierem audere
non posset, uel quia nihil uel quia amator. 3 mori me 5
s. E. quasi ille sibi dicat uel molestum esse certamen uel
amicam non esse laedendam.
771 1 5 iNSiGNEM et Hnsignem' ut miles dixit, quia in-
signia armorum sunt.
772 2 4 siMALio et hoc concite pronuntiandum. 5 se- lo
QViMiNi huiusmodi militia per tumuitum repente suscipitur
et dicitur euocatio, ubi dux alloquitur ciues ^qui rem pu.
saluam uultis esse, sequimini!' unde Vergilius sic ait
(Aen. VII 693 — 94) ^desuetaque bello a. i. a. u. s. f. q.
r.' et alibi (VII 614) ^ipse u. p.; s. t. <c.> p.' is
773 3 1 PRiMVM AEDES EXPVGNABO debet hic esse uoci-
feratio uana: ad hoc et uerbum militis cum quodam
motu ingenti et immanes minae sine ulla ui rerum.
2 Et uana comminatio, uelle aedes expugnare, cum foris
sit meretrix. 20
77-i 4 1 MALE MVLCABO iPSAM uidc ordinem belli: ex-
pugnatio moenium, recuperatio captarum rerum, poena
praedonum. 2 pvlchre postquam non obtinuit quod
uolebat Gnatho, assentatur ad omnia. uide autem mani-
1 iurgia sscr. V^ (= dett.), om. TC; an rixam.^ arma
{post numquam) Schoell \\ 2 esse TC || 3 ad te praetium C\
mora T || 4 e.] est V \ alter TC, alHer {sscr. m. 2) V |
aduersum TC || 5 possit C \ mori • s • me • s • e • C, mori I
me s • z e • T || 6 quasi ille <qnasi> C || 7 non om. TC \\ 9 a^mo-
rum (sscr. m. 2) V \\ 10 simallio T \\ 11 huius nio C, mo huius
T I militia T, malitiam (ma in mi corr.) C, railitiam V \ siisci-
pitur V II 12 reuocatio TV \ ubi dux et alloquitur ciues Flj
13 saluam om. V | unde otn. T \\ 14 bella F, b • TC | a. 1.] de
TC I t-] c- T II 17 et {corr. m. 2 = dett.) F jl 18 inanes
T; Bentley \ minas codd., corr. W. \ rerum] ret^' Tjj
19 uelle "''^«at^'' {sscr. m. 2 = dett) V \ fore T \\ 20 meretricis
C II 21 male mulctabo ipsam F, mallem • et TC | belli om. TC\\
22 poena om. TC \\ 24 adsentatur ad omnia V
EVNVCHVS IV 7, 1-6. 435
festam irrisionem ex ipso genere laudandi; nam quid est
in aedium expugnatione recti? quid in uirginis ereptione
probitatis? quid in male mulcanda muliere pulchritudinis ?
sed hoc est quod ait supra de se ipso parasitus (// 2, 20)
*quicquid d. 1.'. 3 in medivm hvc agmen c. v. d. mire 5
composita ad contemptum nomina legionariorum ; nam
Donax ab arundine nomen, ueluti sit inanis et fragilis,
Simalio a simio uel a simia deriuatum est ob foeditatem
oris uel nasi, Syriscus iam diminutiuum est a Sjro.
4 iN MEDivM Hvc ridicule satis armaturas leues non putat lo
aduersus Thaidem idoneas et ideo agmen cum uecti
uult uenire in medium. 5 An ideo ^cum uecti', quia
ad expugnationem uenitur aedium?
775 5 TV SIMALIO IN SINISTRVM TV SYRISCE IN DEXTRVM C.
hic agmen instruitur. facetum autem est, cum a rebus i5
magnis res ridiculae deriuantur..
776 0 1 CEDO ALios non Veliquos' dixit sed ^alios', quasi
multi sint. 2 sanga nec Sangarius, saltem ut nomen
esset. 3 manipvlvs fvrvm proprie ^manipulus' milites
centum Romani et Latini sub uno centurione, ex mani- 20
pulo herbae, quem pro signo sequebantur. merito igitur
1 laiulandam CF, -dum T, corr. ed. pr. || 2 in aedium]
tedium T j quid ow. V \ in om. T | erectione T \\ 3 probitas T |
mulctanda F, uulgande T, (in mul///tanda corr.) C \\ 4 de se
ipso om. V \ d •] a • V \\ 5 agmen e • d • F, a • c • u • T, a • o •
r • C II 6 composite T \ ad tectum T, ad ^°"temptum C \\ 7 dorax
F I ad T I ueluti sit (sic C) inanis fragilis TC, ueluti sit fragilis
et inanis nomen "'^^*^*''' ^'* (sscr. m. 2 == dett) V \\ 8 Symalio C,
simallio T \ ad simio T \ symia C \\ 9 uel] et V | est 0)n. T \\
10 ac maturas C \\ 11 et 12 cum uecte (-te ex -ti corr. m. 2)
F, conuecti TC |1 14 tu si mallio in sinistrum tu sirisce (scir-
T) in dextrum jTC, tu simalio in s-c-<- s • in d-c- Fjl 15 agraen
om. T\ instruitur dett.: struitur TF, struitior C || 16 res ^est^
TC II 19 ferrum C | manipulus <est^ F j militis codd., corr. W. ||
20 centum] • c • C, cum T, {sscr) F* (= dett.) \ romani et
colatini 2'C, ro et {ex e corr. m. 2) latini F | ex] bellum <(ag-
gressuri deputabantur sibi illi certum (sertum vel sertam dett.)
uel coronam ex (m mg. 2)} V^ (= dett.) \\ 21 herba T(7; uel
alio huiusmodi conficiebant dett. \ quam C \ singulo T
28*
436 DONATI COMMENTVM
centurionem uidens manipulum desiderauit, hoc est cocum
uidens conuiuas desiderauit, qui apparuerant, quotiens
cocus affuit, id est conuiuium instructum est. alii ^mani-
pulum furum' coci discipulos putant dici. 4 eccvm
ADEST pro se ac pro discipulis Sanga. 6
777 7 1 QViD IGNAVE p. p. apparct cocum ad repentinum
strepitum sic exisse, ut artem suam fuerat expediturus.
2 Qvi ISTVM ^peniculum' scilicet.
778 8 1 EGONE iMPERATORis viRTVTEM N. haec causa est.
2 IMPERATORIS VIRTVTEM NOVERAM ET VIM M. hoC pluS 10
habebit salis, si sic intellectum fuerit, ut Sanga uno et
eodem tempore et quaerat quid dicat et respondeat tamen
hoc fieri saepe.
779 9 1 SINE SANGVINE HOC FIERI NON POSSE anqoo^oY,i\x{aq'.
quid igitur, si hoc sciebat? 2 qvi abstergerem vvlnera 15
tamquam hoc fuerit auxilii genus. 3 qvi hoc est unde.
4 vvlnera quorum uulnera? utrum utriusque partis
an, quod magis ridiculum est, suorum?
780 10 1 soLvs s. s. D. haec figura 7r(v^6fioioi/ dicitur.
2 soLvs SANNio SERVAT DOMVM ut (Yerg. Aen. IH 183) 20
"^sola mihi talis casus C. c.'. 3 solvs sannio s. d. pro
1 coquum codd. \\ 2 desiderat TC \ apparauerat codd., corr.
Klotz 11 3 locus codd., corr. Klotz \ adfuit V \ idem C \\ 4 furum]
• f • 0, cs • T \ cochi F, c • 0 • (a • T) c • i • TC \ puta ut dici T \\
5 per se ac per C || 6 jp • p • F, pecul • pun • C \ cochum F,
coquum TC \\ 7 artam T \ fuerat F | expeditus TC || 8 istun
{sscr. m. 2) V \ peniculoh soF • C, -lo ne solis T \\ 9 imperatoris
— N.] uiri-no^ TC \\ 10 m.] mil C, militum T, om. V \\ 11 et
om. TC II 12 et] ut TC \ quid — fieri] quid respondeat (rn
dicat T) tamen hoc fieri saepe sine sanguine hoc {om. T)
fieri non posse TC, simulque respondeat qd- hoc noueram
fieri saepe sed slne sanguine hoc non fieri posse F {sim. dett.) \\
14 &7tQocSoyir]xba F, AccTtQOGsyiriroa Vatic. 1673, ****** TC\\
15 sciebat <(uorat)> F | qvi Steph.: ut F, om. TC | stergeret TC\\
16 quid T \\ 17 utrum F, utrunque TC \\ 18 "est suorum "ridi-
culum F II 19 s. s. d.] do C, Da T | he T | nccQO^oiov dicifcur
F, ****** TC II 20 Samia C \\ 21 tales C_ | casus] c • (7,
om. T I sor.vs — d.] solos samios (sannos T) dic • (dixit T) TG
EVNVCHVS IV 7, 7-13. 437
remanet et obseruat. nam 'seruat domum' rectum
erat, non ^seruat domi', si custodit intellegeretur.
4 Vel SERVAT pro sedet et seruat, ab eo quod sequitur
id quod praecedit; nam non seruat nisi qui prius in
eodem loco sederit. 5 Qvi malvm alii ^malum' imxa 5
naQiv&E(jLv suauiter infertur. Plautus in Epidico {V 3, 45)
^quae, malum, haec impudentia est?' et non interponitur
'malum' nisi conuersis oculis ad eum, qui id quod reprehen-
dimus dixerit. 6 malvm interiectio nunc est.
781 11 1 POST PRiNCiPiA magnifice ad risum commouen- lo
dum, nam dicere debuit 'post uos'. et hunc locum sibi
optimum elegit ut timidus. 8 post principia militare
dictum est. et ambigunt multi, utrum in extremo agmine
sit hic locus an in medio. 3 inde omnibvs signvm
DABO tamquam non omnibus dari possit, si aliunde detur. i5
783 12 1 iPSE siBi c. L. ^loco' simpliciter, quia ^post
principia'. 2 An loco in loco, opportune, evKaLQag^
ut (^Ad. II 2, 8) ^pecuniam in loco n. m. i. 1.'?
3 An pro de loco?
783 13 1 iDEM HOC PYRRHvs F. irridct quidem poeta, 20
uerumtamen ostendit officium imperatoris hoc esse, ne
se in periculum proiciat. sic Sallustius (^Hisf. V fr. 4 M?)
*et in proeliis actu promptus'. 2 Et hoc totum non
quasi in palliata, sed concessum poetis fuit. Pyrrhus
1 remanet] remi T \ nam — non seruat om. C |1 2 si custodit]
msi custodit^ (pro et ^ m. 2) V \\ 3 sedet F, se sed TC\\
4 <^ad)> id TC \ procedit T \ prius] plus TC \\ 5 yiaru naQsv-
Q-tav V, ****** TC II 7 haec malum Plaut. \ est om. TC\\
8 qui id quod F, quod TC \ reprehenderis (-dcas T) dixeris
TC II 9 nunc om. V \\ 10 comwoMendum V || 11 debuit om. C\
uos sscr. F* I hoc T \ optimum sibi T \\ 13 est dictum C\
ambiguni <(mul {in mg. m. 2)y ti V \ utrum] an C \ sit agmine
TC II 14 an] * * * C, om. T \ signa d- TC \\ 16 ipse om. T \
c ■ 1 • V \ simp C II 17 an F I opportune <^quod^ F; quod Graeci.^ [
svxaiQcoG V, ***** TC II 18 n. — 1.] * * * * T 1| 19 An — loco
om. V\\ 20 idem hoc p • s • f • TC, hoc pyrrhus f • F | irradet T||
22 sic salu^ (sal' T) TC, salustius (sscr.) V^ \\ 23 et om. TC\
non] nomen T |1 24 cessum T
438 DONATI COMMENTVM
autem peritissimus strategematum fuit primusque, quem-
admodum ea disciplina per calculos in tabula traderetur,
ostendit.
784: 14 NIMIRVM CONSILIVM ILLVD RECTVM EST DE OCCLV-
DENDis AEDiBVS <(^nimirum consilium)> illud rectmn est' 5
et noua locutio et similis superiori (III 5, 2) ^nimirum
dabit haec Thais mihi m. m.', pro sine dubio rectum est.
785 15 1 SANE QVOD TIBI NVNC VIR VIDEATVR ESSE HIC
figurata locutio et praeterea vmQ^dxoa intermixta, nam
hic ordo est: sane hic nebulo <(est)>: ne metuas. 2 An lo
hic ordo erit et sensus, ut sit dictum: ne metuas: sane
quod tibi uir uidetur esse hic, nebulo magnus est? 3 Ht
recte, nam dum obit terretur adulescens et aetate militis,
quod iam uir est, et magnitudine, quod magnus corpore:
quae utraque in illo uana esse meretrix ut experta i5
iam indicat, '^nebulo' autem uel inanis et uanus uel
mollis, ut nebula est, dicitur. 4 Et ei^:ovi%G)g hoc
dictum est: meretrix enim corripiens frustra metuentem
Chremetem ^sane' inquit ^nimis' consilium rectum est de
occludendis aedibus'. 5 Et deest ^non est', ut sit: non 20
est quod tibi nunc uir uideatur esse hic: nebulo magnus
1 stratagematum F, stragematum T, (sscr. • i • castramen-
tari) C II 2 eaj et T, a C | disciplu C || 4 rectum ideo concludit
(cocludat C) edibus TC, r-ed-oe- V \\ 5 nimirum con-
silium add.. W. | rectum est dett.: recte TCV \\ 6 et 1. om.
TC I nimirum om. T || 7 hec thays mihi ma mal C, h • t • mihi
m • m • T, hoc n • m • V \ per C || 8 sane qui tibi n • u • u • h •
V II 9 yperbaton (hyperboton T) interim ista TC, iperbaton
(m mg. v7i£Q§arov m. 2) intermixta V \ nam] nunc T || 10 hic
nebulo <(est add. dett.y ne metuas TC, qui tibi nuu^ F||
11 erat T, om. V \ sensu^ C \ metuam F || 12 qui F || 13 dum
obit terretur W.: dura obterretur codd. \ etatem TC || 14 nam
TC I magnitudinem TC\\ 15 esse om. T \ "ut experta "meretrix
V\\ 16 iam indicat W.: iam cheream C, -rea T, denunciat in
ra^. F* (= dett.); iam dicit Chremeti Schoell \ wel inanis V\
uel 2.] et TC II 17 ut] et T \ t^ortxw? F, ironices T, yronicos
C II 18 enim] e F, om. TC | metuentem] timentem F || 19 chre-
metem C, chem T || 20 concludendis T \ ut sit non est om. V\\
21 quod] qui F | uidetur F
EVNVCHVS IV 7, U~16. 439
est. sic et alibi (F 8, 34 — 35) "^si te in platea hac
olFendero posthac [nihil est] q. d. m. «aliutn quaerebam,
iter hac habui», peristi', ut sit: non est quod dicas mihi.
786 16 1 QviD viDETVR. nou diceret miles, si staret in
sententia. sed iam uidetur timore mutatus. 2 qvid 5
viDETVR dubitant, a quo dictum sit ^quid uidetur?' ego
sane hoc militem puto dicere, quem paulatim <(timor)> a
uiolentis atque acribus principiis ad torporem desidiamque
perducit. nam primo ipse praecedit, utpote qui dicat (^v. 2)
^sequimini'; tum deinde, posteaquam propius uentum est, lo
^post principia' (i'. 11) refert pedem; post iam nihil ipse
audet, sed quaerit consilium parasiti; denique ubi com-
minus iam res gerenda est, dixit {y. 18) ^mane' et con-
tinet irruentes; ad postremum diffisus nescit quid agat
<^et)> ad parasitum spectans {v. 41) ^quid agimus?' inquit. ir»
3 FVNDAM TiBi NVNC mirc parasitus, quia militem
uidet nolle uel non audet repugnare, consilium formidu-
losum et aptum metuenti dedit, subtiliter tamen; nam
funda pugnant, qui comminus non possunt, et ex occulto,
qui non audent palam. 4 Sed honesta causa: non ^quia 20
timentur' inquit, sed ^ut fugiant', tamquam nisi hostes
fugerint, non sit tutum accedere. 5 fvndam tibi non
dixit ^hastam' aut ^lanceam' sed [sagittam] ^fundam', qua
nimirum longe iactatur, ut ex hoc interuallo pauorem
ostenderet non audentis accedere. 6 Et mire ^tibi', 25
2 effandero TC | est] e • TG\\ 3 iter hab (ac T) abiit pe-
riisti TC | est om. C \\ 4 miles sscr V' \ si] sed TC \\ 5 minatus
C I quod C II 6 dubitant a quo Westerh.: dubitantia (dubitantis
est V, dett.) quod codd. \ quod uidetur C, quid uidetur <^quid
uidetur^ F|| 7 hoc sane l'C \ timor (post perducit) in mg. add.
V^ {= dett.), om. TCV^ \\ 8 uiolentibus atque acriminibus C \ ad
om. T 1 toi-porem CV^, corporem T, terrorem V^ \ -que] quem
10 dum denique codd., corr. W. \ posteaquam W.: postea codd.\\
14 incuentes T \ diffisus — parasitum 07n. TC \ diffisus ed. pr. :
derisus V {deU.) || 15 et add. W. || 16 fundit T 1| 18 • suctiliter G j
iamen V \\ 20 causa C \ qui T|| 21 timentur F, timetur TG\
honestes F|| 22 sint T\ accede C \ tibi] uerrCJI 23 astam TV\
sagittam secl. Westerh. \ qua G, qua T^, quo 2' || 24 nimium G V ||
25 tibi] uel TC
440 DONATI COMMENTVM
tamquam ipse parasitus nec hoc audeat. 7 Sunt autem
qui putant haec a Thaide ad Chremetem dici, sed male:
non enim conueniunt ista meretricis dictis superioribus.
nisi quia mouet me, quod ^ex occulto' dicit; constat enim
ei dudum uideri militem et ipsum non uidisse, cum qua 5
pugnaturus sit.
787 17 1 VT ILLOS PROCVL Ex occvLTO meretricem cum
suis, ut alibi (III 2, 39) ait *hos prius introducam'.
2 FACERENT FVGAM dcest rursus ^ut', <(ut sit: ut^ facerent
fugam. 3 Vel a6vv8ixiog inlatum. 4 facerent fvgam lo
desiderat coniunctionem ^enim', ut sit: facerent enim fugam.
5 vt caederes pro ^caedendo cogeres, <(ut^ facerent
fngam'.
788 18 1 SED eccam thaidem ipsam ^eccam' et Hpsam'
figura i^cpaCLg^ quasi *eccam' <(causam)> belli et i5
^ipsam' contra quam pugnandum est. 2 qvam mox
iRRViMvs hoc parasitus inidens militem dixit. 3 Et
irruere proprie dicuntur, qui cum furore proelium ineunt.
789 19 1 omnia privs experiri qvam a. s. d. animad-
uerte, quantam uim habeant ad delectandum in comoediis 20
seuerae sententiae, cum ab ridiculis personis proferuntur.
quale est apud Plautum, ubi miles suam formam admirans
ait (Mil. glor. I 1, 68) ^nimia est miseria nimis pulchrum
1 ne hoc C \\ 2 h^c V\ hoc F^ | nd F 1 chremem TC \ di
T\\ 3 conueniii C \\ 4 monet V \ quod Steph.: qui TC, quae V\
constantem ei F, ostantiam ei jTC; corr. W. \\ 5 ipsum ed. pr. :
iipfie illam V {= dett), ipse TC \ uiderit V (dett.) \\ 8 ait TT.:
ut codd. I hoc prius introducet codd. \\ 9 facere TC \ facerem C\
ut sit ut add. Klotz H 10 Vel — inlatum] uel 6c6vv%iT0Giv uel
inlatum F, ******* latum TC || 11 coniunctionem om. T^
12 VT — fugam om. TC \ ut add. ed. j3r. 1| 14 t • i • F || 15 em-
phasis T, enfasis F, non fasis C \ escam F | causam add.
Schoell; principem suppl. dett. \\ 16 pugnandus TC | post est
add. V^ in mg. (= dett.) uel c^deres pro cedendo cogeres
facerent fugam (c/. supra schol. 17, 5) \ <^in^ quam mox i • F|j
18 irruerc F, cuere T \ 20 omnia (omio C) prius • e • q • a • s •
d • TC 11 21 habeat ad dectandum C \\ 23 tbi F \\ 24 nimis
<[pu8> T, nimis <(nimi8)> C
EVNVCHVS IV 7, 17—22. 441
esse hominem'. 2 qvam armis sapientem decet avaxo-
Xovd-ov pro 'quam anna'. 3 Aut klXeLipLg est, si sub-
audimus ^agere'. 4 Et mire non dixit ^me' sed ^sapien-
tem': hoc est enim magis ridiculum.
790 20 1 Qvi scis AN Q. I. s. V. F. et hoc mire: non 5
'uelim' sed Hubeam'. 2 ivbeam uelim, ut (Andr. III
3, 1) Hubeo Chremetem'. 3 di vestram fidem bona
analogia:. qui leuiora laudauerat, hic exclamare iam debet.
et hoc est quod supra ait (II 2^ 20) Hd rursum si negant,
laudo id quoque'. nam negat rursum male pugnandum lo
esse, qui superius retineri non poterat, quin in proelium
uel moriturus irrueret. 4 di vestram fidem q. e. s.
NVMQVAM accedo qvin abs te a. d. mire egit personam
admirantis per trinam apostropham: ad deos Mi uestram
fidem!', ad se ipsum ^quanti est sapere!', ad militem i5
^numquam accedo, quin abs te <(a. d.)>'.
791 21 1 NVMQVAM ACCEDO ridicule parasitus ^numquam
accedo' dixit, qui numquam recessit. 2 qvin abs te
ABEAM doctior uimis impudens assentatio, se fieri doctio-
rem ex militis sapientia. 20
792 22 1 THAis PRiMVM Hoc uidc iam missam intentionem
repetendae uirginis: non enim iam puellam sed pactum
exigit, ut amator. 2 cvm tibi do indiligenter ut ueteres
pro ^cum tibi darem'. sed miles loquitur.
1 DECET om. TC ! ccvcimXov%-ov F^ **** TC II 2 pro
quam] postquam F, perquara C, proque T \ iXXLrpi.6 F, eclipsis
TC I est in nig. V^, om. T \ si ed. pr.: sic codd. \ subaudiamus
T II 4 enim ow. TC |1 5 scis] sic T \ an quae iubeam TC \ s. —
ivBEAM om. TC I V.] a • F || 7 dii codd. || 8 anologia C, alogia
T II 9 negat C \\ 10 nam om. TC \\ 11 quia V \ sepius T \ re-
tinerfe CV^ | quica in T, qui in C \\ 12 irruerit C | dii F | di
///
— s.] av-v-f- TC II 13 numque adceiido C \ abeam doctior
(doc . C) TC II 14 per om. TC j unam T \ apostrofam V \ deos
<ut> V 1 dii codd. || 15 f • T \ <ut> quanti F, quam C | milite
C II 16 quin — 18 accedo om. TC \\ 19 a • d • V \ doctior om.
TC I adsentatio F || 21 thaidis C \ hoc om. TC \ uide amissam
F, uideam missam TC-, corr. Schoell \\ 23 <q.> cum T \ dili-
genter codd., corr. Goetz \\ 24 sed] si T
442 DONATI COMMENTVM
793 23 QViD TVM POSTEA aut Mixi' respondendum erat
aut ^non dixi'. sed uide contumaciam meretricis in con-
temptionem personae militis: interrogantem interrogare
maluit quam capi per inductionem.
794 24 1 ROGiTAS contemptionis genus est in interro- 5
gantem. 2 qvae mihi ante ocvlos <^coram> utrum
significatur inepti militis dictum <^an)> ^ante oculos' minus
est quam 'coram'? 3 ante ocvlos <(c.)> potest ^ante
oculos' et longe intellegi: ^coram' etiam proximitatem
significat. lo
795 25 1 QViD cvm illo agas omnino meretrix non
putat idoneum, cui reddenda sit ratio cuique se purget:
adeo apud illam amicitiae eius pertaesum est; nam erant
qui dicerent, si uellet militi reconciliari. 2 et cvm eo
CLAM <(te)> svbdvxti mihi iuuidiose ^et cum eo', nam ut i5
supra (JF^) legimus, exclusit Chremetem. 3 svbdvxtimihi
furtim subtraxisti. Vergilius {Aen. VI 524) ^et fidum c. s. e.'
796 26 1 LiBviT superbum et meretricium uerbum. sic
Cicero ait de Chelidone (m Vcrr. II, I 52, 138) ^libenter
ait se facturam'. 2 hvc redde ^huc redde' idioma est 20
pro contumelia reposcentis. sic et in Hecji^a (/// 5, 52)
^renumeret d. h., e.' 3 nisi vi mavis eripi <(deest)>
alterum ^si', ut sit: nisi si.
1 postea] p- F I aut ed. pr.: ut TC, om. V \\ 2 in sscr.
F^ om. TC I contem^J^ionem F, contentionem C \\ 3 interro-
gationem TC 1| 5 cogitas TC \ contewipfionis F, contentionis G \
in om. TC \ interogante C, -glte T || 6 quem TC, qu^m V\
utrum^we F || 7 significatur] significat^ ut (^ add. m. 2) V,
significat ut TC | incepti T \ an add. ed. pr. \\ 8 est om. T | potest
— oculos om. T II 12 eum credenda T \ oratio TC \\ 14 dicent
T\ uellem T \ reconciliari dett., se conciliari TCV \\ 15 svb-
DvxTi MiHi] duxti (duxit C) mihi TC, s • m • F || 16 chremes
TC I subduxisti codd. \\ 17 et si dum CF | s^] c^ F || 18 li-
buit <est> F j et] est codd. \\ 19 chelione TC |1 20 facturum C,
(uru in mg. m. 2) V \ ydioma C, idoma T \\ 21 in om. V\
echira F, -rra TC || 22 renuerit T \ deest add. W. \\ 23 alterum
si ut sit nisi (u C) si TC, utrnm nisi <pro non {in mg. m. 2)y
et si ut sit si non V (= dett.)
EVNVCHVS IV 7, 23-31. 443
1797 27 1 TiBi iLLAM R. hic 86 primum interponit Chremes,
I ut adulescentulus potuit, iam fracto milite. 2 avt tv
I ILLAM T. o. ait utrumque Chremes; nam quia dixit ^nisi
I tibi mauis eripi', ait ^tu illam tangas?' <(et)> addidit
I ^omnium'. et est cc7toaLc67ti]6Lg secunda. sic autem loqui 5
I solent plus gestu quam uerbis conciti.
798 28 1 QviD TV TiBi vis rectc : cum Thaide enim loque-
batur, non cum hoc. 2 ego non tangam meam bene
addidit ^meam': hinc enim probatur iniuste dictum ^tu
illam tangas?' 3 tvam avtem fvrcifer incongrue ut lo
imperitus adulescens liberum seruilibus conuitiis exagitat.
799 29 1 cave sis nescis cvi maledicas nvnc viro anim-
aduerte parasitum neque tacere omnino, ne defuisse patrono
uideatur, neque in aliena causa rixam in se transferre.
2 NON tv hinc abis hoc parasito, illud militi Chremes. i5
3 CAVE sis quia imperatiua uerba uelut contumeliosa sunt,
addebant ueteres ^sis', quod significat si uis.
797 27 3 TiBi iLLAM <^reddat)> avt <(tv^ illam magna
uis in pronominibus et significatio est, ut (Vcrg. Ecl. III 25)
^cantando tu illum?' 20
800 30 sciN Tv ^non tu' parasito, ^scin tu' militi dicit.
801 31 1 FACiAM VT Hvrvs Loci D. M. s. M. moris est
magnas esse minas hominum meticulosorum. specta ergo,
quam acriter timidus comminetur. 2 hvivs l. d. m. s. m.
I
1 R.] et T II 2 po^uit F; pauidus Teuher || 3 ait Steph. : aut
codd. I nisi] si F || 4 ait Steph. : at F, om. TC \ et add. Steph. \
addit T II 5 et est om. TC \ aTioGLoniqGLa (j]6 in ras.) F, aposio-
pesis T, (appos-) C \ siut T \\ S non] nunc T V \ hoc] hic T, om.
C I MEAM — tangas om. TC || 11 conuitiis exagitat ^'^ep^. : officiis
agit (sagitta TC) codd. || 12 cauescis nescis c-m-n-u- F|
NEscis oni. TC I animo (aiunt C) aduertite TC \\ 13 ne — uidea-
tur om. C I ne] neque T \\ 14 aliena F | rissam TC \\ 16 cauescis
F I <^uerba> sunt T |I 17 ueteres om. C \ scis F | significat ex
-cabat corr. V^ \\ 18 tibi illa C \ illa T \\ 19 et] qz T \ signi-
ficatione est codd., corr. ed. pr. || 20 tu sscr. C^ \ illam r||
21 non tu] non T j scin] sed F, sin T \ dicunt T || 22 vx om.
TC I Loci] i • TC I moris — s. m. in mg. F* || 24 quem T \
huius 1 • d • m • s • memineris F-, huius loci d • q • meique (ma
q. T) TC
444 DONATI COMMENTVM
'loci' in quo caesus, *diei' quo caesus, *mei' a quo
caesus.
802 32 1 AnsERET ME Tvi Mc parasitus nunc quasi monitor
Chremeti respondet. 2 Qvi hvnc tantvm hominem facias
iNiMicvM TiBi ne nunc quidem parasitus a militis assen- 6
tatione discessit.
803 33 1 DIMINVAM EGO CAPVT TVVM HODIE NISI ABIS
rusticius dixit ^caput tuum diminuam', quam si diceret
*diminuam tibi caput'. 2 ain vero canis hoc uerbo
impudentibus inimicis conuitium fieri solet; nam militare lo
dictum est in bostem ^canis' et apud Homerum pro graui
contumelia in aduersarium dicitur, uelut in illo loco
804 34: Qvis TV HOMO ES Q. T. V. imTQOxaa^wg figura est,
ubi multa terribiliter interrogantur, ut (Verg. Aen. IX 376) i5
^state, uiri. quae c. u.? q. e. i. a.?'
805 35 1 sciBis non obsequenter sed figurate dicitur ab
irato. 2 principio eam esse dico l. quo tollitur tuam
uideri. 3 scibis et scies et scibis dicitur per pro-
ductionem tertiae coniugationis. 4 principio eam esse 20
D. L. in tria diuisit officium defensionis suae: in adser-
1 in quo laesus codcl., corr. Klotz | quo 5.] qua F || 3 nunc
8teph. : non codd. || 4 chremeti V \ ondet T \ qvi] quid TC | hvnc]
hoc r|t-hfitF|15 nec nunc T \ a om. C \ adsentatione F,
assentationes T, assentatores C \\ 6 discex T || 7 ego] tibi V\
tuum h • n • h • a • F || 8 rusticus C j <^dicit^ dixit T | quasi si
C II 9 //// ain F, iam T, iamiam C \ hoc uerbo ed. pr. : cum uerbo
(canis sscr. F*) codd.-, canis an yivvog uerbo .? || 10 solet fieri TC|I
11 est orn. TC \ hoste TC \ et apud (d ex t corr. m. 2) homerum F||
12 dicit F II 13 magna lacuna in codd.; xl^tjv agvv^tvoi fisvtXdco
eoi tf mficoTca (= II. I 159) ed. pr. An 11. XIII 623 *riv
ifis ^«o^rJffofcO-f , xaxai -nvvsg^ ? \\ 14 t.] N. C \ t7tiQQ6xi6(ioa F,
***** rC figurata C \\ 15 interrogantur uterque t • u • q • e • r •
De scibis obsequentur 2\ interogatum utrique c • u • q • e • et
describis obsequenter C 1| 17 figura T || 18 principe TC \ eam
xn ras. F* | dico lib • TC, d • 1 • F | tuam in ras. F* || 19 uideri
in ras. F*, uideris C \ scribis C, scibis in m.g. F* | scribis C,
cibis T I dicitur om. C \ per Klotz: post OF, popost T \ pro-
ductio C II 20 ea T \ eam csse d. e. 1. F 1| 21 in tria] interea T\
adsertoris] desertoris C
EVNVCHVS IV 7, 32-39. 445
toris 'principio eam esse dico liberam', in cognitoris ^ciuem
Atticam', in fratris ^meam sororem'. 5 Bonus ordo:
libera, ciuis, nobilis. 6 civem atticam quo etiam nego-
tium potest ei fieri, qui se pro domino gessit in ciuem.
7 Hvi ^hem' et ^hui' et cetera id genus sannae sunt 5
aduersus eos, quibus irascimur.
W6 36 1 MEAM SOROREM quo constat praesto esse defen-
sionem puellae. 2 (os dvrvm^ quasi ex omnibus hoc
sit impudentius, quod et sororem suam dicat. 3 os
. dvrvm os impudens, ut contra mollis frontis dicuntur, lo
qui sunt reuerentes. 4 nvnc adeo edico tibi ne <^v. f.>
superbe et quasi militi; nam edictum praetoris dicitur
et imperatoris. 5 miles nvnc adeo edico tibi et
^miles' de his officiis, quae suo nomine contumeliosa
sunt. sic in Adelphis (7/ 1, 42) Melibera hoc, dum ego i5
redeo, leno'.
807 37 1 NE viM FACiAS VLLAM iN iLLAM seruauit praC"
cepta meretricis adeo, ut meminerit (/F 6, 30) ^si uim
faciet, in ius ducito hominem'. 2 ego eo ad sophronam
hoc lentius ad Thaidem. 20
809 39 1 PROHiBEBO iNQVAM nou satis exercitate adulescens
totidem uerbis dictum repetit militis. 2 avdin tv hic
FVRTi SE ALLiGAT Guatho occasiouem finiendi litigii iam-
dudum quaerit ob desiderium mensae et cibi, et ideo quasi
de iure consilium suggerit, hunc reum furti esse posse, qui 25
, 1 ea T II 2 in fratres T, inferens C || 3 cuius C || 5 hvi —
q
hui] huius (huic C) hec hui (huj T) TC \ cetera id genus sane
sunt TC, caetera huiusmodi gestus sane sunt V (= dett.);
sannae Steph. \\ 8 os dvrvm add. Steph. \\ 9 et om. F || 10 duorum
T II 11 dico TC I TiBi om. TC \ ne] ut TC \\ 13 et — sunt]
miles contumeliose dixit. ab his enim officiis qui suo nomine
uocandi sunt data uocabula contumeliosa censentur dett. |
14 qui T II 15 sint codd., corr. W. \ delibea C || 18 uis T || 19 eoj
eam eo T, eam C \ sofronam T, -niam V, sostratam C"
26 thaidem <(chremes^ dett. \\ 21 prohibebo V, prohibeo TC
22 reperit C \ hic fur (fu T) se al • TC, f • h • s • a • F || 24 ob
ad TC I et cibi] tibi T || 2n consilium <(militis> C; fort. cons-
militi I furti] militis TC \ posse qui om. T
446 DONATI COMMENTVM
paratus sit alienam rem suam dicere et id in iure profiteri,
hoc est apud praetorem. 3 Ergo "^furti se alligat' reum
se efficit fraudis, nam iisrcdri^iiTLKag furtum pro
omni dolo et fraude accipimus et iniuria. ^alligat' autem
obstringit et inlaqueat et obnoxium facit. 5
4 Onme igitur quod fraude fit, furtum est. sic Yirgi-
lius insidias (^Aen. XI 515) "^furta paro belli', adulte-
rium {G-eo. IV 346) ^et dulcia furta', omne malum
factum (Aen. VI 568 — 69) ^quae quis apud superos,
furto 1. i., distulit i. s. c. p. m.' 5 Furtum duobus lo
modis dicitur: uno, cum omne maleficium generaliter
significatur, altero, cum res subrepta demonstratur. nunc
ergo ^furti' maleficii.
810 40 1 SATis Hoc TiBi EST ad repetendam scilicet uir-
ginem sumendamque in iure uindictam. 2 qvaere qvi 15
iiESPONDEAT et coutcmpsit interrogantem et indixit inimi-
citias, professione iracundiae cum dicit indignum militem.
3 iDEM HOC TV Ais THAis ^idem hoc' quod Chremes
scilicet. et tamquam et ipsam circumuenturus interrogat,
quod illa intellegens malitiose ^^'^quaere' inquit ^qui re- 20
spondeat')>. 4 qvaere qvi respondeat satis con-
tumeliose: illud enim quaeritur, quod difficile reperitur.
ergo: non modo indignus es, inquit, cui ego respondeam,
sed uix inuenies qui te dignum responso iudicet.
1 paratus sit Klotz: paratus TC, paret F (parasitus dett.) \
et id in iure Steph. : et id uitium te C, et id in uitiis T, audin '
tu deest iniuste V * (= dett.) \\ 2 allegat T C \\ S meta lenticos
(methal- C; -cas V) codd. \ furtum sscr. F^ (= dett), om. TC\\
4 allegat T 1| 6 omnem C \ fit] sit C \ faratum TC, furatum FJj
7 furto C I paro] parto T, -ta C \ bella T \\ 9 qui quis TC,
quicquid F 1| 10 furto <(est]> codd. \ i. 1.] et C | m.] n • codd. \\
13 furtim TC | malefici i • 1 • F |1 14 hic TC | ad] id T \\ 15 in
iure] iniuriae dett. \ querere T \ qui <^t •> r • F jl 16 redeat T \
<^qui^ contempsit C \ et 2. om. TC \ induxit TC, indixit F |
inimicitiam T || 17 profexionem C, profectionem T \ iraciin-
diae F ] dixit T \\ 20 intelligetis TC \ quaere — respondeat
suppl.Schoell II 21 querere qui r^ T \\ 22 difficile om. TC |j 23 cum
ego T II 24 uindicet C
EVNVCHVS IV 7, 40-44. 447
Sll 41 1 QviD NVNC AGLMVS uide ut nunc euanuerit actio
militis: primo dixit (i'. 19) ^omnia prius experiri q. a. s.
Id.', post (i". 40) ^idem hoc tu ais, Thais?', postremo ^quid
nunc agimus?' 2 Ef ^quid agimus' consilium quae-
rentis est, ^quid nunc agimus' est langui.di atque defessi. 5
3 QviD NVNC AGiMvs ubi est illud quod ait (v. 3)
'primum aedis' <(etc.^? sed uani impetus hunc exitum
semper accipiunt. 4 qvin redeamvs ^quin' modo immo.
5 Non ^abeamus' inquit sed ^redeamus', ut irritos
conatus uerbo ostenderet. lo
812 42 1 CREDiN ex pai-te consentit, qui sic interrogat.
2 CREDiN credere dubitantis est, certum esse fidentis.
.sl3 43 1 NOLVNT VBI <(VELIS VBl)> NOLIS C. V. pluS in-
tulit spei non reuocando uerbum quod exspectabatur, hoc
est ''uolunt', sed ^cupiunt'. 2 Ergo uariauit: non enim i5
intulit ^iolunt ultro'. 3 bene pvtas hoc est recte
putas, sapis uel intellegis. Vergilius (^Aen. VI 332)
^nulta putans s. a. m. i.' 4 Vel conicis. 5 Vel
'pvTAS disputas. 6 Vel pvtas cogitas.
sii 44 1 lAM dimitto e. dimitti exercitus dicitur uel 20
pace facta uel uexatis hostibus. ridicula ergo raagnifi-
centia dictorum est, cum sint facta deformia. 2 sanga
1 qui T I uide — 4 agimus in mg. V~ | ut ex no corr. C,
ex corr. T \ nunc om. TC || 2 experiri prius V^ \ quam ar • sa •
de • T(7 11 3 tu — Thais] tua ista TC \ quidem nunc TC \\ 4 que-
ritis C 11 5 est 1. deU.: et TCV \ est 2. W.: et codd. | languida
V II 6 AGiMvs] a • F II 7 aedes V \ etc. add. ed. pr. \ ineptus T \
nunc TC \ exitium C \\ 8 redeamus V \ ymo {ex uno corr.\ in
mg. al' imo m. i) C H 9 habeamus C \ redeamus F, eamus TC\
uiritos TC H 10 <(uno^ uerbo ed. pr. \ uerbo] u T jl
12 certum om. TC \ uidentis TC \\ 13 Nohmt uuun^cu-
F, ubi nolis cu • u • TC || 14 uerbum om. TC \ quod] quam V,
qui C I expectabantur C || 15 nolunt V \ non enim] sed {del.)
non F II 16 uolunt (n ex a corr) T, uoluit C, uoUmt V \ hoc
est recte F, hoc certe TC \\ 18 <e> multa F 1 putant TC,
8 di
putant F II 20 e.] exe • C, exercitum T \ omitti TC, omitti
\corr. m. 2 == dett^ V \ dicitur exercitus TC H 21 ueratis T^
22 dictorum Klotz: dictum m TC, dictm F | de forma TC
448 DONATl COMMENTVM
ITA VT p. D. M. D. F. F. V. V. M. mire in cocum, qui
focum curat in domo, quia milites hi fortiter pugnant,
qui sunt memores domorum. 3 Ergo uide quam utrumque
comicum: ad ineundum proelium resque bellicas Donax
primus est, ad^es domesticas Sanga, qui cocus est. 5
S15 4:5 1 DOMi FOCiQVE F. V. V. M. Momi fociquc', <(quia^
uicissim domi uicissim foci ministerium satagebat. 2 Et
'domi' genetiuus est. Caecilius (fah. inc. fr. 34 lllbh.^)
*decora domi'; Plautus (Trin. IV 1, 22) ^quamquam domi
cupio, opperiar tamen'. lo
816 46 1 lAM DVDVM ANiMvs EST iN p. Mc apcruit causam
poeta, cur et inuitus Gnatho iret ad litem et libens
domum redeat. 2 frvgi es ^frugi' utilis ac necessarius,
a frugibus, quae quod his fruamur, ita dictae sunt;
unde fructus et frumentum. 3 Frui autem est i»
uesci, a frumine, quae est summa pars gulae. quare
etiam his, quae cibo poculoque non sunt, frui dicitur
%azcciQri6xLv,6bg ^ ut rebus ueneriis et delectatione odoris,
uisus, auditus.
1 ita(utr)aut-(autC)f-e-mdf-fu. TC\ v. m.] ui- F,
om. TC I in coquum TC, in coquum V \\ 2 curat C \ in domo
V I hi Steph.: hic TCV; uix dett. \\ o memores] martes T\
et
{qy ergo TC, ^quae y ergo (sscr. m. 2 = dett.) V \\ 4 dorax
F II 5 coquus 0, coquus V \\ li focique] forisque TC \ quia add.
W. II 7 uicissim — satagebat m mg. F* (= dett.) ante domi,
om. TC I domi] dm F | foco V^ (dett.) | Et] e T |1 9 decoram
codd., corr. Sfeph. \ plautus ^(dicit^ T \ quam C || 10 operiat F,
operiet C, periet T \\ 11 iamdudum a-e-i-p- TC \\ 12 poeta
his C I inuitas O, inuitus in ras. F* | iraet C \\ 13 fruti utilis C \
acj an TC II 14 fniantur F | dicta TC || 15 Frui — a] aut (a T)
nescia TC \\ 16 qui est TC \\ 17 quare etiam] qa qz 2', om. V\
his quae] bisque TC, his ergo quae in ras. V^ {= dett.) \
cibi poculoque non sunt TC, nec cibaria nec pocula sunt in
ras. F* (= dett.) \ faui dicitur C, paui dicimur T, frui diciwmr
F II 18 v.ataav.iQtiyi(06 F, Rd^T^^cesticos T, **** cresticos Cj
deZeceatione T^ || 19 auditus <(etc • {add. m. 2 = dett.)} V
k
EVNVCHVSrV 7, 45-46. V 1, 1— 4. 449
I
817 1 1 PERGIN SCELESTA MECVM PERPLEXE LOQVI nunC
demum uirgo uitiata esse cognoscitur a Thaide, oppor-
tune, postquam magnopere et defensa est et retenta. nam
statim consequeutur nuptiae eius et Chaereae, qui illam
uitiauit. 2 perplexe loqvi ideo 'perplexe', quia sta- 5
tuerat uitium celare uirginis.
818' 2 1 scio NESCio A. A. mire ex dictis omnibus pauca
decerpens et ostendit, quid dixerit perplexe, et stomachum
saeuientis expressit dominae: ^scio' fiere puellam, ^nescio'
uitiatam, ^abiit' eunuchus, ^audiui' hoc admissum, ^ego lo
non adfui' cum hoc fieret. 2 Acriter iratorum est re-
petere quae proxime dixerint, quibus irascuntur, ut {Yerg.
Aen. VII 452, cf. 440) ^en ego uicta situ u. e. s.'
819 3 NON Tv ISTVC M. D. A. E. Q. E. uou cst hacc iutcr-
rogatio. i5
820 4 1 viRGO c. V. L. o. haec omnia rixam significarent,
nisi obticeret. 2 Tacemus consilia, ut {Verg. Aen.
II 94) "^nec tacui demens' etc, reticemus dolores, ut
(Heaut.Il, 33) *^ne retice, ne uerere', obticemus quorum
pudet, ut in Phormione {V 9, 2) 'hem, quid nunc obtices?' 20
1 celesta T \ loqvi om. TC \\ 2 demum] derrium C, detemer
T II 3 et 1. om. T. \ retencta C|| 4 consequenter V j illa rC!|
5 perplexe {his) ex corr. C \ loquitur T \ perplexe om. T\
6 uitium F, ut • N • (= ut enim) C, ut crimen T \ celere T \\
1 scion **** mire (7, scion mire T || 8 decei-pis T \ %i 1.
om. V II 9 domi nescio TC, domi scio F, corr. Bentley \\ 10 abit
T I audiuit <^domi^ K^ \\ H non] nunc T \ affui codd. \ cum
ex dum corr. C \ est repetere F, ea petere TC \\ 12 dixerunt
TC II 13 en] hem F j situ r • e • s • F, sum • e • s • TC || 14 m.
D.] mihi dict • (dic • T) TC \ ade^qe* F, a-aeq-^
e^ T, a^a^eq-i^e^q- C \ non] Num in ras. V^ (= dett.) I
haec F II 16 c.] n • T I significarmt F, -cauerat C, -cauerant
T IJ 17 obticerent F 18 demens] d • C, d' T | 2-Pee ticemus T\\
19 ne retice {del. in F; nec e*ice T) ne uerere <ne retice]> codd. \\
20 nunc {ante quid) F, non TC J obt • C; obticuisti Ter. codd. PC
Donati comm. rec. Wesaner. 20
I
450 DONATI COMMENTVM
821 5 1 EVNVCHVS ABiiT quia nescit caiisam, non '^fugit'
dixit sed ^abiit', nec ^Chaerea' sed ^eunuchus'. 2 qvam
OB REM QViD F. E. TACES hacc a6vv8exa instantis dominae
uultum habitumque demonstrant.
823 7 1 ■'■qvis fvit iGiTVRt haec cunctatiue pronuntianda 5
sunt, quia aut inuita indicat aut dubitat de nomine
ignoti aut trepidat per timorem, ut non uideatur adfuisse
uel scisse, cum fieret, aut <^ostendat)>, quam non libenter
dicat eius nomen, cui irascitur. 2 Sed ego agnosco
ancillarum consuetudinem, quod obliuiosae sunt dominarum. 10
824 8 1 EPHEBvs iSTE cphebi nomen ad aetatem rettulit,
non ad facinus commissum. 2 iste ephebvs cito ostendit,
cur <(sit)> iste eunuchus creditus.
825 9 1 qvid ais V. redit rursus ad iracundiam, 2 Aptum
conuitium et comicum in ancillas "^uenefica'; <(sic et^ ^lupa', 15
^uipera' (luven. VI 641), ^excetra' {Flaut. Pseud. I 2, 82),
et infra (Eum. V 1, 13) ^sacrilega'.
826 10 QviD is OBSECRO AD Nos non rogantis est 'obsecro',
sed dolentis.
827 11 Nisi AMASSE CREDO p. deest *^quod', ut sit: nisi 20
quod.
829 13 1 NVM iD lacrimat V. ut supra {III 1, 3) *id
uero serio t.', pro ob id. 2 id opinor callide Pythias
1 abiit] a- TC II 2 sed dixit obiit TC \ sed 3.] nec TC | quam-
obrem qf-et- TC \\ 3 ccaioid-i-rcx (d- ex x corr.) V, assintheta
C, assintica T \ <^i • n • s • (i • tt s T)> instantis TC \\ 4 -que] quam
jTO II 5 schol. ad iste chaerea pert. \ hic T \ cunctatiue F, con-
iunctatiue T, coniunctiue C \\ 7 trepida T \ ut] aut TC | iudi-
catur C I affuisse TC \\ 8 scisse Schoell: si se codd. \ jfieret TC^
fieret V \ ostendat add. Goetz \ dc C |1 10 quod obliuiosae sunt
dnamm F, q obliuiofae est dno T, quae obliuio e • dno C [|
11 e • (c- T) . f • e • b • iste TC \ ephebi — iste om. TC \\ 13 cur]
quod uir sit in ras. F* (= dett.) \ sit add. W. \ creditur T\\
14 V.] n • T \ reddit T, rediit F || 15 ueneficas codd., corr. Steph. \
sic et add. W.\ utpote dett. || 16 excetra Westerh.: et cetera
codd. II 17 et infra Schoelh. et in F, con T, om. C \ sacrilega /// F[|
18 obsecro a • n • TC || 20 credo] c • F | p. om. TC \\ 22 lacnmet
C, 1 • F|| 23 t.] se F, est TC \ pro ow. C | id om. T
EVNVCHVS V 1, 5—17. 451
*opiiior' dixit, cum sciat. 3 qvid ais sacrilega av^rjGig:
primo 'scelesta' (v. l), deinde ^uenefica' (v. .9), postremo
'sacrilega'.
830 14 1 ISTVCINE XNTERMINATA svM satis moralitcr.
2 ISTVCINE iNTERMiNATA SVM pro! non hoc tibi com- .5
minata sum? 3 istvcine i. s. h. a. t. apparet haec
post scaenam esse mandata ; nam supra non meminit, sed
dixerat tantum (III 2, 39 — 40) ^hos prius introducam et
quae uolo simul i.: p. h. c. e.'
831 15 1 QVID FACEREM ITA VT TV I. S. C. EST dlxcrat 10
enim Chaerea (77/ 5, 30) 'edicit ne u. q. a. e. •(a. e.^
m. n. a. i.' 2 rvsTi avy^oTtrj metaplasmus pro Hussisti',
832 16 1 SCELESTA ovEM LVPO c. hcne dilatum tot occa-
sionibus prouerbium personae Thaidis adscriptum est;
continet enim in se et femineam reuerentiam <(et)> mere- is
tricium sensum. 2 Reditque rursus ad minora conuitia,
quia uidet se esse conuictam. et est prouerbium ^ouem
lupo commisisti'.
833 17 1 sic MiHi DATA ESSE VERBA uidctur plura fuisse
dictura, nisi superueniret Chaerea. 2 qvtd illvc h. e. 20
per genetiuum casum iniuriose dicitur, per nominatiuum
honorifice. 3 qvid illvc h. e. non continuo agnoscit
1 dixit] chem T \ auxesis F, auresis 7, auxeris C \\
4 Histucine 0 | i • sum V \\ 5 histucine minata sit C, istuccine
c f ce nam minata sit T \ pro] quod T | hoc] hic TC \\ 6 histucine
C I I.] e. CF, c. T\n.om. TC\ii- V \\ 7 cenam TC \\ 8 tamen
T \ hoc C, hoc V I introduce codd. \\ 9 qui 70 | p. h.] ra . h • F,
m • b • TC I e.] r • V \\ 10 quid facerem ista uti • s • c • e • T, om. C j
s • c • est F II 11 cheree dicit TC, cherea dicit V \ ne u • u • a • m • n •
a • i • TC, ne w • u • a • e • m • n • a • i • F || 12 sincope metaplasmus
(methapl- TC, -mu V) codd. \\ 13 ouem lupo com • F, ©•l-C'
C, 0 ■ c 1 • T I tot 07n. T II 14 persona TC \ adsumptum {corr.
m, 1) F, ascriptum T \\ 15 effemineam {om. et) tC \ et add.
Steph. I meretricum (sscr. m. 2) F | 16 redditque 7, redditque
C I ad] id T II 17 conuictam T || 19 data uerba esse T, d • e •
u • F j uidentur C, urchem T \ fuisset C || 20 illic F | k.] est
F H 21 per — h. e. om. T || 22 i • h • est F [ continue C
29*
452 DONATI COMMENTVM
hunc meretrix, quia etsi adhuc ueste eunuchi indutus est,
attamen exuit spadonis incessum uultumque mutauit et
praeter uestem totus in Chaeream rediit.
834: 18 1 ERA MEA T. o. blaude ac puellariter arridet.
2 TACE non silentium indicentis est, sed securam facientis, s*
ut (^Ad. II 2, 1) Hace, egomet conueniam ipsum'.
835 19 HABEMVS HOMiNEM I. mirc ^hominem' dixit ut reum.
836 20 1 IVBE COMPREHENDI QVANTVM POTEST prO ^COm-
prehende': xh ^iube' enim uelis significat. 2 Et qvan-
TVM POTEST deest "^cito'. lo
837 21 1 QViD iLLO FACIEMVS ^comprehenso' subauditur.
2 QviD FACiAS ROGAS moralitcr expressit puellae stu-
pentis uerba et non habentis quid respondeat ad ea, quae
dicta sunt.
838 22 viDE AMABO si NON c, A. o. I. V. mire ab eo, quod is
respondere coeperat, ad aliud transit mirata confidentiam
Chaereae: is est an non est?
839 23 TVM QVAE Eivs c. E. uon est impudens, inquit,
non est nisi similis impudenti. sic alibi (Andr. V 2, 16)
'^ueritas inest i. u. a. <^i.^ u. f.'. 20
1 etsi] se r II 2 incensum C || 3 totus om. T \ in cherea
redit TC || 4 hera CV, cherea T \ mea] m • F | o.] obsecro V\
amdet F, audet TC \\ 5 tace sscr. V^ \ indigentis jTC, indi-
centis F || 6 <est> ut 0 j ego me T || 7 ho -i- F, hominem TG\\
8 q • p • F I comprehendere TC || 9 t6 — uelis dett.: irruo (luio
i uet
T) emento uelle TC, irrue el to eiuhe ////// F; iubere enim uelle
Steph. I Et om. T || 10 potes F | deest] id est F || 11 quid illi
f • F I comprehensio TC \\ 12 quid fr- F || 13 et om. TCj
quod F I respondea C \\ 15 inde TC | si non e • a • 0 • i • n • F,
si non cum a • 0 • i • u • T, si <no si breuiter pronuctianda amabo>
non cum a • 0 • s • u • G | minime T \ qnod orn. T \\ 16 confidentia
codd., corr. ed. pr. \\ 17 is] non rus T \\ 18 quae e ■ c • est F, quae
est • c • TO II 19 si malis T \ impudenti <(est> F, <est> impu-
denti TC || 20 u. sscr. F^ | a.] atque T
I
EVNVCHVS V 1, 18-23. 2, 1—4. 453
2.
840 1 1 Ai»vD ANTiPHONEM V. M. ET p. rfediens in uiciniam
suam causas reddit Chaerea, cur non mutauerit uestem.
oportuit autem et iam e re argumenti fnit non mutasse,
ut eum uideret meretrix cum turpi habitu incedentem ut
reum uitiatae uirginis. 2 apvd antiphonem v. m. et p. 5
Xapud^ Antiphonem' dixit pro \my domo eius'.
3 VTERQVE MATER ET PATER uon uterqUB pater et
utraque mater, sed uterque parens, quia ^mater et
pater'.
841 2 1 QVASi DEDiTA o. D. E. non tam mirum, si domi jq
erant, sed illud magis mirum, quod in ea domus parte,
qua in aedes introeundum erat adulescentulo. 2 vt
NVLLO MODO iNTROiRE POSSEM superius causa continetur,
cur non mutauerit uestem, inferius autem, cur huc redierit.
842 3 QviN modo quominuS. 15
843 4: 1 DVM ANTE OSTIVM s. Autiphonis scilicet. 2 notvs
MiHi QViDAM OBViAM VENIT qui mc possit aguoscere
uel qui me nouerit, id est amicus.
1 um- et pr F, et pf (pater T) TC \ rediens om. TC\
uiciniam suam] scaenam ? |1 2 causam TC \ cum T \ mutauer/i
uestem F jj 3 et cherea argumenti T, cherea et argumenti C, et de
necessitate argumenti V {= dett); corr. W. (cf. ad Phorm.I2,9)\
non mutas ut cum audiret meretrix audiret (mer- aud- om. T)
eum turpi habitu incendentem (et ced- C) ut (et C) reum
uitiate (-re T) uirginis TC, (^chaeream uestemy non mutasse
ut cum meretrix <^uirginem a cherea uitiatam {in mg. m. 2)
et
audiret {sscr. m. 2) eum turpi habitu mce^entem intueretur
reum uitiatae uirginis <(iraputaret {in mg. m. 2)^ V (= dett.),
carr. W. I| 5 apud a • n • (u • 0) m • T [ et pr F, e • p • TC\\Q apud
add. ed. pr. \ in add. ed. pr. |I 7 utrique {his) T \ et uterque C^
utraque V 1) 8 quia] qui C U 9 pater et mater TC || 10 dedita]
d- C, om. T I tamen TC \ si] sed jT, si tam V \\ 11 erat T \ in nuUa
damus parte V \\ 12 quam edes TC, praeter quam in aedes m
ras. V {dett.) || 13 possum <p •> TC \\ U cur om. T | hic TC\\
I
pro
15 qum modo quominus (sscr. m. 2) F, qui modo qui in
huius TC\\ 16 hostium st^ V, os-e- TC \ scilicet] s- e- TC\\
17 <an notus) qui dett. \ poseet V || 18 uel W.: et TCV, an
deU. 1 id est] idem C, idde T
454 DONATI COMMENTVM
844 5 QVANTVM QVEO deest 'uelociter'.
845 6 1 iN ANGiPORTVM QVODDAM uide non illum uitasse
sub una clausula bis Hn' dicere: ^in pedes' ^in angiportum'.
2 ANGiPORTVM sic dicebant uicum non peruium uia
publica. 3 desertvm inde deest "^fugiens'. 5
846 7 1 iTA miserrimvs fvi f. id est: fatigatus, lassus
et languidus sum, dum fugio. 2 Et honesta locutio, ut
miser amando, miser curando.
847 8 NEQvis me cognosceret pro ^agnosceret' nota
improprie dictum. lo
848 9 1 SED ESTNE HAEC THAis iampridcm uisus ipse
nunc primum uidet. 2 haereo incertus remaneo atque
defigor. primus metus adimit consilium, sed recogitatio
reddit confidentiam.
849 10 1 HEM QviD mea avtem qvid f. m. coUigit se 15
rursus ad impudentiam Chaerea. 2 Et uide si non
eadem est audacia in Chaerea, quae in suscipiendo faci-
nore fuit. 3 Et ikkstTtnKobg <(^quid mea autem?'^
4 qvid mea avtem qvid f. m. opportune se confirmauit,
quia si extimuisset aufugissetque , nihil nuptiae promo- 20
uerentur.
id
1 QVEo] queso TC, q • F ] deest (corr. m. 2) V || 2 m —
uide] magniportum q3 inde TC \ sub una uitasse TC|| 3 <(8 •>
et
in pedes (s • in m mg. m. 2) V \ m angiportum {sscr. m. 2)
F, magniportum (iiiag- T) TC \\ 4 agniportum 0, om. T^
5 dein (deih V) desertum codd. || 6 fvi] f • TC \ id est] idem
TC I lapsus TC, lapsus F || 8 mando miser F, om. TC \ curam
do r II 9 mequis T | me c • T | ignosceret C || 11 estne] est
ut TC I hoc thais T, h • t • V \ uisus ipse] ipse uisus est ^a
thaide sed eam^ is F (= dett) || 12 nunc in ras. F* | uideo d\
haereo F, om. T || 13 defugior T | recognitio C \\ 15 hem — m.]
Hem quid mea (me C) autem • f • TC., quid f • m • V \ collegit
F, colliget T II 16 inde TC 1| 17 eamdem T | quae in] quera
TC II 18 Et meintt%(bg Steph.: eteF, r^***^, ****T|
quid mea autem add. Steph. \\ 19 mea] me TC, m • F | qvid 2.
om. TC \ m.] mihi Tjj 20 qua si F, quasi TC | extimus (est- T)
se aut fugis q^ TC
EVNVCHVS V 2, 5—18. 455
860 11 1 BONE viR DORE hoc totum jfigurate dicit ut
meretrix et subtiliter; nam scit Chaeream esse quem allo-
quitur, non eunuchum. 2 Et hic magna occasio datur
meretrici adeundi adulescentis , qui habitum non mutauit
et adhuc quasi eunuchus et semus est. 3 bone vir d. s. s
maior obiurgatio est per hanc dissimulationem Thaidis
aduersum Chaeream, quam si illum id quod est appellet.
851 12 1 ERA FACTVM uou potuit subtilius respondere
Chaerea, quam accommodare se interroganti, 2 satin
Hoc TiBi PL. hoc potest et non figurate dici sed aperte. lo
852 13 VNAM HANC NOxiAM A. trisyllabo nomine ^noxiam'
dixit quasi noxam. alibi aliter {Heaut. II 3, 57) Momi-
nam esse extra noxam'.
853 14 1 si ALiAM A. V. o. uerba seruorum, quibus nihil
horribile est praeter praesentes plagas. 2 Et non ^cae- i5
dito' sed ^occidito'. 3 Et "^illa quasi cheree dixerat ad-
hinc irrisor ut fugitiuus.
854 15 N^VM MEAM SAEVITIAM VERITVS ES tfugerCS.
855 16 HANC METvi NE ME c. T. pcrfectc imitatus est
uerba fugitiuorum, quae apud dominos faciunt comprehensi. 20
857 18 viRGiNEM viTiARE c. beue intulit ^ciuem', quod
plus est quam ^uirginem uitiare': av^rjaig gradatim facta.
1 dare T \ totum] tecum TC \\ 2 subintelligitur C, sub-
stantialiter T \ nam si scit F, non sit T, nam • p • si scit C\
5 dor • sal • C, sal • T \\ 6 dissimilitudinem T \\ 7 aduersus V
quasi illum id TC, quam si illum iUud V || 8 hsera F, hara T
factvm] f • e • F II 9 quem T \\ 10 hoc tibi pol T, h • t - p • V
potest] pr T \ non om. T \ dictum TC || 11 noxam admic • 0,
noxiam adimit T, n • 0 • F | noxam C || 12 quam noxiam Tj)
13 noxiam T = codd. Ter. || 14 a. v. o.] ad • 0 • C, ad eo T,
cuo^ F I quibus ow. TC \\ 15 praeter Klotz: post codd.\l
16 illa quasi cheree dixerat (-erit 0) 7'C, alta quasi ilta dixerit
(sscr. m. 2) V (= dett.) \ adhinc irrisor (Adhuc irrisor adhic
ad
irrisor T) ut fugitiuus TC, hwc irrisor ut fugitiuus {sscr.m.2)
deest ut
F II 18 saeuiiiam F | veritvs] u • C F | fugeres {sscr. m. 2) V
(dett.), f-che- 2'C\ suggere 'es' .^ {SchoelT) \\ 19 metui ne me
crim • {om. T) tibi TC, m • ne m • c • t • F || 21 c.[ ciuem T\
c. — uitiare om. C \\ 22 auxesis codd. \ gladatim T
456 DONATI COMMENTVM
858 19 1 CONSERVAM ESSE CREDiDi locus erat, ut diceret
^seruam esse credidi', sed admirabiliter ^conseruam' dixit.
2 Et hoc ipsum miserabiliter pronuntiandum est, tam-
quam <(eam aliam)> crediderit atque erat et quasi con-
seruam debuerit uitiare. 5
859 20 1 CONSERVAM opportunc stomachatur Pythias facta
mentione conseruae. 2 vix me contineo qvin invol.
iN CA. minae istae proprie feminarum sunt et in se et
in alios imguibus saeuientium^ ut (^Verg. Aen. IV 673)
^unguibus o. s. f. et p. p.'. 3 Sed Hnuolem' ab auibus lo
tractum est, ut apud Vergilium (^Aen. III 233) ^praedam
p. c. u.' 4 Ergo hoc gestu et digito et motu corporis
est adiuuandum. 5 involem in c. apparet more ueterum
intonsum esse.
860 21 ETiAM VLTRO DERisvM A. mire nunc addidit ad 15
accusationem, quod non fugerit saltem.
861 22 1 QviD iTA VERO DEBEAM ^abcam' subauditur;
*uero' autem ft(>cavtxc6g pronuntiandum est. 2 Sane
debere dicimur poenas pro iniuria ei, cui iniuriam fece-
rimus: quas se non debituram Chaereae ut furcifero dicit 20
Pythias, si illi caedem intulerit in seruili habitu constituto.
862 23 si iD FECERiM si inuolaueiim in capillum eius.
1 consenia TC \ erat om. TC || 2 amirabiliter T 1| 3 misera-
bile C I tamquam <(miserabiliter^ codd. Ij 4 eam aliam suppl.
Goetz I credidit T j atque erat TC, <(conseruam esse quae
{in mg. m. 2)y ciuis erat V (= dett.) \\ 7 continuo C \ q • in • in
ca- F, quin inuol • mca (in cazj. T) TC \\ 8 mime T \ proprie
om. TC 1 et 1. om. C \\ 9 saeuientum V \\ 10 uirginibus TC \ 0.]
ex T I inuoluem F |] 11 predam q3 • i • c • u • u • T(7, praedamgtte
i c • u • V II 12 digito W.: dicto codd. \ et motu corporis dett.:
corporis et motu (-tu TC) TCV\\ 13 inuoluem V \ in capillum
T, in cap • <m -y C \\ 15 der • a • TC \ ad accusationem F, ad
occasionem TC j| 16 qui T \\ 17 ita] aut TC | debeam om. F}(
18 uero] nd TC j a t 7 1 yronicos C, ir- TF || 19 debere dett:
deberi TC V \ dicimus C j poenae V | ^cuin^ cui V \\ 20 face-
remus C \ quasi se TC \\ 21 cedere TC \ habitum C \\ 23 inuola-
uerim C, inuoluerim V
EVNVCHVS V 2, 19—28. 457
864 25 1 MissA HAEC FACiAMvs quae? haec scilicet iocu-
laria et futilia. 2 non te dignvm chaerea fecisti
artificiose meretrix ab eo quod licuit ad id quod oportuit
transit nec tractat quid sit legitimum, sed quid sit
honestum. itaque totam illam partem facti accusandi s
omittit et ab accidentibus personae adulescentis obiurgat:
scit enim uno uerbo obstari posse ^licuit mihi', in domo
meretricia scilicet, contra meretricem, ne uideatur irra-
tionabilis audacia ingenui a poeta indueta esse. 3 non
TE DiGNVM c. F. Mignum' pro Migne', aut deest ^facinus', lo
ut sit: non te dignum facinus fecisti. 4 Mira accusatio
mixta laudi et blandimento.
865 26 1 NAM si EGO D. deest ^et', ut sit: etsi. "(et^ est
ordo : nam etsi maxime. 2 Ei bene additum ^maxime',
ut appareat, etsi digna sit pati meretrix, non tamen is
maxime dignam Thaidem.
866 27 AT TV INDIGNVS QVI FACERES TAMEN rCCtc dixit:
quattuor enim sunt modi in eiusmodi rebus, ita ut aut
uterque dignus sit aut uterque indignus aut altero digno
alter indignus aut contra. 20
867 28 1 NEQVE EDEPOii QVID NVNC c. c. s. intellegit
Thais amari uirginem ab hoc et ideo sic ait, ut conciliet
nuptias. nam satis signi est, quod eunuchi habitum propter
hanc sumpsit. 2 Et uide quemadmodum ad captionem
nuptiarum res eant: quod tamen dicere non audet Thais, 2S
1 h • f • T \ scilicet] Mc desinit T || 2 suetilia C, futilia ex
8ubt- corr. F' j pecisti] f • F || 3 licuit ad id] ad rem C |j 4 nec
traxit C \ sit om. V \\ 6 abscidentibus C, a ccedentibus (b
et su sscr., ce ex ci corr. m. 2) F; corr. Steph. \\ 7 obtestari Clj
8 scilicet (• s •) ed. pr. : sed codd. \ meretricem Klotz : meretricia
codd. 1 inrationabilis C 1| 9 ingenus C, illa cuius in ras.V^ {=dett.),
corr. Steph. \\ 10 dignvm] d • F | aut om. C \\ 13 ego dic • C, e ■ d • F |
et add. dett. || 14 et si] si et OH 17 fac • tamen 0, f-t- V\\
18 huius modi C \ ut] ait F || 20 <^aut^ alter C \ contra {sscr.
m. 2) V (= dett) || 21 c. c. s.] con • ca • sc • C \ intelligitur C\
22 ad hoc C \ consulat C 1| 25 res eant ed. pr.: resecant C,
transeat m ras. F* (= dett.) \ quod Steph.: ut quod F, ut
quo C II tamen om. V
458 DONATI COMMENTVM
sed tantum ostendit adulescenti, quem temptat sciens, et
ostendit uiam petendae sibi uxoris.
871 32 Hoc MiHi BENEFicivM CHAEREA blaudc uomcn re-
petitum est "^Chaerea'.
S72 33 AT NVNC DEHmc SPERO nuuc iam Chaerea uera 6
ueris <(repens)>at <^ac)> recedit a iocularibus.
873 34 1 SAEPE Ex Hvrvs MODi RE hoc est turbulenta.
2 QVAPiAM quacumque uel aliqua.
875 36 1 QviD si HOC QviSPiAM V. D. pleraquB repentinis
impulsionibus nata mirisque prouentibus deo adscribi solent, lo
ut {Verg. Aen. II 632—33) 'descendo ac d. d. f. i. et h. e.'
et (Aen. III 715) ^hinc me digressum u. d. a. o.' et Sal-
lustius (Hisf. IV fr. 60 M.) ^ut tanta repente mutatio non
sine deo uideretur'. 2 qvid si hoc q. v. d. uult amorem
intellegi deum. i5
876 37 1 EQVIDEM POL IN EAM PARTEM ACCIPIOQVE ET
VOLO ut aeterna inter nos sit gratia et ex malo principio
confletur magna familiaritas. 2 et volo ^euenire' sub-
auditur. et est avkkrifATjjLg tertia.
877 38 1 iMMO ITA qvaeso utrum meretricem an deos2o
quaeso? utrumque enim accipi potest. 2 An ^quaeso
unum hoc scito'?
878 39 scio unde sciat Thais, inepte quaeritur, cum ipsa
res clamet numquam hanc condicionem, ut pro seruo se
fingeret, subiturum Chaeream sine amoris impulsu. 25
1 sed tantum] coniecturis in ras. V^ (= dett.) \ sciens et]
sciens am<^antem uirginem et (in mg. m. 2)y V (= dett.) ||
2 petere de sibi C, petendae V || 3 beneficivm] b • F | biando
non C I repetitum est F || 5 at nunc d • spero F, ad hunc ob
hinc spero C || 6 ueris repensat ac recedit W. (ac Sehoell):
ueris at recedit C, ue<^ris aequi (in mg. m. 2)y parans recedi^^ F
(= d€tt.) II 8 quepiam quecumque C || 9 quod si hoc • quis • p •
u • d • C I repititurus repulsionibus C \\ 10 ascribi C (| 11 descen-
dendo C | e •] c • F || 12 digressum u • d- a • 0 • V, dignus uid •
a • o • C II 14 quidem si hoc • 0 • p • u • d • C \\ 16 pollineam C j
eam p • a • et u • F || 17 ut] et C| et om. C || 18 compleatur C\\
19 est otn. V | silepsis C, silensis F ( tertia <^e {add. m. 2)y
V p 22 hoc scio F || 23 inepte] unice F |1 24 pro <(eunucho et^
seruo dett. \\ 25 impulsu amoris C
EVNVCHVS V 2, 32—47. 45^
879 40 irv^NC IGNOSCO tibi quod culpa non sit hominis
sed amoris.
880 41 NON ADEO iNHVMANO iNGENio non tantum, quan-
tum putas; ut {Verg. Aen. I 567) ^non obtusa adeo gesta-
mus pectora Poeni'. 5
881 42 1 NEQVE TAM IMPERITA VT QVID AMOR V. N. ^UOn
inhumano' quia homo, ^non imperita' quia meretrix.
2 Et ^neque tam imperita' inquit, quasi dicat: neque tam
pudica sum, ut quid amor ualeat nesciam.
882 43 TE QVOQVE lAM THAis benc ^quoque': non enim lo
iam hanc ita amat, ut illam neglegat, sed hanc illius
causa.
883 44 POL TLBi AB iSTO E. c. iNTELLEGO facete, tam-
quam qui soleat capillum ac uestem conscindere, quam
amauerit. i5
884 45 1 NON AvsiM pro ^non audebo'. et est uerbum
huius temporis tantum. 2 non avsim utrum propter
aetatem an potius propter fratrem Phaedriam? 3 nihil
TiBi QviCQVAM TtaQeJiKOv quartum. 4 Aut ^nihil' pro
non. 5 DESiNAS pro eo quod est Mesine', aut deest 20
^fac' ut sit: fac desinas.
886 47 1 EGO ME TVAE COMMENDO ET COMMITTO FIDEI
satis amatorie, ut appareat nunc maxime captum Chaeream
3 iNGEMo] in ■ V I non tantum W.: mutatum C, immitis
sum V {= D, om. LP) \\ 4 ut obtusa a-o-a-g-p-pe- C|
6 aut q • a • u • n • C || 7 homo F, huc C || 9 pudica om. C jj
11 hac C 11 13 ab • i • e • c • i • C, ab isto e • c • e • intelligo V\\
14 qui {ex qu§ con'. m. 2) V, que C \ capillo 0, capillu {ex -lo
corr. m. 2) V \ ueste C, ueste {corr. m. 2) V \ conscidere C,
his
conscindere {sscr. m. 2 = dett.) V \ qui ama uerint (-runt C)
codd., corr. Steph. \\ 16 ausi C || 17 <^non)> tantum C \ ausi C |
■propter F, post C \\ 18 aetatem <^suam)> V {= dett.) \-propter F,
posquam C \ <^suum {in mg. m. 2 = dett.)y fratrem F, fratrem
in mg. C^ \\ 19 parelicon quantum C, parelcon quartum
{sscr.) F* II 20 desinat C \ aut] et C \\ 22 ego me tue
me t ■ c • f •
comm et mitto fidei C, Nunc ego te in hac re a • on • a • s • Fj|
23 appareant C
460 DONATI COMMENTVM
ac mancipatum uirgini. 2 commendo et c. f. commen-
damus nos cognitis, committimus ignotis. ergo av^rjSig
est maioris officii fideique circa Thaidem.
887 48 TB MiHi PATRONAM CAPio Hc' adicctum uim habet
<[et)> ex animo supplicantis habitum adulescentis ostendit. &
S88 49 EMORiAR si NON HANC V. D. uide <^an ex^ animo
iurauerit adulescentulus , cui in ipso flore nihil dulcius
uita est.
889 50 1 TAMEN si PATER sXXsLtpig. 2 Vel anoiSKOTiriGLg
secunda. 3 ah qvid volet certe scio ^ah, quid?': lo
deest 'dicat'. et ista omnia ad confirmationem ualent.
890 51 1 civis modo haec sit mire id in uotum con-
uersum est, quod timere potuit non ducturus uxorem.
2 pavlvlvm opperirier si vis iam f. I. h. a. V. adeo cito
probari potest. i5
894 55 EGO VERO ^uero' modo consentientis est aduer-
binm, alias confirmantis, alias coniunctio est, alias par-
ticula ironiam iuuans, ut (Verg. Aen. IV 93—94) ^egre-
giam uero laudem et s. a. r. t. p. t.'.
895 56 domi potivs opperiamvr qvam h. a. o. non ignara 20«
illecebrarum meretrix non solum retinet Chaeream, uerum
1 comitto et e • f • C, commendo c • f • V \\ 2 nos] non V \
cognotis V 1 auxisis et O, auxesis et (s m. 2) F ]j 4 patronam
dett.: matronam 0, m • F | c • F || 5 et add. dett. \ suspicantis
C H 6 HANc] h • V \ uide om. C | an ex add. W. | aio iurauit C,
amorem in ras. V^ {= dett.); corr. W. \ adolescentuli codd.,
corr. W. I in om. C \\ S est <^ipsam tamen despicere si sibi hec
uxor non datur)> dett. \\ 9 eclipsis uel aposiopesis (7, sXXltPlg
nel ocno6ionr]6LG V \\ 10 ah — ualent in mg. V^ \ ha quid ualet
C I ha quid C |1 11 dicas CV^ \ sed ista omnia C, et omnia
ista V^ 1 ualet C [| 12 cuius C | id] hic in ras. V^ \ conuersum
Steph. (-us ed. pr.): concursum C, contrusus V (= dett.) \ quod]
qui V (= dett.) \\ 13 timere <(non^ C \\ 14 op • s • iam i • h • a •
u • F, operier fc iam • s • h • a • uirgi C || 16 vero] maneo sser.
y« (= dett.) I uero sscr. F* 1| 17 est om. C \ particulam CFjj
18 yroniam C F |1 19 et spo • ampla rtpt^ C, ear-s^t-
p • t • F II 20 domi p • 0 • quam h ■ a • hostium F | 21 inlecebra-
rum F 1 retinens C
EVNVCHVS V 2, 48-61- 461
etiam uocat ubi uirgo est, et satis callide interrogat an
uelit, quasi nesciat uelle.
896 57 iMMO PERCVPio amatorie non ^uolo' sed 'percupio'.
897 58 1 HVNC TV iN AEDES pronomeu in his plus ualet
quam accusatio. 2 hvnc tv in aedes cogitas mire cum 5
illa iam uelit, "^cogitas' dixit uolens, ut ne cogitet.
3 rogitas <^hvnc tv^ in aedes <(c.^ r. per ancillae uerba
uult ostendere, quam sit <(experta)> meretrix tractandorum
adulescentium.
898 59 1 posthac post hoc factum, post hanc audaciam. 10
2 crede hoc meae fidei puellariter dixit ^meae fidei'.
899 60 1 dabit Hic PVGNAM ALiQVAM^pugnam'pro stupro.
Vergilius {Aen. XI 736) *at non in Venerem segnes
noctumaque bella', ''■ut ueretur bella et ingens facinus.
— 2 Vt Lucilius (l. vnc. fr. 111 M.) ^uicimus, 0 socii, et 15
magnam pugnauimus pugnam\ — Mabit' autem proprie
ut de re magna, ut (Verg. Aen. XII 453 — 54) Mabit ille
ruinam arboribus s. s.' 3 av tace obsecro 'au' iiiter-
iectio est perturbatae mulieris, ut apud Graecos "^autay.
900 61 1 PARVM PERSPEXISSE EIVS VIDERE AVDACIAM irouia 20
est ^parum'. 2 Et non ^sensisse' sed ^perspexisse' dixit,
ut iam non sit experienda, quae sit perfecte cognita.
1 uocet C I callida C \\ 2 nelit V |i 4 aedes <^suus^ C \ pro-
nomen — cogitas in mg. F* || 5 cogitas F || 6 ut recogitet F,
et recogitet C; corr. Westerh. \\ 7 cogitas CV \ in a • e • r • 0,
in aedes r • F | per ancillae] pticule C j| 8 tractandorum mere-
trix adolescentulum C | experta in mg. F* (= dett), om. Cjl
10 factum <est> C || 11 h^m- F | puella^ C \\ 12 dabit hic
aliquam C, dabit h • p • a • F H 12 pugnam sscr. F* | strupro G\
13 uirg • at F, mutat C || 14 ut ueretur C, ferentur in ras. V*
(== dett.); id est ueneria Goetz \ et impudens facinus Goetz;
fort. Et <'pugnam'^ ingens facinus, ut Lucilius etc. {cf. ad
Ad. V 3, 57) II 15 uicimtfs o socii F, uitium o sotii C || 17 ut —
dabit W. : ut uidere magnam ut dabit C, pro inducet ut magna»»
dabit F (= dett.) \\ 18 hau tace obsecro hau F, aut age obsecro
aut C II 19 ut] et F I • aut • ay • C (ay dett.), aut nunc av F; iov
Stepk. II 20 PARVM om. C \ eius uidere magnara audaciam C,
eius u • a • F | yronia C F || 21 est dett.: ei T^, • N • C | Et deU.:
est CF II 22 sit experienda sit <[illius audacia quae (tn 7ng.
m. 2 = dett.)y sit F | cogita C
462 DONATI COMMENTVM
901 62 1 NON FACiAM PYTHiAS bene et moraliter appo-
situm Tytliias'. 2 non pol credo chaerea nisi <(si)>
coMMissvM NON ERiT ioculariter ut ille Tjthias' dixit,
ita haec ^Chaerea'.
902 63 1 QviN PYTHiAS itcrum nomen uultuose est additum. 5
2 QviN pro immo.
903 64 NEQVE POL SERVANDVM TIBI QVICQVAM DARE AVSIM
totum garrule et gesticulose, ut puellam cum adulescen-
tulo fabulari uideas.
905 66 ADEST OPTIME IPSE FRATER ^Optime' OppOrtune. 10
et non additum cuius frater, utpote in re manifesta.
906 67 NOLO ME iN viA cvM H. V. V. subtiliter adulescens,
quia nihil profecerat dicendo '^percupio', inuenit causam,
qua tandem ingredi possit.
907 68 1 QVAM OB REM TANDEM ^taudem' pro tamen. is
2 Interrogatio haec increpationem continet impudentissimi
facti. 3 AN QviA p. haec interrogatio irrisionis plena
est in eum, quem nihil pudeat.
908 69 1 iD iPSVM hoc uelut modesto uultu dicitur, adeo
ut imitetur dictum uultumque eius Pythias. 2 virgo 20
VERO ^uero' dQ(ovL%S)q. 3 Nam ironia est, ut {Verg.
Aen. IV 93) *^egregiam uero laudem'. 4 virgo quasi
■'■quid nam minis reuerentem ac uirginalis uerecundiae.
5 I PRAE SEQVOR mauifestum est, cur meretrix docta
1 non faciam p- F | mirabiliter V || 2 chaekea om. C\
ii comissum non erat 0, c • non f • V \ ut illa C || 5 nomen
om. C I <(et^ est C || 7 tibi qui equam dare ausum (7, t • q • a •
d • F II 10 adestoif^ V [! 11 <(oportune)> additum et non
<^cuin8)> cuius frater C \ in re] iure C 1| 12 in via] ch' C \ cum istac
u • u • u • V \ suctiliter C \\ 13 proficerat C || 14 quia talem in-
gred possit C || 15 tandem om. F|| 16 impudentissimus acti Ctj
19 molesto codd., corr. Bentley \ ideo C || 20 imitaretur V \ uul-
tum q C II 21 uero om. V \ vQ0VLv.(oa (yronicos C) nam yronia
CV II 22 quasi quid nam minis reuerentem ac uirginalis uere-
cundie C, quasi qui minus reuerentem uirginalis uerecundiae
V (quasi qui minime pudicitiae statum ac uerecundiae uirgi-
nalis ueneretur dett.)\ quasi: q^^uem^ uidi iam nimis etc.
{SchoelJ) ? II 24 cur F, cum C
EVNVCHVS V 2, 62-70. 3, 1-4. 463
capiendoruin more iuuenum praeire uelit Chaeream: ut in
consequendo ipsa sit tardior; uult enim illi liberum sine
arbitris cum puella esse colloquium et licitum amorem.
nisi forte putamiis Terentium haec sine causa fecisse, qui
sit artificiosissimus poeta. nam neque ipsa ingreditur cum 5
Chaerea neque ingredi simul permittit Pythiam.
909 70 TV ISTIC MANE VT CHREMEM INTRODVCAS PYTHIAS
relicta est Pythias ob multas causas et imprimis, ut possit
per eam delusus Parmeno pauore suo senem compellere
ingredi ad meretricem et praesentem fieri ad confirmandas lo
nuptias.
3.
910 1 QVID QVID VENIRE IN MENTEM NVNC POSSIT MIHI in
hoc loco cogitantis disputatio est apud se ipsam Pythiae,
quatenus Parmenonem dolo possit ulcisci.
911 2 1 QviDNAM sic Cicero (m Verr. II, lY 3, 5) ^quem? i5
quemnam?' 2 qvi referam quomodo uel ut.
912 3 1 Qvi HVNC svpposviT NOBis proprie ^supposuit';
nam ut subduci dicuntur, quae nolumus amittere, ita
supponi, quae non desideramus. sic Plautus (Casin. V 4,
gr. 7) ^huic supponatur hircus unctus nautea'. 2 move 20
VERO TE ocivs ^ucro' pro interiectione est stomachantis.
913 4r 1 viDEO SED NiHiL PROMOVES hinc cst illud Ver-
gilianum {Aen. IV 641) ^illa g. s. c. a.', scilicet non re
celebrabat sed studio. 2 promoves proficis.
1 iuuenum more C \ ut] et F, et C || 2 ipsam C \ li-
benter C || 5 nam nequej namque C || 6 aimul om. C || 7 ut
c • i • p • F II 8 pithias relicta est C || 9 elusus C \ compellare
C, impellere V || 12 Quicquid CV \ <^est q •^ u • in m • p • n •
m • F II 13 pithiam C, pithiae V || 14 qts C || 15 quemquam
{om. nam) C || 16 qui<dnam (m mg. m. 2)^ V 1| 17 qui hunc
8 • n ■ V II 18 ut om. C j uolumus admittere C |i 19 desidera-
remus C || 20 huic F; ei Plaut. \ <pro sccrto) supponetur
Plaut. I hyrcus C | naut^! amoue C || 21 te ocrvs om. V || 22 sed
n • p • F I hoc F I 23 illa g • 0 • e • a • CV || 24 celebrat F,
celerabat C
I
464 DONATI COMMENTVM
915 61 AMABO QviD AiT coGNOsciTNE exhibitum specta-
tori est, quod post scaenam geretur, id est agnitio puellae.
2 AC MEMORiTER plus iutulit quam interrogabatur;
nam magna sunt signa, in quibus anilis memoria non
errat. 3 ac memoriter responsionis breuitas attulit 5
compendium perquirenti, ne plura interrogaret.
916 7 NAM iLLi faveo virgini quasi dicat: illi faueo, non
Chaereae. et simul causa est, cur illum ulcisci cupiat,
quia scilicet multum illi fauet.
918 9 1 viRVM BONVM ironia. 2 eccvm parmenonem 10
iNCEDERE viDEO res odio dignior: non iter sed incessus.
919 10 1 viDE VT OTiosvs siT inuidet illi securitatem,
quem sollicitum redditura est; non enim erit ulla alia
uindicta post praeter istam. 2 vide vt otiosvs sit et
uultu dicit et gestu esse securum. 3 Et mire poeta 15
laetum describit, ut repente ostendat esse commotum.
4 si Dis PLACET proprium est exclamantibus propter in-
dignitatem alicuius rei.
920 11 1 SPERO ME HABERE pro ^habituram'. 2 Aut
'spero' pro credo more suo. 3 meo modo id est: 20
ut uolo.
921 12 IBO INTRO VT DE COGNITIONE CERTVM SCIAM ele-
ganter fatigare Parmenonem non necessarium putat, sed
ex occasione. adeo non propter eum dicit se ire intro,
exituram autem, <(ut)> in timorem coniciat. 35
1 quid a ■ c • n • V |1 2 quid dett. j cenam C \ geretur vel
gereretur dett., geratur ed. pr. \ agnita puella F I| 6 erat C\
breuiter F || 9 scilicet] s • c • C [| 10 uirum b • F | yronia T%
yrouia C |1 11 i ■ u • V \ odio ex hodie corr. C \ iter in ras. C^\\
12 uide u • o • s • V [1 13 que (7, quae V \ uWa V || 15 et
1. om. V (I 17 Si ex sed corr. C \ diis CV \ <et)> exclaman-
tibus V I propter Steph.: post codd. \ dignitatem C \\ 20 meo)
60 C 7^ II 22 ut de c • c • 8 • F 1| 23 fatigare] interogare C (dett.) \\
24 propter JRahbow: post codd. \ eum — ire] endo scire C|
25 exitura codd., corr. Jiabhow \ ut add. ed. pr. \ <^ipsum)> in
dett. I coniicta^ F, commicciatus C
EVNVCHVS V 3, 6-12. 4, 1—5. 465
1 REVISO QVIDNAM CHAEREA HIC RERVM GERAT QVOD
si A. R. T. *astu' pro astute modo aduerbium est, alias
nomen, ut (F 5, 17) ^an in astu uenit?'
924 2 Di VESTRAM FiDEM modo uou iuuocantis sed mirantis
est: figura irafiovi] per BKqxavriCLV facta. 5
926 4 1 NAM VT OMiTTAM QVOD Ei A. D. ET c. cum dicere
deberet *^quod ei amorem difficillimum et carissimum
confeci', primo quasi oblitus dicti superioris transiit ad
uirginem, deinde addidit ^eam' ex abundanti. quod <(si^
dixisset ^amorem confeci', posset intellegi ^confeci' ex- lo
pediui, perfeci. at uero ^uirginem confeci' quid in-
tellegemus nisi hoc unum, quod insultanter Parmeno
confectam uirginem quasi dicat superatam atque
deuictam pro alio? nam proprie hoc uerbum con-
uenit gladiatoribus his, qui grauissimis uulneribus occu- i5
buerint. sic Cicero in Catilinam (^II 11, 24) ^gladiatori
illi confecto et saucio'. 2 Conuenit ergo seruilibus
uerbis et uelut ioco se uerniliter iactanti et rem confectam
esse in puella uirgine et non exhiberi Chaereae damnum
uel negotium. 20
927 5 1 A MERETRICE AVARA . . . VIRGINEM QVAM AMABAT
a7to6mitY](5Lq secunda.
1 Reuiso quid nam chr-gq-saret- V \ che • (7j|
2 si astute trac • C || 3 anj iam codd. || 4 dii codd. | uostram f •
V I admirantis C || 5 iTti^ovr] per haec cpovsaiv V, v * * * * per
hoc foues in (7 II 6 nam ut omittam quod ei a • d • r • F, nam
ut alias • o • quod ei • ad et ■ c • C || 8 primum C \ dictis C ||
transit 0 |1 9 addit C \ eam liabhoio'. ea 0, causam V {deU.)\
si add. Steph. \\ 10 posset — coufeci om. V \\ 11 ad uero C\\
13 confe^^cit confe)>ctam {suppl. m. 2 in mg. = dett.) V \ dicat
om. C I dicat quasi Umpfenh. | 14 nam] non C || 15 occubuerunt
C II 16 Katalinam C || 18 iocojse F, iocose C \ uertiliter <(et^ C |
iactante F, iactantie C \ et rem] et C F, rem dett. \ confectam
dett., confessam C F [j 19 et non — negotium om. C \ exhiberi
dett ., -re V \ aposiopesis codd.
Donati comm. rec. Wessner. 30
466 DONATI COMMEMTVM
926 4 3 DiFFiciLLiMVM quia ^a meretrice auara'.
927 5 2 CARissiMVM quia ^uirginem quam amabat'.
930 8 1 iD VERO EST^uero' nisi ornatiuum esset, niliil
significaret. 2 palmarivm palma dignum.
931 9 QVO MODO ADVLESCENTVLVS MER. ING. ET M. P. N. 5
optime non ^meretricis' dixit sed potius ^meretricum'.
933 11 1 MATVRE cito et ante tempus. 2 vt cvm cogno-
VERiT suauiter non ^nouerit' sed 'cognouerit' dixit, quod
est plene ac perspicue ^(nouerit). 3 matvre vt cvm
c. p. o. bene addidit ^('^perpetuo oderit')>: fere enim cito lo
cognouisse obfuit, si id ad illecebram fuit, quod cognitum
est cito.
934 12 1 QVAE DVM FORis svNT apud amantcs scilicet.
2 NiHiL viDETVR MVNDivs beue 'uidetur', non enim sunt.
3 NIHIL VIDETVR MVNDIVS NEC M. C. QVICQVAM N. M. E. 15
bona uarietas: nam nec omnia per ^magis' aduerbium
profert nec omnia per comparatiuum gradum.
935 13 NEC MAGis COMPOSITVM Q. N. M. E. ne diceret
*compositius' aut ^elegantius', more suo, ut supra {II 1,
20 — 21) ^hoc nemo fuit minus ineptus, magis seuerus 20
q. n. m. c.'.
936 14 1 QVAE cvM AMATORE s. c. c. unum ^cum' prae-
positio est, alterum ^cum' coniunctio. et dicitur haec
1 difficillimum quia — amabat carissimum quia — auara
codd., transp. Wieling \\ 4 significet C \\ 5 quomodo adolesceiis
(dolosc • C) mer • (m • F) ing • (ingenia V) et (c • C) m • p • n •
{om. C) C F II 6 optime om. G || 7 matura C \ utrum cognoscerit
C II 8 norit C F || 9 plene ac perspicue nouerit Goetz : plena
a e
perspicata C, plena perspicafa fuerit V (= dett.); plenae per-
spicaciae Steph. \ matvre — o.] <(mature ut cum cognouerit
perpetuo oderit (m mg. m. 2)y cognouerit F, ut e et cum c •
C II 10 perpetuo oderit add. TF.; mature sscr. F* (= dett.)\
ferre C || 11 id om. C \ cognitus CV, corr. W. 1| 13 quae d^
f • sunt • F I scilicet] s • c • C 1| 14 mondius C, m • F j sunt] est
F II 15 mondius C, m • F | nec ma • com • quicquam n • m • e *
C, nm^ F II 16 nec] non C || 17 proferet F, profert^ C\
comparationem C 1| 18 compo • q • nec magis el • C || 20 hic C||
21 c.] e • CV II 22 quae cum amatore s • c • F, qu§ amatore
8U0 C 11 23 cognitio C
EVNVCHVS V 4, 4-19. 467.
figura TtkoTiri. 2 ligvrivnt ccitb tov hyvQov, quod suaue
secundum Graecos intellegitur, ligurire dicitur, qui ele-
ganter et morose cumque multo fastidio suauiora quaeque
degustat.
937 15 HARVM viDERE I. ordo erat: harum ingluuiem s
uidere s. e. a.
938 16 QVAM iNHONESTAE s. s. id est: cum solae sunt, ut
■linmotae atque auidae cibi, quae cum foris cenant, liguriunt!
939 17 1 Qvo PACTO Ex ivRE ^cx' pro ^cum' positum est.
2 Aut deest ^madidum' aut 'maceratum' aut ^emollitum'. lo
nam apparet et sordidum esse, quia sit ater, et durmn
utique, qui ex iure hesterno sit comedendus. cui con-
trarium Sallustius "^fuit de deliciis militum loquens {lug.
44, 5) ^panem in dies mercari' inquit. 3 ex ivre
HESTERNO PANEM ATRVM VORENT ^pauem atrum hestemo i5
ex iure', ut quidam uolimt, ex antiquitate mucidum
accipimus.
941 19 EGO POL TE PRO ISTIS DICTIS ET FACTIS SCELVS
VLCiscAR miro artificio poetae et ab initio non placatur
1 nXoyii] Sahb. : litotes {in mg. m. 2 Xlzotso) F, • i • *****
C; liptotes ed. pr., unde XsLmoTi^g Steph. \ aTto xovXLyvqov ed.
pr.: ccTio Tov ccnxQX V-i ***** C \ sua {sscr. m. 2) V, sua C\\
3 morose cumque F, more secum que C \\ 4 degustat C\\
5 vmERE] u • F I ingluuiem uidere C, uidere m^fluiuem F||
6 s. e. a. (= saluti est adulescentulis)] s • c • a • F || 7 quam i •
8 • s • F, quam inhonestem C I idem C \ sunt] sint V\\
que
7 ui F II 8 inmota a uide {om. cibi) C, ignotae atque auidae cibi
F {dett.)', inhonestae (= Ter.) Steph., illotae Klotz^ inmodicae
Goetz, inhiant {om. atque) Schoell. An inmundae.^ | liguriunt]
1 • C 11 9 pro compositum codd., corr. Steph. \\ 10 Aut om. C j molli-
tum C II 11 esse — utique W. : eis et quia si taceret durum utrique
C, eis et quasi acre ut durus <(panis {in mg. m. 2)y uterque (e
sscr. m. 2) V \\ 13 fuit] posuit Steph., fuse Schoell \ de om. C \\
14 inqui^ F | ex iure hesterno pane panem atrum ut quidam
uolunt ex antiquitate mucidum uocant hesterno ex iure accipiemus
C, pane <(m a • u • hoc est ut quidam uolunt ex antiquitate musci-
dum q • d • panem {in mg. m. 2)y muscidum ex iure hesterno acci-
pientes deglutiunt V {sim. dett.)] corr. W. \\ 18 d • et f • ul • ec • C
30*
468 DONATI COMMENTVM
Pjthias nec redit in gratiam Chaereae et insuper nunc
a Parmenone irritatur magis, ut per eam Parmeno ter-
reatur, per Parmenonem ingredi ad Thaidem cogatur
senex, per senem nuptiae confirmentur. haec crgo artifxibus
ct cruditis, cetera spectatorihus poeta cxMhet.
943 21 1 PRO DEVM FiDEM FACiNvs FOEDVM uim magnam
ostendit deorum implorans fidem, quasi in hoc negotio
nihil prosit humanum auxilium. 2 pro d. f. hoc loco
simulata perturbatione sui Parmenonem terret Pythias.
3 PRO D. f, haec singula pronuntianda sunt pauido et lo
attonito uultu. 4 foedvm pro crudele. Sallustius
{Catil. 15, 5) ^foedi oculi'. 5 o infelicem advlescen-
TVLVM plus est misereri iam adulescentis Pjthiam quam
irasci ei.
944 22 o scelestvm parmenonem ut uerha sunt, periit 15
profecto miser adulescens, cum in eodem peccato Parme-
noni irascatur Pythias, non Chaereae.
945 23 miseret me haec omnia quasi secum loquitur et
fingit se nescire quod astet Parmeno.
946 24 1 QVAE FVTVRA EXEMPLA DICVNT IN EVM INDIGNA 20
graues poenae, quae possunt ceteris documento esse,
exempla dicuntur. 2 qvae f. e. d. i. e. <(i.> modo
per ^indigna' foeda crudeliaque significat, ut (^Verg.
Aen. VI 162 — 63) ^atque illi Misenum in 1. s., u. u., u.
i. m. p.', qui cantu uocabat in c. d. {cf. Aen. VI 172). 25
1 cherea V \ nunc in ras. V^ \\ 2 irritata V \\ 3 rogatur V\\
4 confiiTQentur dett., -mantur V, -mamentum C \\ 6 nova scaena
incipit in codd. \ Proh V \ devm] dm C \ fidem — foedvm] atque
hominum fidem F |1 7 imploras C \\ 8 auxilium] consilium C \
pro • f • d • C, proh d • atque h • f • F |1 9 simulatione perturbata
C 1 10 proh V 1 haec otn. C j pauido ex -de corr. F |1 11 foedus
pro C II 12 ado • V \\ 13 miseri iam ei C || 14 ei om. V j| 15 par •
V II 16 perfecto C || 17 irascitur C \\ id non scire C \ quoad astet
C, quod adsit V jj 20 dicunt e • i • e • indigna F, • d • uo • (7 |
21 poenae quae] pro neque C \ documenta exempla esse C ||
23 F. — E.] e-d-i^e- F, d-e-^-e^ C \ crudeli atque signi-
ficet C II 24 misenum C-rum C) <ut> CV \ u • n • n • i • F||
25 in] m- (7F
EVNVCHVS V 4, 21-31. 469
947 25 QVAE ILLAEC TVRBA EST quae loquitur an quam
ostentat ex uultu ac dictis? sed apparet uultum
Pythiae turbam dicere, ut in Andria (J 4, 7 — S) ^sed
quidnam P. e. u.? uereor quid siet. o., u. s. n. q. h. t. t. a.'
94S 26 ROGiTAS AVDACissiME totum hoc terribile est in 5
gestu ac uultu Pythiae et nimis usitatum ac femineum.
949 27 PERDIDISTI ISTVM QVEM ADDVXTI PRO EVNVCHO
artificiose non accusat quid peccauerit aduersus Thaidem,
quasi ex poena adulescentis plus doleat quam irascatur.
9^0 28 1 DVM STVDES DARE VERBA NOBIS bcne ^StudcS 10
dare': neque enim dedisti. 2 qvid ita ^dicis' deest, ut
sit: quid ita dicis?
952 30 1 sciN EAM HiNC c. E. 'cam' abundat, quemad-
modum supra (y. 6) ^quam amabat uirginem, eam con-
feci sine molestia'. 2 et fratrem eivs esse apprime js
NOBiLEM haec ad terrorem gradatim aucta sunt; nam
primo 'uirginem' posuit, post *ciuem', ad ultimum 'nobilis
sororem'.
953 31 1 NESCio perturbatus Parmeno nec negare potuit
nec cpnsentire, <(quare^ quasi defensionis loco dixit ^nescio'. 20
2 atq\t[ sic inventa est facile est, ut credat qui
nescit. ergo Pythias non laborat, ut suadeat ciuem esse.
3 atqvi sic inventa est magnum horrorem incutit
audienti non accusando sed miserando Chaeream.
1 quae i • t • est F, quae illa hec turba est C \ an quam F||
2 ostendat C \ atque V \ uultus C || 3 turba C \ sed om. C \\
4 quid] quae V | siet 0.] sciet • c • C || 5 est om. C H 6 et nimis
om. C II 7 q • a • pro - e ■ V \ aduxisti C | 8 aduersum C || 9 quam
<^s> irascatur <^par •> {add. m. 2 = dett.) V \\ 10 uerba dare V\\
13 scin eam hinc e • c • eam F, scini eam hcejeam C||
in
16 EssE om. C II 16 n • F I gradatim W.: et gratiam C et
gratiam V \\ 19 perturbatur C, -tur V (= dett.) i| 20 quare
add. Schoell; sed dett. \ nescio om. C \\ 21 Atque C | ut F, quod
C I qui] quod C || 22 nescio C || 23 atque C | magnuo C||
24 audiendi C | miserando ed. pr. : mirando F, admirando C
470 DONATI GOMMENTVM
954 32 FRATER viOLENTissiMVS hoc inuentum est, quo
declaretur ^adeo nobilem' (I 3, 124).
955 33 coNLiGAviT EVM PRiMVM MiSERis MODis mira tar-
ditas ad torquendum Parmenonem; simul etiam relictus
ad succun'endum locus. 5
956 34 ATQVE EQVIDEM ORANTE VT NE ID FACERET THAIDE
adeo ^uiolentissimus'. et recte hoc additum, ne speret
auxilium de Thaide.
957 35 1 NVNC MiNATVR p. s. beue '^minatur', ut succum
possit ei, qui non sit passus. 2 minatvr p. s. deest lo
^factumm'. 3 id qvod moechis <(s.^ subauditur ^fieri'
et ^facturum'.
959 37 QviD iTA TANTVM uimis callide Pjthias et dicit
uiolentum et tamen iniustum audacemque dici non patitur,
sed defendit, ut magis terreat Parmenonem. i5
960 38 iN DOMO MERETRiciA p. Q. causa finalis: uirginem
ciuem apud meretricem uitiauit, mercedem offert, petitur
ad supplicium.
961 39 NESCio quam astute dixit "^nescio', ne laborans ad
contradicendum amitteret fidem personae simplicis ac uera 20
dicentis. uult enim magis nuntii officio fungi quam per-
suadentis.
962 40 1 Dico EDico ccv^rjaig, ut supra (II 3, 3) 'ubi
quaeram, u. i.' 2 dico edico Mico' tibi, Pythias, ^edico'
omnibus tuis. 3 Ergo ad uniuersos utrumque refertur, 25
et 'dico' et ^edico'.
1 uiolentis • s • 0 | quo — adeo Westerh. : quod daretur ad
codd. Ij 3 Conligant (i ex e corr.) ■ N • primum miseris nodis C,
coUigauit eum p • F | mira tarda os ad C || 5 locum C || 6 vt
— thaide] n • u • id f ■ t • V \\ 7 aditum C \ separet C |j 9 mi •
V j p. s.] ipe C, om. V \ minatur V^ \\ 11 m om. C \ mechis C,
m • V \\ 12 et facturum om. dett. ; del. ? \\ 13 tantvm] t • F j et
didt] et de C, et si V\\ 14 uiolentium C | et] sit V \\ 16 mere-
tricia F, -cis C | p. q.] d • q • quae F || 18 supplicium <^cum>
C, (cum del.) V \\ 20 admitteret C | simplicis personae G\\
21 enim om. V \\ 23 av^riaLG F, ***** C 1| 24 u • i • C, om. V\
dico om. C
EVNVCHVS V 4, 32-47. 471
963 41 1 OBSECRO AN is EST insultanter, ut in Phormione
{V 8, 52) *ho, tune is eras?', nam sciebat ipsum esse.
2 NE QVAM iN iLLVM THAis viM F. s. quam bcne pro-
uidit Pjthias, quae dixit {y. 34) 'equidem orante, ut ne
id f., Thaide'. 5
965 43 <(ne)> neqve illi prosis et tv pereas totum hoc
ad id additum, ut senex intromittatur ad confirmandas
nuptias. sed poeta hoc agit, personae nesciunt.
967 45 1 QviDVE iNCiPiAM facimus mediocria, incipi-
mus negotia. 2 ecce avtexM video r. r. s. choragi lo
est administratio, ut opportune in proscaenium.
968 46 DiCAM Hvic AN NON DiCAM H. uou essct uerisimile,
nisi dubitasset; quod enim ad Chaeream pertinet, non
quod ad ipsum pertinet, dubitat.
969 47 1 scio paratvm sed necesse est haec causa i5
dubitandi fuit, quod hinc Parmenonis, illinc adulescentis
periculum cemitur. 2 sapis ^sapis' dicit non uidens
quid futurum sit, sed tantum derisisse contenta. 3 sed
necesse est 'me huic dicere' subaudiendum, ut sit: sed
necesse est dicere. 4 Et ccavvdircog inferendum est 20
quod sequitur; <^deest^ enim ^propterea' uel quid tale.
1 insultante C \\ 2 hoc C, homo F || 3 >rE qvam in] Nun-
quam C I prouidet C \\ 4 dixit om. C \ orante u • n • id f • thaide
F, o • V • n • f • i • t • C II 6 prosit ut C \ hoc om. V \\ 7 ad id
addit C, additum ad id F |1 8 poete C || 9 facinus C \\ 10 ne-
gocia C, negotia magna in ras. F*; ingentia ed. pr. \ vroEo]
u ■ C \ chora^fi est V, corragiem C |1 11 procenitiui C || 12 hvic]
hoe Fl DicAM H. om. V\\ 13 quid C, quod F ( pertine C | non
W.: . N • C, si in ras. F* (= dett.) \\ u' quid C |1 15 s • n • est
F|| 16 hic F I illic F 1| 17 dicis C | uides F |1 19 ut] est ut in
mg. F* (dett.), om. C \ sed F 1| 20 et ocGLcod^fTov F, ****** C|
in referendum F H 21 deest add. Steph. \ tale <est> C
472 DONATI COMMENTVM
971 1 1 Bx MEO PROPiNQvo RVRE Hoc c. c. adnotandum,
quod huius senis nomen apud Terentium non est: apud
Menandrum Simon dicitur. 2 ex meo propinqvo rvre
HOC c. c. formatur status mentis trepidantis senis, ut
appareat, quam inopinato malo amens fieri possit: quod 6
ipsum superius et in Parmenone seruatum est; imparatis
enim mentibus mala maiora sunt. 3 Ergo nunc tam
otiosus incedit senex, ut neque mores increpet neque quic-
quam suspicetur mali, sed agat gratias proximae uillae,
cuius beneficio non scit quid in urbe filii gerant, et nunc lo
adest, ubi opus est poetae. 4 Et uide hanc causam
fuisse, cur non ad uillam diuerterit: omnes uillas comicas
suburbanas esse; commoditatem ipsam nunc explicat et
ostendit.
972 2 1 neqve agri neqve vrbis odivm me v. p. tragicus 1.5
apparatus: delicias memorat, qui pericula cogniturus est.
2 ODivM me V. p. fastidium ex abundantia.
973 3 1 VBi SATiAS COEPIT suffecerarit ad hanc senten-
tiam duo superiores hi uersus, sed hic svccQyeLa est senilis
eloquii, faceti et garruli simul. 2 commvto locvm mira 20
breuitate duas res explicuit simul. 3 vbi satias c.
deest *nam', ut sit: nam ubi s. c. fieri. 4 Et coepit
pro ^coeperit'. 5 satias odium: ab eo quod praecedit
id quod sequitur.
974 4 SED ESTNE ILLE NOSTER P. ET C. I. EST ct dubitauit 25
et affirmauit postea utpote senex uisu iam languido atque
oculis propter aetatem defessis.
1 uoc om. (7 II 4 ca • 00 • O | tre^idsLntis F, trepidat^^a Cf
5 malo dett : male F, male C \ amens V \\ 6 <id)> ipsum | et
om, C II 7 enim in ras. V^ \ maiora mala Fjj 8 senes C \\ 10 non
F I gerant W. : gerent C, agerent F; an egerint.? || 11 poeta codd.f
corr. Steph. \\ 12 diuertit C || 15 nec agri nec C \ m • u • p • F || 17 m-
u • per • F II 18 satietas C, s • F | suffecerat C || 19 energia F,
energa C, corr. W. \\ 20 commoto 0 || 21 satietas F, s • C | c.] e •
C II 22 s.] sa • C II 23 perceperit C \ satietas F," scias C \\ 24 <ad>
jd C |( 25 noster ille C j et — est] ee • i • s • est C || 26 firmauit F
(dett.) I uiHii C, uisu/// F j languidi C || 27 propter om. C
EVNVCHVS V 5, 1-9. 473
975 5 1 QVEM PRAESTOLARE T. H. A. o. noue non ^cui
praestolare', sed ^quem' dixit. aliter Tullius (in Cafil.
I 9, 24) 'qui tibi ad F. A. p. a.' 2 Praestolari est
praesto esse et apparere, hioc est obsequi.
976 6 QVis HOMO EST quare ^quis homo est?', cum prae- 5
uiderit uenientem? utrum non uult uideri praeuidisse,
ne quid fallaciae parasse uideatur? — sic et in Andria
{II 5, 6) 'quasi de i. r. a. e.' — <Can)> quia perturbatus
exanimatusque, dum quid apud Thaidem geratur auscultat,
non uidit senem propius accedere quem longe uiderat? 10
an uero hoc fingit idcirco, quia quod parabat dicere de
Chaerea, postquam conaminus uentum est, non audet loqui?
977 7 LiNGVA HAERET METV Vergilius {Aen. II 774) *et
uox faucibus haesit'.
978 8 1 QviD TREPiDAS iustandum est seni ad audienda, 15
quae de facili numquam fateretur Parmeno. 2 satin
SALVE ^salue' integre, recte, commode. Piautus in Tri-
nummo {¥2, 53) ^beneuolens tuus atque amicus. — satin
salue? dic mihi'; — 3 Nimc aduerVmm est producta
E littera. — Sallustius (Hist. I fr. 34 31.) Hnde ortus 20
sermo percunctantibus utrimque, satin salue, quam grati
ducibus suis, quantis familiaribus copiis agerent'.
979 9 ERE PRIMVM TE ARBITRARI I. Q. R. E. V. quod ante
narrationem confirmatio inducitur, contra morem <(est^ et
praecepta; sed merito, quia pertm-batus est, tqui et simul 25
ut possit dicere.
1 H. A. o.] h • ante h • t • F |1 3 praestolare C \\ 5 proui-
derit C || 6 utrum om. C \ prouidisse C \\7 et orn. C || 8 e.] a ■
0, i • V \ an add. W. ; uel dett, \ perturbatur et exanimatus
quem C 1| 9 ascultitat C || 11 idcirco hoc regit C \\ 12 communis
CH 16 fateretur ed.pr.: fatetur codd. \\ 17 saluae saluae integrae
rectae commodae F, salue integre recte comode C || 18 tuis Clj
19 salue C, saluae V \ Nunc dett.: non CV\ an nam.? || 20 «]
est C II 21 percontantibus V j utr////inque V \ saltim C j salue C,
saluae V 1| 22 agerent V {sic et Douza), agerentur C (dttt;
prob. Mommsen, qui miliaribus pro fam.); auj^^erentur Westerh.\\
23 ERE — I.] haere primum te arbitrari i - F, eprimite • a • C\
E.] est F II 24 est add. dett. || 25 qui et F, quid et C, quidem
cod. Cuiacii; licet dett.
474 DONATI COMMENTVM
980 10 1 QviCQ\^D Hvivs FACTVM EST absolute, ut supra
(7 2, 122) ^et quicquid huius feci, causa uirginis feci'.
2 Aut deest 'rei', ut sit: huius rei.
981 11 1 <(qvid)> stomachose ^quid' interrogat: quis enim
ante crimen quam obiciatur aut proponatur neget? 6
2 RECTE SANE I. docte Tereutius ipse se reprehendit: non
ordine factum est prae timore et conscientia.
982 12 1 EMiT qvendam phaedria evnvchvm uide narra-
tionem a necessariis et urgentibus coeptam non in se continere
nisi quod rei condicio cogit fateri: ^emit' inquit "^eunuchum, lo
quem dono huic daret', <(et)> non dixit, cui dono daret;
aliter ab amoris mentione coepisset. deinde t6 ^quendam'
iE,ov%-evL6^6v et sviilsLav significat. 2 Et ^huic' more dixit
potius quam ^meretrici'. quin etiam interrogatus ^Thaidi'
{y. 13) potius dicturus est quam ut nomen dicat, in quo 15
offenditur senex. eunuchi autem solius mentio necessaria
est, quia dicturus est pro eunucho deductum Chae-
ream {v. 21).
985 15 1 actvm est uerbum desperantis. 2 qvandam
fidicinam extenuatio est criminis, quod uirginem, quod 20
ciuem uitiauerit. 3 tvm qvandam fidicinam mire et
necessario uariauit: ille ^emit' ut eunuchum mittat ad
Thaidem, hic "^amat', ut deduci se pro eunucho uelit.
1 h • f • est F II 4 QviD add. Steph. \ quid] quis C \\ 5 abicia-
tur C II 5 I.] inter C \\ 7 ordinate C \\ 7 est] esse (ex est corr. m. 2
= dett.) F; non <^enini)> o. f. est ? || 8 quedam C I ph • e • Ff|
9 ab C I in om. 0 || 11 et add. W. \ cui ed. pr.: cur codd.}^
12 alter F | to sscr. F* (= deU.), om. C \ quedam C || 13 i^ov-
^evLGiiov et svtsXlccv an significat F, ************ Ci
To
et F (= dett.)^ om. C \ (buo (in mg. m. 2)y more F (more suo deit.) |j
14 interogatur 0 H 15 est om.C \ quam — 17 dicturus est in mg.
F* jl 16 mentio solius (solius mentio altero loco , infra) C\\
17 est quia] qua C {altero loco quia) | dicturus est] hic quam —
dicturus est repetuntur in C \ deducturum cheream 0, <(ad
thaidem^ deductum cheream in ras. F* || 19 uerbum e spe-
rantis C \ quandam fi ■ V || 20 criminis post uirginem Cfl
21 quedam C | f • F || 22 narrauit F | ille F | <ille> mittat Fj|
23 Melii V
EVNVCHVS V 5, 10-22. 475
986 16 1 HEM QviD AMAT haec singula pronuntianda simt,
ut stuporem nimiae indignationis ostendat. 2 an scit
lAM iLLE QviD MERETRix siET quia fidiciua meretrix est.
987 17 1 AN iN ASTv VENiT ^iu astu' in urbem de Piraeo.
2 AN iN ASTV VENiT sic Atheuienses uocabant urbem 5
suam , unde ipsi incolae aaroC uocantur. ' 3 alivd ex
ALio MALVM hoc separatim dicit senex fixis in Parmenonem
oculis.
988 18 ERE NE ME SPECTES ME IMPVLSORE HAEC NON FACIT
ipsum accusat conscientia ; non enim, quod leuius est, 10
dixit ^me sciente', cum plus inferat *me impulsore'.
989 19 EGO TE FVRCiFER si vivo modo omnis saeuitia
comica aut in comminatione est aut in apparatu uerborum.
990 20 1 si vivo DCTtoGLcoTtT^GLg, quam necessario sequitur
<(^sed'>. 2 SED iSTvc qvicqvid est inuenta causa, cur 15
supplicia differantur, donec uxorem ducat Ghaerea et ipse
purget Parmenonem secundum argumenta, quae sibi ipse
prospexit: iussum coactumque fecisse et imperio erilis filii
sui, id est Chaereae.
991 21 IS PRO EVNVCHO AD THAIDEM HANC DEDVCTVS EST 20
bene deductor ipse siletur.
992 22 1 PRO EVNVCHON non interrogat, sed exhoiTescit.
2 HVNC PRO MOECHO POSTEA bene studuit Terentius
1 amat^- C |1 2 an sit iam ille quid meretrix sciet O, an
scit ille q • i • m • s • F j| 3 quia] quid C \\ 4 an om. C | astu V j
uenit <^in urbe^ C \ urbe C \ pireo C, pyreo V \\ 5 an — venit
om. C II 6 a • s • t • 0 • e • C, astoae V \ ex alia m • F 1| 7 dicit]
• i • C I fixis ed. pr. : fixit codd. \\ 8 oculos {ante in) F, oculi C,
corr. ed. pr. \\ 9 haere ne nje expectes F, senem expertes Ojj
mihnf- F| fac in fec corr. C \\ 10 ipsa C \ conscientia Ojj
1.1 impulsoreiii C \\ 12 egod te f • s • u • F | modo om. dett. ; del. ? j
seruitia O 1| 14 Sc7coGL(om]6i6 F, ***** C\ quSLm Schoell: quia
codd. II 15 sed add. W. \ sed is ut quicquid est C, sed istuc d^
q ■ est F| cum C |1 16 simplicia F|| 17 argumenta in mg. add.
F» II 18 exilis C \\ 20 is] idem C \ hanc om. F | d • est F || 21 bene
Calph. : unde codd. \ siletur dett. : sileretur CV \\ 22 eunuchon
(on ex um corr.) C, (on ex o corr. m. 2) V \ non ovi. C || 23 bene
dett.: me C, om. V
476 DONATI COMMENTVM
'pro' bis numero dicere: et "^pro eunuclio' et ^pro moecho'.
'pro moecho' autem quasi excusans dixit; nam uere in
uirginem Atticam non pro moecho, sed moechus.
3 sio EST HVNC PRO MOECHO POSTEA beue utrumque ^pro',
quia neque eunuchus est qui uitiauit uirginem, neque 5
moechus qui in domo meretricia. 4 Et specta quam
oratorie transilierit mentionem uitiatae uirginis: ^pro
moecho' inquit, ut culpam Chaereae sub meretricis accu-
satione celaret. 5 hvnc pro moecho bene t6 ^pro', quia
neque eunuchus, qui ephebus, neque adulter, qui amator- 10
993 23 1 COMPREHENDERE I. ET c. quo dicto uim ingentem
inferri significat Chaereae. 2 comprehendere i. et c.
comprehendere significat strictim in facinore reprehensum.
994 24 1 AVDACiAM m. s. maior s^cpaGiq accusationis est
per pluralem numerum quam per singularem. sic alibi 15
(7 1, 2 — 3) ^an potius ita me comp. non per. meretricum
contumelias ?' 2 avdaciam meretricvm ueteratorie auertit
iram senis a se atque a Chaerea et deriuat in meretricem.
3 nvm qvid est alivd mali damnive bene interrogat,
quia omnia inuitus seruus dicere uidebatur. 4 Et cum et 20
damnum malum sit, de proximo collatum discernitur et
damnum ad emptionem eunuchi, malum ad comprehen-
sum pertinet et constrictum Ghaeream.
996 26 cesso ego hvc intro rvmpere in tantam formidinem
coniectus est senex, ut non miremur, quod tam subito 25
1 pro 2. om. C \ et 2. sscr. C \ meccho C \\ 2 <(et^ pro
mecho F, om. C || 3 mecho 0 i| 4 meccho postea C, m • p • V\
utrimque pro uia O | 5 eunuchus ex -um coir. C \\ 6 mecchus C j
meretrici C \\ 7 transilierit <[in^ F, insultauerit C \\ 8 accusa-
tionem 0 [J 9 me • C | to] totum C \\ 11 i. et c.] et i • V, etc •
C (i • e • c • vel intus et constrixere dett.) \\ 12 i. et c.] et i • F,
o • C U 13 strictum C | deprehensum ed. pr. ; an preh- ? \\ 14 s.]
c • C I enfasis F, empasis C |1 16 ita — per.] sit ac nbn p • m •
c • C I com • F 1] 17 contumeliam CV \ ueteratorie (corr. m. 2 =
dett) V II 18 diriuat F |] 19 aliud m • d • F 1| 20 inltus (sscr.
m. 2) F, intus C I Et om. C j| 21 malum om. C \ conlatis V\\
24 huc i • F II 25 est senex F, seruus est C | miremwr F
EYNVCHVS V 5, 23—31. 477
nuptias firmet ephebi et uirginis quamuis <^non> honestae,
tantum quia ex ingenti metu uel indigno matrimonio filii
uitam pacisci uellet.
997 27 NON DVBIVM EST QVIN MIHI MAGNVM MALVM EX HAC
RE siET suaue est nescire personas quid agat poeta: ita 5
non periclitaturus Parmeno.
998 28 1 Nisi QviA NECESSVS FViT Hoc FACERE ^necessus'
nomen est. nam ^nccessus' ef ^necessis' et ^necessitas^ et
^necessuTn lectum esf. 2 id gavdeo u|; scilicet succurre-
retur Chaereae periclitanti. 10
999 29 1 PROPTER ME plus dixit, quam si ^per me' diceret.
2 HiscE aliqvid meretricibus, non adulescentibus.
et item pluraliter suo more, ut (y. 24) ^audaciam mere-
tricum specta' et (J 1, 3) ^non perpeti meretricum con-
tumeliasV 15
1000 30 NAM lAM Div ALiQVAM c. Q. s. uota 'causam' pro
occasione.
1001 31 1 QVAM OB REM INSIGNE ALIQVID FACERET manifestiuS
hoc Menander explicat iampridem infestum meretrici senem
propter coiTuptum ab ea Phaedriam, nunc demum se in- 20
uenta occasione uindicaturum. 2 qvam ob rem quamuis
dixisset ^causam', intulit ^quam ob rem'. 3 insiqne
ALiQviD magnum et nobile facinus. 4 faceret is n. r.
iSLOoTLKag dixit.
1 firmet <et (in (7))> CV \ non add. Steph. \ honest§ F,
-ste C II 2 tantum (m tamen corr.) C, tamen V (tum dett.) \\
3 uelit Steph. \\ 4 mihi om. C \ magnvm om. F | ex h • s • F, ex
hoc siet C \\ 5 quod F || 7 n • f • h • f • F H 8 est om. (7 || 9 est
om. C I scilicet ut dett. \ succurratur ed. pr. \\ 11 propter]
post C II 13 audacia C || 14 meretricum cont F, contumeliam •
er • r • 0 II 16 aliqua (7 F | 18 quamobrem i • a • f • F | mani-
festus hic C 1| 19 meretricem C \\ 20 propter W. : post codd. \
habeat phedriam 0, cheream driam F |( 23 is n. b.] is iam (7||
24 tdiorixajd F, ***** C \ post dixit legitur schol. V6, 23 e£-
trem,a pars 'Nunc — noctu'.
478 DONATI COMMENTVM
6.
1002 1 1 NVMQVAM EDEPOL QviCQVAM lAM Div Pjthias egre-
ditur uelut irrisura Parmenonem, ut ipsa putat; egredi
autem a poeta cogitur, ut doceat populum, quid intus
egerit senex. 2 Ergo persona cachinnans inducitur
quaerens Parmenonem aspectuque eius ob nimium risum 5
uix loqui posse. 3 nvmqvam edepol q. ramm est
euenire quod uelis, et quod maxime uelis, est rarum
magis.
1003 2 iNTRO AD NOS V. E. uou gi-cssu *errans' nec uia, sed
animo et opinione. 10
1004 3 MiHi SOLAE RiDicvLO F. ^solac': regulariter dicitur
^soli', nam recte; ^solae' antique, ut alibi {Heaut II 3,
30 — 31) ^alterae dum n., f. a.'
1005 4 1 QviD Hoc AVTEM ridentcm miratur Parmeno.
2 NVNC iD PRODEO proptcr id. 15
1007 6 1 QviD RiDES PERGiN cx huius ucrbis ostendit,
quam multum rideat petulans puella. 2 perii proprie
hoc uerbum est <^eius)>, quae sit lassa ridendo.
1009 8 NVMQVAM POL HOMINEM STVLTIOREM V. N. V. pOSt-
quam ^rogitas' <(dixit)>, quasi narratura uidebatur, <(sed)> 20
rediit ad insultationem.
1010 9 Qvos LVDOS PRAEBVERis I. ex crrore et metu nimio
senis credentis constrictum filium se offensurum in domo
meretricis.
1011 10 AT ETiAM PRiMO c. ET D. c. H. hacc omnia sic 25
in scaena pronuntiata sunt, ut risu interrumpi uerba
1 quisquam C \ tam C, {ex iam corr. m. 2) V || 2 irrusura C \\
3 autem] aut C \\ 4 chachinnans F, cha chinans C || 6 e • q • FJj
7 est (id ed. pr.) rarum om. C I| 9 v. e.] en-ans F || 11 ridiculo
f- F, ri • fui • C || 12 nam] non C \\ 14 minatur C \\ 15 nvnc]
num F I propter ed. pr. : post V, pot C \\ 18 eius add. W. ;
aptum dett. \\ 19 numquam pol hominem st • u • n • u • F, num-
quam stultiorem • 0 ■ n • u • C || 20 cogitans C \ dixit add. W.
(dixerat Stepk.) \ sed add. Westerh. \\ 22 pkaebveris] p • F | i ]
et F, om. C \ metu nimio sscr. F* || 23 ostensurum C \\ 25 id
etiam • p • c • et • c • d • z • e • c • h • 0 |1 26 pronuntianda dett.
EVNVCHYS V 6, 1—13. 479
puellae uiderentur, maiorisque insultatioriis est, si is qui >
fatigat alterum dicat se ante de illo multum sensisse.
1012 11 1 QViD iLicoxE CREDEiiE nou ideo hoc dicit, quod
personae suae fidem deroget, sed quod res incredibilis
^fuerit quam illi persuaserit, aut certe si credendum fuerit, 5
non statim neque examinata neque facta rei cognitione.
2 iLicoNE c. obiurgatio de tempore.
1013 12 1 AN PAENiTEBAT F. iUud quod supra, a stulto,
hoc quod nunc dicit, a malo fieri potuit; illud ab im-
prudeiite, hoc quod peius est, a sciente. 2 an p. f. lo
parum uidebatur. ipse alibi (Heaut. I 1, 20) *quantum
hic 0. f. p.'; Plautus in Truculento {II 6, 52) 'paenitetne
te quod ancillam solam?'
1014 13 1 Ni MiSERVM E. I. p. I. duo obicit: unum quod
male consuluerit, alterum quod prodiderit male consulta 15
sua. 2 Et bene *indicares', nam indicium dicitur eius
qui una peccauerit,
1015 14 NAM QviD I. c. adulescenti scilicet.
1014 13 3 Ni MiSERVM ET I. p. I. ad inuidiam Parmenonis
miserum dicit adulescentem eo modo, quo luno Yenerem 20
accusans ait {Ve7'g. Aen. X 89 — 90) *an miseros qui Troas
Achiuis obiecit?' sic enim agimus, cum ab his, qui falso
rei sunt, in auctores culpam sceleris ifemouemus.
1 est in esse corr. F' (= dett.) \\ 2 fatigata uerum C,
fatigat V I sensisse] risisse male dett. || 3 quod (qui V) ilico
crediderit (-idit C) codd. | ideo om. C \\ 5 quam F, cum CH
6 non Steph.: non aut V^ aut C; non autem dett. Fort. non
tamen ; an haud ? \ exanimata codd., corr. Westerh. \\ 7 ilico
nec C II 9 dicit] d ■ F | fieri a malo C \\ 10 ab insciente F||
12 0.] c • C II 13 quot ancillas alam Gulielm. \\ 14 nimis
erupe • 1 1 1 • C, nimis erumpere F^ ni miserum e ■ p i • i •
V^ II 15 prodierit V, {post male) C, corr. ed. pr. \ con-
silia C II 16 indicta res C || 18 quid illi credis in ras. F*, quid
i-lo- C I adolescentis • c • C | scilicet in ras. V- \\ 19 ni
mirum et id • p • i • C || 20 dicit] d • C 1| 21 accusamus C | an
miserosque eroas a • 0 • C jl 22 cum ab iis qui falso rei (ab —
rei sscr. m. 2) V || 23 culpa C
480 DONATI COMMENTVM
1016 15 QViD EST lAM scis TE p. hoc ^non^ stupentibus
dicitur ac fatentibus culpam.
1017 16 1 HEM QviD D. p. nunc demum intellegit Parmeno
se esse delusum. 2 etiam rides apparet eam ex huius
stomacho uehementius cachinnare. ^ 5
1018 17 Nos iRRiDERE superbius dixit, quam si diceret *^me'.
1019 18 1 si QviDEM ISTVC iMPVNE H. subauditur Huum
nimium'. 2 vervm irridentis interrogatio est.
1020 19 SED iN DiEM ISTVC p. E. F. Q. M. iu lougam^dila-
tionem, imde dllatio est dicta diei prolatio. lo
1021 20 1 TV lAM p. ^iam' nimiam uelocitatem significat.
2 NOBiLiTAS <^F. ET E. iNDiCAs)> duas rcs siguificat
simul: et cogis facere flagitia et facientem indicas.
1022 21 1 vterqve e. i. t. e. noua et mira tormenta, quae
pro exemplis narrantur aut quae documento sint ceteris 15
ne delinquant, exempla dicuntur. 2 Et ^edent' et
^edet' legitur. si ^edent', figuratum est; si ^edet', rectum.
3 Et plus est ^edet' quam ^dabit'.
1023 22 1 NVLLVS SVM hoc secuni Parraeno. 2 htc pro
iLLO MVNERE T. H. E. H. A. HQCovLOiG)g et ^Eraq)ooizmg: pro 20
munere et honos munerigerulis praeberi solet.
1024 23 1 EGOMET MEO I. M. Q. s. <(h.)> p. proprium soricum
est uel stridere clarius quam mures uel strepere magis,
1 scis t • per • C, s -t-p- V \ hoc non V (dett), lon C;
hoc nimium Goetz, hoc con(8tup-) Schoell, hoc nota (. . dici)
Teuber || 2 dicitur ac patientibus culpam F, ac culpam patien-
tibus dicitur C\ corr. Westerh. || 3 d. p.] dix • p • r • C || 4 dolosum
C I etiam r ■ V \ eam] enim V || 5 cachinare C \\ 6 irridere in
ras. F*. indicare C || 7 h. om. G \ tum codd., corr. Westerh.lj^
ta
i) in diem istuc F, in die istac C \ dilatione C^\\ 10 dilatatio Cjj
11 p. iam] pend • nam C |1 12 f. — indicas add. Steph. || 13 et
cogis F, in quo magis C | et — indicas om. C \\ 14 e. i. t. e.]
e • b • f • (7, e • i • e • F | et] ac (7 || 15 narrentur C \ documenta
F, om. C; -to W. {cf. IV 4, 24) || 16 non relinquant C \ dicxintnT
V I et redent et redet C 1| 17 redent et redet C || 18 dabit in ras.
F^ II 19 hic pro illo pro munere • ho • est • ha • abeo • C||
20 ironicos (yr- C) et metaforicos (methaph C) CV \ pro munerej
pro m • F II 21 muneri g . . . ilis (!) G || 22 meo] m • F | q.] c ■
F I p.] i • C II 23 uel 1. om. C
I
EVNVCHVS V 6, 15-23. 7, 1. 481
cum obrodunt friuola. ad quam uocem multi se inten-
dentes quamuis per tenebras noctis transfigunt eos. Plautus
i^Bacch. IV 8, 47 — 48) ^confossiorem te faciam soricina
nenia'. 2 qvasi sorex hodie PERn quia latere potuit
nec occidi, si taceret. 3 Nunc repetit prouerbium in eos, 5
qui ipsi se produnt, quia sorex non facile caperetur, nisi
emitteret uocem noctu.
IQ25 1 1 QVID NVNC QVA SPE AVT QVO CONSELIO HVC IMVS
reminiscere hunc esse, qui militi supra dixerit de Thaide
{III 1, 58) ^iam dudum te amat' et rursus {IV 7, 41 — 42) lo
*iam haec tibi aderit s. u.', et hinc uidebis, quos exitus
habeat assentatio; nam idem militi auctor est summae
desperationis. et animaduerte, quod semper a mensa in-
uitus abstrahatur; nam et supra, cum ad litem uenitur,
ex uerbis Thrasonis manifestum est Gnathonem inuitum 15
sequi, ubi dicit {IV 7, 1 — 2) ^hancine ego ut contumeliam
tam insignem in m. a., G. ? m. m. s. est'. 2 Et bene
^qua spe aut quo consilio', tamquam omnia expertus et
nec muneribus gratus nec terroribus metuendus. 3 qvid
NVNC Q. s. A. Q. c. parasitus intellegit quid agat miles, 20
sed ad hoc inducitur interrogare militem, ut populus
audiat, quo consilio ueniat ad Thaidem. 4 q^^d nvnc
1 ad] ait C i| 2 transigunt C, tranfigant V || 4 menia C,
uenia F | h • p • C || 5 Nunc — noctu in fine siiperioris scaenae
legunttir in codd. \ repetit ex reperit corr. C^, repperit ex re-
perit coir. F* | in eos] meos C || 6 caperetur facile C \\ 8 <^aut)>
bua spe C | hic imus C, h • i • F || 9 milite C || 11 tibi hoc C j
et hoc C I quod C \\ 12 adsentatio F | idem om. C \ auctore (om.
est) C i; 13 despectationis C \ inuitus a mensa C \\ 15 inuictum
C II 16 ubi om. C \ ego om. C \\ 17 insignem — est] i • a • g • o • c •
mens est C \\ 18 et om. C \\ 20 nvnc] n • F i a. — intellegit] ap-
paratis intelligat (7, a parasitis intelligit F (a parasito intelli-
gitur dett.)^ corr. Steph. \\ 21 ad sscr. C^ \ popiis tit vid. C\\
22 quid n • q • spe • F
Donati comm. rec. W e s s ii e r. 31
482 DONATI COMMENTVM
QVA SPE summa desperatio est apud militem reconciliandae
amicae ad hoc, ut aequo animo ferat admitti Phaedriam,
dum ipse quoque recipiatur; nam neuter in fine fabulae
contristandus est. 5 qvid inceptas t. incipere magnorum
facinorum est et audaciae. 5
1026 2 1 VT THAiDi ME DEDAM post iudictionem belli et
instructionem pugnae quid sequatur nisi deditio supera-
torum? 2 et faciam qvod ivbeat proprie, nam in
deditione uictores iubent, uicti obsequuntur.
1027 3 1 Qvi MiNVS Q. H. et hic Terentius exprimit con- lo
suetudinem, in qua ignauis rationes criminum et exempla
suppeditant; nam sic et supra (JF 7, 13) de Pyrrho.
2 OMPHALAE Lydiae reginae. Omphala Herculem ser-
uientem sibi etiam ad lanificium compulit, cum ipsa
calathum et colum cultusque femineos sagittis, claua, i5
leonis tegmine mutauisset. 3 servivit omphalae sub-
auditur ^ego seruiam Thaidi?'
1028 4 1 vtinam tibi c. v. s. c. commitigari est tundendo
deprimi atque deponi. 2 sandalio capvt plus dixit
^caput' quam aliam partem corporis [dicere] uerberari. 20
3 Et mire: calciamento caput.
1029 5 PERii qvid hoc avtem est mali eunuchi habitu
Chaerea, sed uirili confidentia prosilit et militem uelut
noui riualis terret aspectu.
1030 6 hvnc ego nvmqvam videram ideo Chaeream miratur. 25
1 summa post est C j 2 amicitie C \ admitti] ad militem C\\
3 neuter Bentley : ne ut erit codd. \ in fine] sine C || 4 con-
tractanda is est C \ acceptas C; coeptas Ter. \ incepere C\\
6 m • d • F, medelam C \\ 7 sequatur F, sequebatur C 1| 8 q •
i • F I indictione C \\ 9 obsecuntur C \\ 10 quid m • q • h • F,
qui minus herc • C \\ 11 inquam ignaus C || 12 subpeditant C\\
13 Omphile C \ Omphala F, Omphila C \\ 14 etiam] et C\\
16 sagittis <^-f^^ C | tegimine C || 17 seruiut omphale C ||
18 utinam • t • e • u • s • e • commitigati C \\ 19 capvt] c • C jj
20 <(si^ aliam Steph. \ dicere secl. W. ; diceret Steph. \\ 22 perii]
p • i • i • C I autem hoc est m • F | habitum C \\ 25 hunc ego
n • u • V \ ideo om. V
EVNVCHVS V 7, 2—6. 8, 1—6. 483
8.
1031 1 1 o POPVLARES ECQvis ME viviT H. F. hic persona
Chaereae est feruens gaudio ut adulescentuli et in pro-
speris rebus. 2 o popvlares ecqvis me vivit h. f. non
miruni est, si insane exsultat nuptiis, qui iamdudum ob
id solum, quod uitiauerat uirginem, laetabatur. 5
1032 2 1 NEMO hercle qvisqvam et interrogauit et re-
spondet sibi. 2 nemo hercle q. TtaQilKOv tertium.
1033 3 cvi TAM svBiTO TOT c. c Ham' qualitatis, *tot'
quantitatis est.
1034 4 QviD Hic LAETVS EST inueuta persona est, propter lo
quam gesta hic narrat Chaerea, ut et populus et miles
instruantur et sciant, quid intus gestum sit.
1035 5 1 iNVENTOR iNCEPTOR <^PERFECTOR^ inueuire sa-
pientis est, incipere audacis, perficere constantis: ergo
plena laudatio est. 2 Et constat hoc Chaeream lauda- i5
tiue dicere, nam in subditis solum consilium attributurus
est Parmenoni. 3 scis me in qvibvs sim g. avXXtjfi^Lg est.
4 Et nota 'scis me', cum sufficeret 'scis'. 5 Ergo
abundat ^me'. et est figura aQiaiG^og.
1036 6 1 scis PAMPHiLAM MEAM amatoric dixit ^meam', — 20
2 Vel potius ^sponsam meam\ — id est quam amo.
3 iNVENTAM cognitam. 4 civem deest ^esse'. 5 scis
s. M. deest et ^esse'. et est 'sponsam' nunc participium.
1 et quis codd. \ vivit] u • C || 2 adulescentulo C | et in
dett. : et F, ut in 0 1| 3 et quis F, e • q • C | me — f.] m • u • C ||
4 insultat in nuptiis C \ quia iamdudum F, quam dudum C\
6 qvisqvam] q • quae F | et i. om. C \ respondit C |1 7 herclb]
h • F I parelcon codd. || 8 c. c.] contlgere C || 10 quid h • 1 • est
V I <(et> in uestra est persona C \ propter W. : per codd. \\
11 quia C \ hic W.: huic CV^, haec V^ (dett.) \ narra cheream
C I ut et W.: et C, et F, ut dett. \\ 12 instruatur C \ et W.:
ut codd. II 16 laudaturus est parmeno C || 17 scin m • F | o.]
ga • F ) silensis F, silepsis C | est om. C Ij 18 Ergo et 19 me
om. C II 19 archaismos C, archasmos (i m. 2) V \\ 21 id est] et
deest F || 22 deest esse] id est esse F, id esse C |1 23 sponsa
codd.j corr. ed. pr.
31^
484 DONATI COMMENTVM
1037 7 AVDiN Tv Hic QviD AiT hoc uultu mutato et con-
turbato dicitur.
1038 8 1 AMOREM OMNEM I. T. bene 'in tranquillo', quia
mari et tempestatibus nimia amicae mobilitas et instabi-
litas comparatur. sic Horatius (c. I 5, 5. — 9) ^simplex 5
munditiis, heu quotiens fidem mutatosque deos flebit et
aspera nigris aequora uentis et mirabitur insolens, qui
nunc te fruitur credulus aurea' etc,
1039 9 1 THAIS PATRI SE COMMENDAVIT IN C. ET F. N. D.
hoc est, quod profuit Phaedriae. lo
1038 8 2 VNA EST DOMVS propter Pamphilae nuptias.
1039 9 2 iN CLIENTELAM ET FiDEM Hu clientclam' ut ametur,
Hn fidem' ut defendatur.
1040 10 FRATRis iGiTVR T. T. EST beue Hota', ut ne ex
parte quidem sit militis. i5
1041 11 MiLES p. F. sunt gaudia ex nostris bonis, sunt
gaudia ex aliorum malis, hostium aut inimicorum. ergo
utrumque genus gaudiorum complexus est.
1042 12 viSAM D. bene '^domi' quaeritur amator exclusus,
nam neque ruri est neque in foro. 20
1043 13 1 PERPETVO PERiERiM quia illud periisse supra
(F 7, 5) temporale uidebatur. 2 qvin ego nvnc p. p.
hic iam militi nec seruiendi amicae, ut uidet, praebetur
locus.
1044 14 1 siNE DVBio opinor quia non quis dicitur per- 25
petuo periisse. quid enim opus hac exceptione est,
1 quid hic ait C, hic q • a • V \ turbato C \\ 3 i. t.] • 0 •
i^r- C II 4 nimia W.: anima (7, amnis in ras. F* || 5 oraclis
(m ing. aV oratius m. 1) C || 6 mundicus C \ deos — nigris] de-
fleuit aetas peranis C, defluxerat aetas per amnis V \ et mira-
bitur F, et miratur C; emirabitur Hor. \\ 8 aurea] aut rei C\\
9 commendavit] 0 • F I in clien • et fi • (om. n. d.) 0 || 11 domvs]
d • F I propter W. : post codd. \\ 12 cHentelas C | fidem in] fingit
OF II 13 in fidem F || 14 frater ex -trem corr. C \ tota • e • t •
C 11 15 <(tota)> sit militis F, sit similis C \\ 19 d.] domi C\
amatre C \\ 21 peuierim] p- F | perisse C \\ 23 hic dett.: hoc
CV I uidet] apparet V (dett.) \\ 25 sine d^o^ F| quis om. C\\
26 quod F j expectatione F
EVNVCHVS V 8, 7-18. 485
quando nemo ita perit, ut temporaliter pereat et postea
fiat non perditus? correxit parasitus stulti dictum militis,
non illum 'perpetuo' sed ^sine dubio' periisse. 2 sine
DVBio opiNOR He perisse': pro certo confirmatur periisse
miles, ut post tot munera ex desperato supplex, ex supplice 5
patiens riualis exsistat. 3 qvid commemorem primvm
6LaTt6qi]6Lg oratoria, familiaris laudantibus. Cicero (in
Verr.II. IV 1, 3) ^unde igitur potius incipiam?'; hoc autem
fit, ubi omnia et magna uidentur et paria.
1045 15 1 illvm q. m. d. c. attribuuntur personis consilia, 10
facta, casus, orationes. ergo hic laudatur consilium
Pannenonis, factum Chaereae, casus fortunae id est
eiientus^ oratio senis. 2 illvm qvi mihi d. c. tria sunt
in uita hominum: consilia, facta, successus. consilium
animi est, factum corporis, successus fortunae. 3 illvm 15
Parmenonem scilicet.
i7 17 QVAE TOT RES T. T. o. iN V. c. D. eunuchum, pro
quo duceretur, commendationem uirginis, absentiam mere-
tricis, occasionem uitii inferendi, patris interuentum nuptias.
1048 18 1 AN MEi PATRis F. <(et^ fa. ctiam patri imper- 20
tienda laus est; nam non erat transeundum ^festiuitatem
<^et facilitatem^', quod ut festiuus amori non obstitit,
quod ignouit ut facilis. 2 Et festiuitas in dictis est,
facilitas in animo et factis. 3 festivitatem laetitiam,
ut 'festiuus dies est' {cf. Eun. III 5, 12). 25
2 non fiat C | correxerit C \\ 3 sixe dvbio — certo W. :
opinor te perisse pro certo sine dubio perisse C, <(opinari re-
spondens non enim contrarium sine dubio id)> opinor te perisse
sine dubio pro certo perisse in mg. F* (= dett.) || 4 periisse
(2.) V II 5 tot W.: totum C, tanta V \ munera C, mwiiera F;
funera Teuber \ sup^lex V \ ex ed. pr. : et codd. \\ 6 p • F ||
7 dLanoQrjGLg F, * * * * * C | Cicero oin. C \\ 8 haec? || 9 sit Cj
uidetur C || 10 c • d • C7 || 11 orationes<que> C \\ 12 idem C||
13 c • d • F II 14 in uita] - i • uia 0 || 15 factum om. C \\ 17 qui
totam res • 0 • i • u • c • d • C | in] m • V \ quod produceretur C||
20 F. om. C I FA. om. V \ laus inpercipienda C || 22 et facilitatem
add. W. 1 quod W.: quam C, qua//// F | ut] et C | festiuus
amori F, festiuum amorem (m mg. aV amori m. 1) C || 23 cogno-
uit C I est dett. ; et C F
486 DONATI COMMENTVM
1049 19 Di VESTRAM FiDEM cito interuenit Phaedria, utpote
qui domi erat.
1050 20 1 QVAE NARRAviT nimius afFectus in utramque par-
tem defectus orationis amat. 2 Ergo eXXEixpLg est: deest
enim "^gaudia'. 5
1051 21 SATis CREDO sic dici uota agentibus solet. recte
igitur huic dicitur cui fient nuptiae ^gaudeo', et ille sic
respondet, ut amicis gratulantibus decet, id est ^credo';
ideo autem, quia multi se fingunt conlaetari, cum in-
uideant, gaudere cum doleant. lo
1053 23 1 MiHi iLLAM L. scilicet amatori eius. et ^mihi'
pronuntiatione iuuandum est. 2 perh qvanto minvs s.
EST T, M. A. hic uero est ardor insanissimus, ut Vergilius
(EcJ. II 1 — /2) '^formosum pastor Corydon ardebat Alexin,
delicias d., n. q. s. h.' 3 Et profecto sic est: sapientes i5
spe maxime ad amorem coguntur, stulti forma tantum.
1054: 24 1 OBSECRO GNATHO iN TE SPES EST mirc quasi
desperatis omnibus auxiliis abiecta nimis supplicatio in-
ducitur. nam ef ^obsecro'' et ^Gnatho^ id significat et ^in
te spes esf. 2 qvid vis faciam non est hoc inteiTO- 20
gantis sed ostendentis non esse quid faciat.
1055 25 1 PRECiBVS PRETio nihil militi superest praeter
precem ut uicto <(et)> pretium ut diuiti. uide igitur,
quam sic res eant, ut persona eius ■''cum enigeri.
1 dii CV I utpote post erat C \\ 3 nimis F j effectus C\\
4 amat orationis C \ ellipsis F, eclipsis C \ est] et CV\\h gaudeo
codd., corr. Teuher\ audio. — gavdeo Westerh. || 6 egentibus Ojl
7 «gitur F, legitur (7 || 8 id est] id et C || 9 autem om. C \
multis effingunt C \ conlaetari 07n. C; congaudere dett. \ in-
uidenturC, -dentF, corr.ed. pr. || 10 gaudere] gaudeantOJl llamat-
ori eius F, amatorie uis O || 12 uitiandum C \ mi • sp • e • ta • m •
a • C II 14 coridon ardebat alexin delicias d • n • q • s • h • F,
cor • ar • al • del • do ■ nec • q • sp • hab • 0 || 15 sic et C, sic F, corr.
Steph. II 17 in te s • est F II 19 in te] roe C \\ 20 faciam] f • F | hoc
om. C II 21 quid ex quod corr. V j| 22 precibvs pretio om. V \\ 23 et
add. dett. \ ut pretium diuiti C \ uide — sic W. : de igitur quam
sic C, nihil igitur aliud 02;<:^tat quam (w. 2 in mg.)'} sicF(= dett.) \
ut persona eius cum oen enigeri 0, ut persona (sona sscr.
m. 2) tJiaidis conueniri ^^ossit V {dett.)
EVNVCHVS V 8, 19—27. 487
2 PRECiBvs PRETio aavvSexcc uelut <^uoce^ afflicta et
lassa pronuntianda sunt. 3 pretio uarie, quia alibi
{II 3, 27) dixit ^precario'. 4 vt haeream t6 ^haeream'
ultimum genus beneficii est. 5 Et ^in parte aliqua', non
'in parte' dixit, ne aequa intellegatur. 6 tandem et hoc 5
desperantis et difficile credentis. 7 tandem non est
aduerbium temporis, sed nunc saltem significat.
1056 26 1 Novi te deest 'perfecisse'. sed ubique gestu plura
significat miles utpote infantissimus. 2 difficile est
uultu et pronuntiatione et asseueratione firmandum est. lo
3 si QViD CONLIBITVM EST eXXBLi\)Lg pro ^si quid
conlibitum est, efficis'.
1057 27 1 QVOD vis DONVM p. A. M. o. ^douum praemium'
est munus praemium. 2 Sed donum praemium dis
datur,munuspraemiumhominibus. namseparatimdonum 15
deorum est, praemium uirorum est fortium, munus
hominum. 3 Et donum munusque tam ante factum
quam post factum datur, praemium non nisi post factum
est. 4 Donum uoluntarium est, praemium debetui".
5 Alii uero aGvvSixmg pronuntiant: primo Monum' et 20
sic ^praemium' quasi imam partem orationis. 6 qvod
vis D. <^p. A M. o.)> Monum' petito ut a largo homine,
^praemium' ut pro claro facinore. 7 qvod ^^s donvm p.
1 schol. 25, 2 ante 25, 1 legitur in V \ asttfra sscr. F*,
asinthea C \ uoce add. Goetz-Schoell || 2 lapsa C || 3 ut cheream
T" I to V, tha C I cheream V \\ 5 in W.: enim codd.; an
enim <in)> ? \ ne] ut F || 7 nunc temporis sed C || 8 perfeci C,
perfici F, corr. TF.; perficere ed.pr. \ ubi quod C || 9 insanissi-
mus O II 10 et .2. sscr. V^, om. C \ adseueratione F || 11 post
si QviD sscr. tibi F* (= dett.) \ ellipsis V, eclipsis C \ si quidem
ef
C II 12 perficis V |I 13 donum ex bo- corr. C | p • a • me • C, a •
et p • 0- V II 14 diis T", {ex dilis corr) C \\ 15 minus C\
separatum T'" || 16 est 2. om. (7 || 17 manusque F, que munus C||
19 uoluwtarium V \ praemium <(non nisi post factum^ debetur
C II 20 Alii — orationis fort. transp. post 23 facinore | ergo F |
aGLcoQ^traiG F, sinthetos C || 22 d. om. V \ donum — donvm p.
om. O I p. A M. o. add. Schoell j| 23 pro claro TT'^. : * praeclaro
(a sscr. m. 2) V
488 DONATI COMMENTVM
A M. o. I. o. F. donum optato, ob quod praemium accipias.
8 PRAEMiVM A ME OPTATO totum militariter, nam et
optio dicitur et optari a militibus, ut ^uir fortis optet
quod uolet praemium'.
1058 28 SI EFFICIO HOC POSTVLO VT MIHI TVA DOMVS TE PRAE- 5
SENTE ABSENTE PATEAT prouerbiale est *^praesente absente',
ut ^sursum deorsum', ^ultro citro' et cetera huiusmodi.
"^quod ^fanda nefanda\ ^iusta iniusta', ^digna indigna%
^uelit nolif.
1059 29 1 iNVOCATO VT siT L. ^inuocato' non uocato, id lo
est avTo^iazGig'. 'in' etenim et auget et minuit dictionem.
2 INVOCATO male intellegunt precibus uocato, cum
sit Toa avxQ^dxco^ id est etiam non inuitato: quin ultro
uenire debeat in suam domum.
1060 30 1 DO FiDEM iuro, confirmo, spondeo. 2 accingar 15
non quia facile est quod negauit supra {y. 26)^ sed suis
uotis parasitus adductus est <(ad)> conandum. ideo et
'accingar' dixit: sic enim dicimus in magnis rebus susci-
piendis, ut {Verg. Aen. II 235) ^accingunt 0. 0.'
1061 31 1 SALVETE supplex sine gratia et sine timore, 20
modo inimicus et infestus. 2 tv fortasse qvae hic
FACTA sient nescis hoc totum superbe et minaciter adu-
lescens.
1062 32 1 scio compendium poetae, ne rursus eadem dice-
rentur. 2 conspicor commune uerbum est 'conspicor'. 25
1 A — F.] a • m • i • 0 • f ■ F, a me id optatum feras C j
donum optato] domi C |] 2 optatum C, -tum {corr. m. 2
= deU.) V 11 3 et] naV V, nam et C j ut] et F, et Cjl
5 officio C 1 posTVLo om. C \ ut mihi t • d • t • p • ab • p • F||
6 pateat] ut pr C ) prouerbiale est] in prouerbiale F | absente
om. C II 7 et rursum C \ cito C || 8 quod] quomodo ? \\ 10 id est
&vr6ficcxoGiv etenim F, ****** et enim C \\ 13 sint codd.,
corr. ed. pr. \ tw ccvzo^ccto) F, ***** C | inuitando codd.,
corr. Teuber \\ 14 doleat C \\ 17 adductus ex adultus corr. C\
ad add. Steph. \\ 20 et om. C \ imore] honore Westerh. \\ 21 etiam
estus C 11 22 facta sient (ie ex u corr. m. 2) nescis F, f • s • n
a I et] ac C j[ 24 scio <o.> C
EVNVCHVS V 8, 28—36. 489
1063 33 1 voBis FRETVS et hoc stulte: quis enim et riua-
libus et inimicis fretum esse se dicat? deinde avaxoAov-O-og
et uitiosa responsio est: nisi enim addideris ^sum', erit
soloecismus conueniens loquenti, impolito homini et militi.
2 sciN QVAM F. ^esse debeas' subaudiendum est. 5
3 MiLES EDico HOC TiBi ct contumeliose ^edico hoc tibi' .
et proprie ut militi 'miles' inquit ^edico'.
1064 34 1 si TE iN p. o. HAC id est casu inuenero. et
^in platea' inquit, non ^circa meretricis fores'. 2 [nihil
est] qvod dicas mihi aut deest ^non <(est)>', ut sit: non lo
est quod dicas mihi, id est nihil est; aut ^quod dicas
mihi' pro *ut dicas mihi', ut sit 'quod' pro ^ut'; aut
^quod' pro ^quid enim', <^ut sit: quid enim^ dicas mihi.
certum est autem ueteres sic locutos esse.
1065 35 1 ALiVM Q. aut "^alium' pro ''quendam' posuit, ut i5
sit: quendam quaerebam, id est aliquem; aut ^alium' hoc
est: non quem tu putas, hoc est: alium, non Thaidem.
sed si ^aliam' diceret, neque commode neque svg^avcog
loqueretur; praeualet enim masculinum genus. 2 peristi
ordo est: <(si te> post umquam in platea offendero hac, 20
peristi. 3 heia interdum hortantis est. ergo nunc 'heia'
correptionem su/nificaf.
1066 36 1 NON COGNOSCO VESTRVM T. s. locutio adnotanda.
2 Mire laudauit, ut persuadere potuisset. 3 vestrvm
TAM s. noue ^uestrum superbum'. 4 vestrvm svperbvm -^
l 1 FRETvs] f • C I quis enim om. C \ et intriuillb' C \\ 2 ava-
yioXovtoa F, **♦ + ** ^"11 5 qvam] q • F | esse debeas Westerh. :
esset ab ea codd. | est om. C \\ 6 tibi] t- V \ edico hoc tibi
om. C {dett.)\ del? \\ 7 milite C \ <et> edico C 1| 8 si te • ui •
p.ohoc^ C I id est TT.: uel CV \\ 9 in lata C, platea V\
non idcirco C | nihil est secl. W. (interpol. ex seqq.) || 10 mihi]
m • C I aut dett.: ut CF | est add. W. \\ 11 dieat 1. C \ 13 quia
enim C, quod enim F | ut — enim add. W. || 14 aut C || 15 q.]
que C I quodam (m mg. quendam) C \\ 17 thayde C \\ 18 kvopoiv&g
F, ***** C II 20 si te add. W. \ post umquam W. : postquam
codd. I ac F, ac C jj 21 eia C \ heia] cherea C || 23 uestrum <g.
(genus dett)y t^s F, n • t • s • C || 24 uestrum <g.> t-s- F||
25 noue Schoell: non F, om. C; nota Teuber
490 DONATI COMMENTVM
absolute, ut (Andr. IV 5, 22) ^pol, Crito, a. o.' 5 Ergo
subaudimus uel ^ingenium' uel 'animum' uel "^morem' uel
^institutum'.
37 1 PRivs A. p. mira insinuatione agit, qui non ut
consentiant, sed ut audiant paucis, petit. 2 Bene "^prius', 5
quasi non obstet, quominus faciant quod uelint. tum
deinde quod attentionem excitat, addidit "^paucis', deinde
^si placuerit': facilius enim flectitur, cum quo non pugna-
mus, ut consentiat. 3 privs a. p. ^prius audite' quod
<(dicit)>, fiduciam ostentat persuasoriam rem dicturi. lo
38 1 AVDIAMVS bene non ^faciamus' sed ^audiamus'
dixit, nam prima oratoris impetratio in mala causa audiri
meruisse. 2 tv concede pavlvlvm istvc thraso
Thraso hoc in bonam partem accipit et ideo paret; putat
enim uel turpe esse, si bumiliter precetui' suo nomine se i5
audiente parasitus, uel incongi^uum sibi, si in os praesens
a Gnatbone laudetur. 3 istvc thraso non ad se uocat,
sed locum ostendit, quo abeat atque concedat.
39 PRIXCIPIO EGO VOS AMBOS CREDERE H, M. V. V. uidet
neque se <(esse^ odio neque offendi animos audientium 20
<(nisi)> in militis nomine. ergo oratorie pro eo homine in
quo offenditur eum in quo non offenditur posuit.
40 1 ME HVIVS QVICQVID FACIO ID FACERE <(mAXIMe)>
CAVSA MEA deest Vei', aut "^esf, ut sit: me huius quic-
quid est quod facio, id facere maxime causa mea. 2 Hic 25
a persona discessit et rem non odiosam pro perodiosa
supposuit, id est parasiticam pro aemuli amore et commodo.
1 absolute ante svperbvm C \ 7 exitat C, existat V \ quo
attentiores existant Steph. \\ 8 si] sed C I cum] tum C \ flecti-
tur — non in Q-as. F* 1| 9 audite W.: audi codd. \\ 10 dicit add.
W. I dicturam OH 11 audiam et audiam C \\ 12 nam F, non C\
imperatio F | causa <^est)> dett. \\ 13 metuisse C \\ 14 Thraso
om. C I accepit C \\ 15 precemur C \\ 16 sibi si in os Steph.:
sibi non 0, si mox F || 17 laudatur C || 18 ostendat C || 19 cre-
dere ambos F || 20 neque ow. F | esse add. Schoell; haberi {post
odio) dett. | audientum F, -dum C, -tium dett. \ nisi add. Schoell ||
21 nomine F || 22 eum] cum C \\ 23 me huius q • f • id f • c • m •
F II 25 quod om. C | causa] cum C \\ 26 prope odiosam codd.,
corr. Schoell
EVNVCHVS V 8, 37-42. 491
1071 41 1 VERVM si iDEM voBis p. multum attulit ad per-
suadendum: non esse militi commodum admitti militem,
sed ipsorum esse commodum. 2 vos non id facehe i. e.
oratorie et secundum insinuationis praecepta sic dixit;
nam remittendo et dubitando magis fiectit animos, quam 5
si aperte ac pertinaciter asseueret.
1072 4:2 1 MILITEM EGO RIVALEM RECIPIENDVM CENSEO arti-
ficiose satis semel intulit omne quod durum dictu ad per-
suadendum erat. nam quod ^militem' et ^riualem' dixit,
ad eam rem ualet, ut magis admittendus sit quam ex- 10
cludendus. et simul fiducia sic dicentis parat animos ad
audienda quae dicet. 2 militem ego r. r. c. riuales
dicuntur aemuli de mulieribus, facta translatione nominis
a feris bestiis, quae sitientes cum ex eodem riuulo
haustum petunt, in proelium contra se inuicem ueniunt. 15
sic Cicero pro Caelio {cf. 8, 19) ^sin erit ex illo fonte
riuulus' inquit, et Homerus ******. 3 censeo <(uide)>
uirtutem poetae: non dixit ^peto' sed "^censeo', tamquam
illis iam consulat, non pro milite agat. 4 militem
ego r. considera, quo uultu hoc dicendum sit, et intelleges 20
et ^militem' et Viualem' et Vecipiendum' et ^ego' et
^censeo' quanta significent. non enim dixit "^Thrasonem'
sed ^militem', quod ad stultitiam ualet nomen; nec 'socium'
sed ^riualem', quod ostendit, quandoquidem riualis in
meretrice capiendus, hunc potius eligendum; nec 'non ex- 25
cludendum' sed ^recipiendum' dixit, ut et ostenderet adeo
prodesse, ut etiam de industria retinendus sit; et non
1 uerum suadem uobis piacet C || 2 militi — 3 esse om. C |
militis ? I sed <(coiiimodum^ V || 3 id f • F, facere C \ e.] est V\\
6 ac perennatitur C \ assueuerit C, adseueret V \\ 7 militem ego
r • r • ee • C || 11 adudienda C | dicit T' j r • r • e • c • 0 || 12 riuales
dicuntur aerauli iis de (iisdem de?) mulieribus F, riualis dicitur
emulus et (de dett.) mulieribus C (dett.) \\ 15 se dett., om. CV\\
17 lac. in codd. \ uide add. ed. pr. \\ 20 ego r.] ergo C \ quod C\\
21 riualem recipiendum C \\ 22 siguificent P, -cant LJD, -cat
CV\\2S nec W.: et CV\\ 24 sed ed. pr.: quod F, quidem C\
riuulis ex -lus corr. C \\ 25 meretricem C V, -ee dett. \ capiend'i C\\
27 etiam om. C I retinendum C
492 DONATI COMMENTVM
^uolo' aut Vogo' sed ^censeo', ut consiliarius , non para-
situs uideatur loqui. nam quod 'ego' addidit nunc, eo dicto
usus est, quo uti solent qui plus in negotio uident, <(ut in hoc
ipso pronomine consiliarii auctoritas inesse uideatur). nam
sic in Pliormione iurisc. {II 4, 9; 13; 17) \Qgoy quae 5
in rem tuam sint ea uelim facias' ... ^ego sedulo hunc
dixisse credo' ... 'ego amplius deliberandum censeo'.
1073 43 1 COGITA MODO ^modo' aut tantummodo signi-
ficat aut temporis est aduerbium. 2 Et simul incerta
distinctio est. 10
1074 44 ET LiBENTER vivis id est: bonorum cibomm es
atque edax.
1076 46 SVPPEDITARE POSSIT SINE SVMPTV TVO aut prO
^suppeditari' aut deest ^se', ut i^Verg. Aen. II 235) ^accin-
gunt 0. 0.' is
1077 47 1 AD OMNIA HAEC MAGIS OPPORTVNVS NEC MAGIS
Ex vsv Tvo NEMO EST locutio cst cx uegatiuis tertia, ut
{Heaui. I 1, 11 — 12) ^agrum in his r. m. n. p. m. n. h.'
2 <(magis^ ex vsv pro ^utilior', magis opportvnvs
pro *opportunior'. 2»
1078 48 1 "^NEMO est^ hoc est ^ex usu tuo'. 2 habet
QVOD DET ut diues, ET DAT NEMO LARGivs ut Hberalis.
1079 49 1 FATVVS EST hoc est ^opportunus'. 2 insvlsvs
sine sale et sapientia, aut sine saltu ac facilitate.
2 ego] eo C \ nunc W. : non C, non V\\ 3 ut — uideatur in codd.
post 493, 3 noctibus leguntur; huc transp. Goetz \ ut in Goetz: ut
codd. II 4 ipso nomine codd., corr. Goetz | consiliari C \ esse C \\
6 suam V \ sint — credo] sin tulerit ego faciam sedulo hunc dixisse
credo C, intulerit ego facias sedulo huwc dixisse credo V\\
11 <^et)> uiuis (-us C) CF; uictitas .^ {sic Ter.) \ es atque Klotz:
est atque F, extat O || 13 s • s • tuo F j pro om. C \\ 16 magis
oppoRTVNvs] 0 • 0 • C \ nec m • ex u • t • n • est F |1 17 est om. C|[
est om. V II 18 in his] mis F | n. p.] m • p • C || 19 magis {post
vsv) add. dett. \ opportvnvs] o • C || 21 nemo est] schol. ad prin-
cipio et habet etc. pertinet \ hoc — tuo et 23 hoc — opportunus
TF. : hoc — opportunus et 23 hoc — tuo codd.; cf. V 4, 4 et 5\\
22 et om. V\\ 23 factus C, fa^wus F | imsulsus ex imp- corr. C\\
24 aut C, ut F I saltu C, sale F
EVNVCHVS V 8, 43-49. 493
3 TARDVS in uenerem scilicet. 4 stertit plus dixit
^stertit' quam Mormit'. 5 noctesqve et dies plus
significat, quam si <^diceret) ^diebus et noctibus'.
6 1 atvvs inepta loquens. a fando *^fatuus' dicitur; inde
Fauni Fatui et Njmphae Fatuae uocatae sunt. 5
7 FATVVS est insvlsvs '^fatuus est' uerbis ac dictis, 4n-
sulsus' corde atque animo; tardvs Hardus' corpore ac
membris; quamuis etiam intellectu tardos dicamus, qui
stulti sunt. 8 Sed melius eFt sic intellegi, ut ea uitia
dicere uideatur, quae inamabilem taciant etiam diuitem lo
largumque amatorem. nam aut uerba commendant, ut
{Verg. Aen. IV 79) ^pendetque i. n. a. o.', bic fatuus est;
aut sapientia gratum facit, ut (^Va^g. Aen. IV 3) ^multa
uiri u. a.', et hic insulsus est. 9 Sed mihi uidetur
fatuum dicere, qui tantum glorietur et blandiri amicae 15
nesciat, insulsum qui non sit salax et cupidus coitus,
tardum qui non facile explicet uenerem, quae res mere-
tricibus odiosissima est. 10 fatws insvlsvs sunt qui
fatuum animo putent, insulsum dictis, sed male. nam
Fatui di quoque sunt, qui et Fauni dicuntur, et non 20
stulti sed multum fantes, id est loquentes. 11 fatws
EST iNSVLSvs haec quae nunc addit non ex superioribus
pendent. sed cum superiora ualeant plurimum — nam
quia et diues et liberalis, potuit obesse riualibus — , haec
omnia bona in milite corrumpuntur, quod ^fatuus', quod 25
^insulsus', quod cetera quae ipse persequitur. 12 fatvvs
EST iNSVLSvs hacc bene adduntur, quia <(quod)> dixit "^et
1 scilicet om. C | plus — stertit om. C || 2 noctes diesque
C\\ 3 diceret add. ed. pr.; dixisset (post noctibus) dett. \ et] ac
V I noctibus <^ut — uideatur)> codd.; cf. 492, 3 || 4 unde C \\ 6 est]
et C F II 7 tardus om. C \\ 8 quam etiam C || 10 diuitem] mili-
tem F II 11 largumque dett., largum CV \ commendant Fj
ut om. C II 12 pendet • q • C | i • n • a • b • F, i ■ n • h • a • b • C\\
13 facti ut C II 14 uir • ui • a • V, uitia C \ et sscr. C \\ 15 dicere
factum C II 16 fallax C || 17 tardus qui non tardus explicit C||
18 sunt om. C || 19 putant C || 20 dii codd. \\ 21 malum fauentes
C II 23 ualeant Ste^ih. : uel et C, uelatit F; ualent dett. \\ 24 quia
et] qaia C || 25 conrumpuntur C |! 27 <(est)> hec C | quod add.
Kahhow
494 DONATI COMMENTVM
habet quod det et dat nemo largius', ad eam rem ualebat,
ut amaretur miles a meretrice et praeponendus esset
omnibus: sed ingrata sunt mulierculis maximeque lasciuis
haec omnia quae subiecit. 13 fatws est insvlsvs hoc
pro aceruo uitiorum cum quadam uultus improbitate pro- 5
latum est, quo magis res in medio posita esse uideatur.
1080 50 VBi vELis quando uel <^quando^cumque.
1081 51 1 QviD AGiMvs initium consensionis dubitatio est
eius, qui negauerit. 2 hoc etiam deest \est)>' uel
^habet'. 3 qvod ego parasitus scilicet. 4 primvm 10
pvto ^primum puto' quasi parasitus.
1082 52 1 ACCiPiT homo alit, pascit, inuitat, ut {Verg.
Aen. III 353) Hllos p. rex a. i. a.' 2 nemo melivs
PRORSVS <^N- v.y horum alterum apparatum indicat, alterum
copiam. 15
1083 53 1 MiRVM Ni iLLOC H. Q. p. o. EST facctc dixit
adulescens rei parcus et qui putet amorem sine damno
esse oportere quique fefellerit meretricem, non solum
eiciendum non esse militem, sed etiam quouis modo
sustinendum ac perferendum. 2 mirvm ni i. h. obtinuit 20
parasitus iam quod negabatur: primo deliberatum, ut ^quid
agimusV, post concessum, ut ^mirum ni i. h. q. p. 0. e.'
3 mirvm ni illoc h. q. p. o. e. hic, inquit, eiusmodi
est, ut etiam cum mala condicione paciscendum sit.
1 nemo lar • G \ rem eam uolebat C 1| 2 esse (7 || 3 in
gratia C H 4 est] et C F || 5 acerbo V \ prolatus C || 7 quando-
cumque SchoeU] cum ed. pr. \\ 8 uitium confessionis C\\ 9 hoc
iam C I est add. Klotz; ei est Westerh. \\ 10 scilicet om.
C|l 11 primum puto om. C \\ 12 alit W.: alii CF, accipit deU.\\
13 illos rex (re:^ C) • p • a • {om. O) i • (m • C) a • C F || 14 ap-
paratur C \\ 15 copiam post mirvm in C fj 16 ne • illo • c • h • q • 0 •
C, n • i • h • q • p • o • est F 1| 17 paratus F H 18 quoque C \ fefel-
lerunt C, ^fallerit F i| 19 ewciendum F | esset C || 20 substi-
nendus C ] ni] ne C, n • F Ij 21 nam C 1 deliberatum ow. C||
22 ne i • h • q • u • e • C, n • i • h • q • p • a • est F 1| 23 n • i • h • q •
p • 0 • est F, ne illo c • h • C | hoc C H 24 etiam ut C; ut <(ei^
etiam.? I patiendum C
EVNVCHVS V 8, 50-58. 495
4 IDEM EGO ARBiTROR iam opus fuit consensionis praecipue
Phaedriae, cuius res agitur; nam ita et seruata persona
est tarde consentientis amatoris.
1084 54 1 RECTE FACiTis gi'atiarum actio est. 2 vnvm
ETiAM vos ORO subtilitcr etiam parasitus hic se adiungit 5
suasque partes cii'ca hos agit.
1085 55 1 SATis Div lAM H. s. V. uide quemadmodum pau-
latim serpat etiam in horum assentationem ex uitupera-
tione militis. 2 iioc saxvm volvo prouerbium in eos,
qui inextricabili labore afflicti sunt, 3 Et bene ^saxum' lo
de stulto milite, et ipsum <^se)> Sisyphum fecit. 4 hoc
SAxvM voLvo uelut Sisyphus apud inferos.
1084 54 3 VT ME iN VESTRVM GREGEM iam hos laudat et
nimis parasitus est, si recordaris eundem dixisse {III 1, 37)
^facete, lepide, laute, n. s.' i5
1086 56 1 AT EGO PRO ISTOC subaudimus *et sum hic',
aliter non ut parasitus. 2 phaedria et tv chaerea
ambos nominat, quasi legibus paciscantur.
1087 57 1 iivNC comedendvm cum ceteris rebus summus
poeta etiam fidem ostendit amicitiae parasiticae exemplo 20
Gnathonis de milite loquentis hoc modo. 2 propino
facete dixit ut parasitus et qui de conuiuio loqueretur.
J0t>8 58 1 DiGNVS est haec uerba ultima longi sermonis
eiusmodi sunt, ut haec miles audiens laudatum se esse et
approbatum existimet. 2 vbi vis honorifice reuocat 25
ablegatum cum iniuria dicendo ^ubi uis', quia ^accede'
1 i • arbitror ego C \ iam dett. : an C, om. V \ consensionis
(consent- C) CV, -ne dett. \\ 3 est] et C || 5 etiam om. V \\ 1 satis —
V.] satis hoc diu h • s • u • fero C \\ 8 serpat Steph., soruat codd. \
adsentationem V \ et nictuperationem C || 9 volvo] uerso C (fero
dett.) 11 11 se {ante ipsum) add. ed. pr. \ sisiphum C, sysciphum
V I fecit om. C \ hoc — volvo] s • u • C \\ 12 sisiphus C, sysci-
phus F II 13 in u • g • F j hos Steph. : hoc V, om. C \\ 15 s.] u •
F i[ 16 pro istoc b • F, per istoc C \ et cum hic C 1| 17 para-
situs <^non> C \\ 18 paciscatur C \\ 21 propino] praebeo F||
22 dixit (^d-y C I qui de Steph.: qui de <eo)> F, quidem
<eo> C; qui de eo <(ex> Schoell \\ 24 ut] et C \\ 26 allegatum
C I dicendum C \ qui accede C
496 DONATI COMMENTVM
imperatiuum erat. 3 Et ^ubi' nisi quando intellexeris,
uitium est.
1089 59 1 iSTi TE iGNORABANT figura (hkoyCa: ad utrumque
enim pertinet, et ad laudem et ad <(uituperationem)>.
2 MORES osTENDi T. et hoc ambiguum. 5
1090 60 1 SECVNDVM FACTA ET V. T. I. et hoC CC^CpLpoXov,
nam ^uirtutes' et^covtxcag pro uitiis ponuntur, ut (Ad.
IV 7, 5) ^nescis qui uir sief et (Ad. II 1, 22) "^ornatus
esses ex tuis uirtutibus'. 2 facta et v. t. proprie
militibus adscribuntur ^facta'. 3 facta et v. t. amarior lo
est ironia in uitiosos homines quam ueritas.
1092 62 1 NVMQVAM ETiAM FVi VSQVAM ^uumquam' et locum
et tempus significat, ^usquam' locum magis. 2 nvmqvam
pro non. 3 Et ^numquam usquam' to5 ccQiaia^m pro
'non usquam', id est nusquam. 4 qvin me omnes i5
amarent contrarium superiori. quid est enim quod bene
non fecerit quisquam, si in illo est, ut ametur?
1093 63 1 atticam e. et hoc siQcoviK&g, ut illa quae supra.
2 ^Atticam' dicit ueram atque germanam, quia et
cultior eloquentia Attica dicitur et summi oratores Attici 20
appellati sunt.
1094 64: 1 PRAETER PROMissvM et hoc ad utrumque anceps
est intellectu gemino. 2 ite hac quo uocat parasitus?
2 est F, erat C || 3 isti - to • i • C | figurata di^logia F,
adilogia C, figura dialogia {vel diologia) dett. \\ 4 uituperationem
add W.; cf. Andr. prol. 6, Eun. IV 4, 21 || 5 ostendi t.] osten-
dit C (dett.), om. V \\ 6 facta — i.] fac • et • uir • t • C \ amphi-
bolon codd. \\ 7 nam ed. pr.: an codd. \ yronicos CV \ ponuntur
(corr. m. 2 = dett.) F || 8 qui — siet] cur sciet C || 9 v. t.] ut
CV II 10 militibus om. V \ facta om. C \ v. t.] ut F, u • C ||
11 yronia CV \ quam ueritas om. C || 12 etiam fvi] fui et C\
numquam] nusquam CF|| 13 usque C jl 14 unquam usquam C\
rcb ciQxccLGiiuj F; ****** (7 15 non — est om. C \ quia omnes
me amarent C i 16 quidem enim C \\ 17 non dett., om. CV \ quic-
quam C, quicquam F (= dett) \\ 18 Attica ex amica corr. C \
E.] elo C, om. V \ yronicos CV \ ut] et C || 22 praeter puo-
missvmJ proraissum C, praetermissum <^est {add. m. 2)y V\\
23 intellectu geminum {corr. m. 2 = dett) F, in geminum C \
Item C I quo ex que corr. C
EVNVCHVS V 8, 59—64. 497
ad meretricem an ad cenam militis, ut promisit (y. 57)
^hunc ego c. et d. censeo'? 3 ite hac comessatum ad
militem uel Thaidem. 4 Si cenae interfuit meretrix,
quo modo acta post sunt omnia, cum mentio noctis non
facta sit? omnia post cenam gesta sunt et non completa
per rixam cena superfuit plurimum temporis ad agendum.
1 <(an (m mg. m. <2)> ad V | an] nam C, nam V \\ 2 ego
et c • et deuorandum censeo V \ ite ex ita corr. C ] commessa-
tum C F II 3 uel owi. C | Si cenae] finece C \\ 4 acta — omnia]
post facta sunt C \ mentio] m * * * C || 5 sint C | non com-
pleta per fixam cenam C, completa non ante cum perfixam coe-
nam non V (= dett.), corr. ed. pr.
Donati comm. rec. Wesaner. 32
Appendix. '^)
Yita Terenti.
Praeter Ritsclieliiim in universum conferendi sunt Biittner,
Torcius Licinus u. d. litter. Kreis des Catulus', Lips. 1893,
8sqq.; Leo, Tlautin. Forsch.' 55sqq. ; ^Griech.-rom. Biogr.' 11;
136 sqq.; Kortge, 'In Suetonii de vir. ill. libros inquis. cap. III'
(Diss. philol. Hal. XIY 3) 23 sqq. ; 69 sqq. ; Mace, 'Essai sur Sue-
tone' (Bibl. des ecoles fran^. d'Athenes et de Rome 82, Paris
1900) 251 sqq.
Vita 1: cf. Hieron. chron. ad a. 168 a. Chr. n.; vita Ambros. —
V. Bergk Philol. 16, 628; Bilttner 46; Kortge 71; Sabbadini
'Studi ital.' H 28.
Vita 2: cf. vita Ambros. — v. Leo Tlaut. Forsch.' 55; Kortge 71.
— Ad Porc. Lic. v. 1 : Stowasser, Ephem. gymn. austr. 51,
1069; 1074; ad v. 2: Dziatzko, Mus. Rhen. 29,462; Baehrens,
Ann. philol. 123, 403; Stowasser 1. c. 1071; Skutsch 'Forsch.'
144 adn. 2; adv. 4sqq.: Bergk, Philol. 16, 630—31; Ritschl,
Parerg. I 637; Vahlen, 'Monatsb. d. Berl. Akad.' 1876, 790;
Baehrens 1. c. etPragm. poet.Rom.278; Biittner 32; Ribbeck,
Mus. Rhen. 1895,314—15; Stowasser 1. c. 1070 sq.; ad. v. 7:
Ritschl 1. c; Biittner 32; Stowasser 1. c. 1073; Leo Tlaut.
Forsch.' 329; ad v. 9—10: Ritschl, Vahlen, Ribbeck, Sto-
wasser, Leo 1. 1. c. c.
*) Spatii angustiis coactus quae in singularum paginarum
calce collocari debebant in hanc appendicem congessi, quam
Donateam quaestionem tractaturis neque ingratam neque in-
utilem fore spero. Continet autem indicem eorum locorum,
quibus locis aut veteres auctores eadem vel similia exhibent,
atque in Donati commento leguntur, aut nostrae aetatis viri
docti de singulis adnotationibus disputaverunt; accedunt non-
nulla, quae ad crisin et analysin pertinent. Alio loco uberius
de hac re disputare in animo est.
APPENDIX. 499
Yita 3: cf. Hieron. 1. c; 'Studi ital.' V 304. — v. Leo Tlaut.
Forsch.' 90 adn. 1; Pauly-Wissowa ^Realencjcl.' s. v. Accius
(Marx) et Caecilius (Skutsch); Kortge 71. — inuitatus] 'ab
illo inu.' Ritschl, 'ab eo inu.' Dziatzko ed. Ter. 1884, XVIT.
— in dinumeratione omnium] v. Leo Mus. Rhen. 38, 321 ;
Vahlen, Ind. schol. Berol. 1883/84, 3; Biittner 37; Stowasser
1. c. 1074. — AdVolc. vers. v.Ritschl; Dziatzko, ed Ter.XVII;
Bergk, Vahlen, Baehrens 1. 1. c. c. ; Leo 1. c. 322; Bilttner 37;
Stowasser 1. c. — Eunuchus quidem etc.] cf. Don. praef. Eun.
I 6*; vit. Ambros. extr. — ascribitur *** nam] v. Vahlen
1. c. 3; Leo 1. c. 320.
Vita 4: cf. Cicero ad Att. VII 3, 10; Quintil. inst. orat. X 1, 99;
Eugr. ad Ad. prol. 14; vit. Ambros. — v. Leo, Mus. Rhen.
38, 320; Tlaut.Forsch.' 55; 56; 'Griech.-rom. Biogr.' 137. —
'quae <(et)> tum magis et usque' etc. Baehrens, Ann. philol.
123, 404.
Vita 5: cf. Hieron. ; Auson. ep. 18, 16; vit. Ambros. ; 'Studi ital.'
V 304. — V. Bergk Philol. 16, 630 sqq.; Fleckeisen 'Krit.
Misc' 59sqq.; Sauppe, 'Gott. gel. Nachr.' 1870, 121; Rab-
bow 342. — Ad Volc vers. v. Baehrens, Annal. philol. 123,
404 ; Dziatzko-Hauler, Phormio p. 20 adn. 5 ; Biittner 34. —
cum C et Vin fabulis conuersis a Menandro] cf. Gellius XVII
4, 4. v. Dziatzko-Hauler 1. c. adn. 7 (Skutsch).
Vita 6: 'filiam quae equiti', om. 'post', Biittner 48. — quo
magis miror etc.] v. Kortge 34.
Vita 7 : V. Kortge 71. — Ad Afran. vers. v. Bergk, Philol. 16, 633 ;
Dziatzko ed. Ter. 1884, 5. — Ad Cicer. vers. v. Ritschl ;
Baehrens, Annal. philol. 123, 404; Mace 292.
Vita 8sqq. : v. Leo ^Griech.-rom. Biogr.' 12 et 39 adn. 1.
„ 9: tVallegius] v. Schanz, 'Gesch. d. rom. Litt.' P 87; Sto-
wasser 1. c 1075; Buecheler, Mus. Rhen. 33, 492; Leo ibid.
38, 322; Schoell ibid. 57, 163. — Ad vers. sequentes v. Bent-
ley (Dziatzko, Ann. phil. Suppl. X 664); Bergk 1. c. 635;
Biittner 40; Stowasser L c 1075; Schoell 1. c
Vita 10: cf. vit. Ambros. extr. — v. Havet, 'Rev. de philol.'
1877, 280; Rabbow 332; Dziatzko-Hauler, Phormio 18 adn. 1.
Euanthius de fabula. — Excerpta de comoedia.^
De his tractatibus deque tota quaestione Euanthiana
V. Teuber, Progr. 1881; Scheidemantel, Quaest. Euanth.; Sab-
badini, 'Studi ital.' Il8sqq.; Smutny 96 sqq. ; Rabbow 314—20;
Wessner, 'Unters. z. lat. Scholienlitt.' c I. — De titulo prioris
tractatus v. Keil ad Rufin. Gr. L. VI 554; Dziatzko, Mus. Rhen.
32*
500 APPENDIX.
25, 438; Leo ibid. 38, 326; Teuber 1. c. 5; Scheidemantel 1. c.
10; Smutny 95 adn. 3.
Euanth. I 1 — 2: v. Kaibel ^Die Proleg. ttsqI xco^.^ 44. — Ad
vocis ^tragoediae' originationes: a) tragoedia ab hirco im-
molato cf. Diom. I 487, 14; schol. Bern. Geo. II 382; ab
hirco hoste vinearum cf. Verg. Geo. 11 380 et Serv. ad h. 1. ;
Diom. 1. c. (Varro; cf. rer. rust. I 2, 19); Exc. de com. V 7,
b) tragoedia ab hirco praemio poetae cf. Horat. a. p. 220
et Porph. ad h. 1.; sim. Exc. de com. V 7; Diom. I 487, 13;
- Serv. Ecl. III 20; Serv. Dan. Geo. II 383; Isid. orig. VIH 7, 5
(= Lib. gloss.); schol. Dionys. ed. Hilg. 18, 3; 172, 17; 306, 7;
475, 1. c) tragoedia ab utre hircino musti pleno, praemio
cantatorum cf. Diom. 1487,30; Etym. M. 764. d) tragoedia
a faecibus cf. Horat. a. p. 277 cum Porph. ; Exc. de com.
V 7; Diom. I 487, 23. — De Aeschylo personarum repertore
cf. Horat. 1. c. ; aliter Diom. 1 487, 25 (cf. Suidas s. v. ©gWtg).
Euanth. I 3: v. Kaibel 1. c. — Vocis '^comoediae' origo petitur:
a) ccTtb tcav v,(oiimv cf. Exc. de com. V 2; Diom. I 488, 5;
Festus P. 39, 6; Isid. orig. VIII 7, 6 (= Lib. gloss.); schol.
Bern. Geo. II 382; Aristot. poet. c. 3; schol. Dionys. ed.
Hilg. 20, 7; 172, 25; 306, 15; 450, 30. b) anb tov yicoiid^SLV
cf. Diom. I 488, 12; Isid. 1. c; Varro de 1. 1. VH 89 (cf. Festus
P. 41, 3); Aristot. 1. c. — Apollo No^iog] cf. Don. ad Verg.
Buc. ed. Hagen 742. — Apollo 'AyvLalog] cf. Don. Andr. IV
3, 11; Eun. I 2, 5; V. Sabbadini 'Studi ital.' III 361; V 303 sqq.
Euanth. 14: cf. Horat. a. p. 281 et Ps.-Acron ad. h. 1. — ab
incultu ac feris moribus] v. Kaibel 1. c; schol. Dionys. ed.
Hilg. 18, 6.
Euanth. I 5: ThespisJ cf. Horat. a. p. 275 — 76; schol. Dionys.
ed. Hilg. 475, 20. — Eupolis Cratinus Aristophanes] cf. Hor.
serm. I 4, 1 cum schoL; Quintil. X 1, 66; Diom. I 489, 3;
schol. Dionys. ed. Hilg. 20, 1. — Homerus] cf. Aristot. poet.
c 4; Prol. de com. X^ Diibn.
Euanth. II 1: v. Kaibel 1. c 44 adn. 2. — quemadmodum iam
diximus] cf. I 2; 3.
Euanth. II 2: cf. HI 1; Horat. a. p. 278 sq.; Ps.-Ascon. in Divin.
48. — V. Leo Tlaut. Forsch.' 206 adn. 1.
Euanth. H 3—4: cf. Porph. ad Horat. ep. II 1, 148; Diom. I
489, 3 ; Thes. gloss. s. v. comoedia. — v. Kaibel 1. c 50 sq.
— irt' ovo^cctog] cf. Ps.-Acron ad Hor. a. p. 281 ^17 in'
ovd^cctog lsyo^ivri\ — denominatio ciuium] sc tb ovoiiaatl
vel q)DcvsQojg v.anicpdsiv. — ut nunc] v. Kaibel 1. c 51; Hen-
drickson, ''Amer. Journ. of Philol.' XV 22 adn. 2. — moribus
multum profuit ciuitatis] cf. schol. Dionys. ed. Hilg. 18, 25. —
sed cum poetae etc.] cf. Horat. 1. c; Ps.-Acron ad Horat.
a. p. 281 ; schol. Dionys. ed. Hilg, 19, 15. — ne quisquam
APPENDIX. 501
etc.] cf. Horat. ep. II 1, 152 cum schol.; Ps.-Acron 1. c. —
la^:a lege] sc. TtSQl rov ftr/ dvo^aatl Ttco^mdsiv.
Euanth. II 5: aliud genus fabulae (infra: genus comoediae) id
est satyra] confunduntur i} [liar] ^conojdia et Romanorum
satura, confusionis origo fort. repetenda ex Horat. serm. I
4, 1 sqq. (cf. schol. et Diom. I 485, 31). v. Leo, Herm. 24,
67 sqq. ; Hendrickson 1. c. 14 sqq. — satyra a satyris] cf. Diom.
I 485, 34 (Isid. orig. VIH 7, 8). — alii aliunde] cf. Diom. 1. c. ;
Festus 314; schol. luven. (Com.). — iocus de uitiis ciuium
. . . sine ullo proprii nominis titulo] i. e. t6 alvLy^cctoiSmg
GxmntSLV vel iXiyxsLv, cf. e. g. schol. Dionys. ed. Hilg. 19,
22. — multis offuit poetis etc.] v. Hendrickson 1. c. 19 sqq.
— Lucilius] V. Leo, Herm. 24, 67 sqq. — poesin etc.] cf. Isid.
orig. I 39, 21; Gr. L. VI 56, 20; VH 525, 12.
Euanth. II 6: v. Kaibel 1. c. 50; Hendrickson 1. c. 24—25. —
argumento communi] cf. Aristot. poet. c. 5. — qui medi-
ocribus fortunis agunt] cf. IV 2; V 2; Thes. gloss. s. v. co-
moedia; Anon. V tisqI -kcoii. ^ ntoixol SovXol ^ivoL^; schol.
Dionys. 19, 26. — minus amaritudinis etc.] cf. Aristot. Eth.
Nic. IV 14, 7; Horat. ep. I 2, 155 cum Porph.; Don. Eun.
praef. I 9; Ad. et Hec. praef. 13. — concinna . . . metro]
V. praef. § 1; Rabbow 315. Cf. Euanth. IH 7.
Euanth. n7: praecipue Menandri] cf. Quintil. X 1, 69 sq.; schol.
Dionys. ed. Hilg. 20, 5.
Euanth. IH 1: cf. II. — De choro et quinque actibus cf. Don.
Andr. praef. III 6; Eun. praef. 15*; Ad. praef. 14*; IH 7;
Hec. praef. HI 6 (Rabbow 322); Biog 'jQiatocp. XI 72 D.;
Ps.-Acron ad Horat. a. p. 281; Diom. I 491, 20 sq. — v. Bethe,
Troleg. z. Gesch. d. Theat. im Altert.' 255 c. adn. 39; Leo,
Tlaut. Forsch.' 206 sqq.; Kaibel 1. c. 47 sq.; Korte, 'Neue
Jahrb. f. d. kl. Alt.' HI (1900) 87. — fastidiosior spectatorj
cf. Horat. ep. II 1, 215.
Euanth. III 2: cf. Don. Andr. Hec. Phorm. I 1, 1; Andr. Eun.
Phorm. praef. 18, — v. Leo 1. c. 203 sq.
Euanth. HI 3 : cf. Prisc. de metris Ter. HI 418 sqq. — v. praef. § 1.
„ in 4: V. Rabbow 315 sqq. — personarum leges etc.]
cf. Don. Ad. V 9, 29; Varro ap. Charis. I 241, 27; Parmen.
fr. XV; V. Scheidemantel 55 sq. — in fictis argumentis etc.]
cf. IV 2 extr.; V 3 et 5; schol. Dionys. ed. Hilg. 173, 3;
307, 4; sim. — meretrices non malas] cf. Don. Eun. I 2, 118;
Hec. praef. I 9; V 1, 1; 29; 2, 8; 10; 3, 42. v. Scheidemantel
52—53.
Euanth. HI 5: cf. Varro ap. Gell. VI 14; Serv. Geo. IV 150 (Don.);
V. Scheidemantel 58 sq. — De nugis Plautinis cf. Don. Eun.
IV 4, 27 c. adn.
Euanth. HI 6: v. Mommsen 'Rom. Gesch.' P 893 sq.
502 APPENDIX.
Euanth. III 7: cf. II 6; Horat. ep. I 2, 174; a. p. 152; 198. v.
Scheidemantel 53 sq.
Euanth. III 8: cf. lY 5. v. Scheidemantel 55 sq.; Leo ^Plaut.
Forsch.' 212.
Euanth. III 9: v. Scheidemantel 57 sq.
„ IV: V. Reifferscheid Euanth. p. 2; Teuber progr. 1881,
6;^ Scheidemantel 13; Smutny 96sqq. ; Wessner ^Unters.'
5 sq.
Euanth. IV 1: cf. VI 1; 5; Don. Ad. prol. 6; Diom. I 483, 23 sq.;
Gr. L. VI 274; 312; Ps.-Acron (Porph.) ad Horat. a. p. 288;
aL; V. Wessner 1. c. 9. — togatae] cf. Diom. I 489, 14; Fest.
352, 8; schol. luven. (Com.) sat. I 3; Ps.-Acron 1. 1. — prae-
textatae] cf. VI 1; Diom. 1. c. et 490, 14; Fest. 1. c. et Fest.
P. 223, 6; Lydus de mag. 1, 40. — Atellanae] cf. VI 5; Diom.
I 490, 1 ; Ps.-Acron ad Horat. ep. II 1, 145. — tabernariae]
cf. VI 5: Diom. I 489, 15; 29; 490, 14; Fest. 1. c. — mimi]
cf. VI 5; Diom. I 491, 13.
Euanth. IV 2: cf. Diom. I 488, 14; Isid. orig. VIII 7, 6 (Lib. gloss.)
et XVni 45—46; schol. Dionys. ed. Hilg. 173, 2; 307, 1;
475, 23. V. Kaibel 1. c. 54.
Euanth. IV 3: cf. V 4; Diom. I 489, 6; Liv. VH 2, 8 (v. Hen-
drickson 1. c. 10 et ^Amer. Journ.' XIX 285 sqq.); Porph.
(Ps.-Acron) ad Horat. ep. II 1, 62; Thes. gloss. s. v. comoedia
(v. Leo in Fragm. com. Graec. ed. Kaibel I 72 adn.). v.
Dziatzko, Ann. phil. suppl. X 687 adn. 3; Scheidemantel 13;
Smutny 97; Wessner 1. c. 8.
Euanth. IV 4 : cf. Don. Ad. prol. 24 ; Andr.-Phorm. praef. I 2 ;
schol. Bemb. Heaut. prol. 36; Porph. (Ps.-Acron) ad Horat.
a. p. 288; v. Wessner 1. c. 13.
Euanth. IV 5: cf. VII; Andr. Eun. etc. praef. I 5. — v. Leo
Tlaut. Forsch.' 210 sqq.; Sabbadini, 'Studi ital' H 40; V
303; Usener, 'Abh. d. Bayr. Ak.' 1892, 622; Wessner 1. c.
10 sq.
De comoedia: v. Smutny 98; Wessner 1. c. 5 sq.
„ „ VI: cf. Diom. I 488, 33; Thes. gloss. (Plac.) s. v.
comoedia; Isid. orig. VHI 7, 6 (Lib. gloss.); Anon. V Ttsgl
y.(oiL. — V. Kaibel 1. c. 55; Smutny 99; Wessner 1. c. 8. —
quid sit in uita utile etc.] cf. Don. Ad. j)raef. 19. — Cicero]
Hortens. fr. XII Us.; cf. etiam pro Rosc. Am. 16, 47.
De comoedia V 2 : cf. Euanth I 3 cum adnot. ; IV 2.
„ „ V 3 — 5: V. Scheidemantel 16; Leo in Fragm. c. Gr.
ed. Kaibel 167; Smutny 98; Wessner 1. c. 8. — apud Graecos
dubium etc.] cf. Diom. I 488, 23; 489, 8 (schol. Dionys. 19,
4; 475, 21). — Livius Andronicus] cf. ad Euanth. IV 3.
De comoedia V 6 — 9: cf. Euanth. I 3 cum adn. ; schol. Dionys.
ed. Hilg. 18, 15sqq.; v. Wessner 1. c. 7 sq. — 7 in pratis
APPENDIX. 503
. moUibus] cf. Vergil. Geo. n 384 ; Serv. Geo. 11 380 sqq. —
ex amurca] cf. Varro rer. rust. I 64, 1.
De comoedia VI 1: cf. ad Euanth. IV 1.
VI 2 : cf. Diom. I 490, 3 ; Festus 181, 22 ; v. Wessner
1. c. 9. ^
De comoedia VI 3: aliter Diom. 489, 11. — Minucius Prothymus]
cf. Don. Eun. et Ad. praef. I 6; v. Ribbeck, 'Rom. Trag.' 661;
Rabbow 325 sq.
De comoedia VI 4 : cf. Don. Andr. etc. praef. I 1 ; v. Scheide-
mantel 17; Usener 1. c. 621.
De comoedia VI 5: cf. ad Euanth. IV 1.
VE: cf. Euanth.IV5 c. adn.; v. Leo, Tlaut. Forsch.'
212 sqq.; Usener 1. c. 622; Rabbow 323; Wessner 1. c. 10 sq.
— 2 prologus . . . Ttg&tog Xoyog] cf. Don. Phorm. praef. I 11.
De comoedia VIII: v. Wessner 1. c. 12 sq.
Vin 1: cf. Don. Andr. praef. 16*; Eun. praef. I
10; Ad. praef. I 8*. v. Scheidemantel 18; Rabbow 328;
Smutny 103.
De comoedia Vni 2: iisydXovg] cf. Serv. Dan. Aen. II 296. —
V. Wessner 1. c. 12 adn. 3.
De comoedia Vin 3: cf, Don. Andr. IV 3, 11. v. Sabbadiui
'Studi ital.' IH 362.
De comoedia VIII 4 — 7: v. Schopen Mus. Rhen. 1827, 158
Scheidemantel 19; Smutny 99 (qui PoU. IV 116—120 com
parat). — Ulixen pilleatum] cf. Varro ap. Non. 344, 9
Plin. n. h. 35, 108.
De comoedia Vni 8: cf. Varro ap. Non. 537, 14; Fest. P. 341
Serv. Aen. I 697; Porph. ad Horat. serm. II 8, 54; schol.
luven. (Pith.) Vm 185.
De comoedia VIII 9: cf. Don. Andr. etc. praef. I 7; Diom. I 491,
20. V. Ritschl op. III 42 ; 65 ; Scheidemantel 40 sqq. ; Rab-
bow 321 sq. ; Dziatzko in ^Realencycl.' ed. Pauly-Wissowa
III 960.
De comoedia VUI 11: cf. Sueton. ap. Diom. 1492,9. v. Scheide-
mantel 20 sqq. ; Rabbow 324 sq. — ut his auditis etc.] cf.
Cic. Acad. E 7.
Andria.
Andr. praef . : De praefationibus v. Scheidemantel 26 sqq. ; Rab-
bow 320 sqq.; Smutny 100 sqq.
Andr. praef. I 1: cf. Exc. de com. VI 4.
„ praef. 12: cf. Euanth. IV 4.
„ praef. I 4: cf. Euanth. II 2.
504 APPENDIX.
Andr. praef. 15: cf. Euantii. IV 5 ; Exc. de com. VII. — v. Rab-
bow 323.
Andr. praef. I 6 et 6*: cf. Exc. de com. VIII 1.
„ praef. 17: cf. Exc. de com. VIII 9; Don. Hec. et Phorm.
praef. I 7.
Andr. praef. 18: cf. Euanth. III 2.
„ praef. 19: cf. Don. Andr. III 1, 15^
„ praef. E 2: cf. Euanth. III 7.
„ praef. n 3: cf. III 6; Euanth. III 1; Don. Eun. praef. 15*;
Ad. praef. 14*; Hec. praef. I 4*; III 6.
Andr. praef. IH 6: cf. H 3 cum adnot.
Andr. prol. 1': v. Koenighoff, progr. gymn. Aquisgr. 1840, 9.
„ prol. 3^: poetae . . ano tov noLSlv] cf. Diom. Gr. L. 1491,
18; Mar. Victor. Gr. L. VI 56, 16 (Varro de serm. lat. IV fr.
70 Wilm.).
Andr. prol, 7^: uetus] cf. Don. Eun. IV 4, 21.
„ prol. 8=^: cf. Non. 39, 15 (c. Ter. 1.); Don. Andr. prol. 151
„ prol. 8^: cf. Non. 1. c; Don. Eun. prol. 44.
„ prol. 8^: V. Koenighoff L c. 9.
„ prol. 10 ^: V. Dziatzko, Mus. Rhen. 31, 235; Spengel, An-
dria p. XII.
Andr. proL 10 ^: cf. Cic. orat. 47, 157.
„ prol. 11 ^: ccvayioXovQ^ov] v. Hahn 1872, 11.
„ prol. 11 ^: cf. schol. Vatic. (Schlee p. 67).
„ proL 15 ^: cf. prol. 8 ^. _
„ prol. 16^: verba ^et relinqui' ex antecedentibus inter-
polata sunt.
Andr. prol. 17^: ne — ualde] soUemne exemplum Cic. Catil. II
3, 6; V. ind. auct. Cf. etiam Charis. Gr. L. I 228, 17; Diom.
I 394, 21; Dosith. VII 421, 15.
Andr. prol. 24^: cf. Serv. (et Serv. Dan.) Aen. V 71; Festus P.
88, 6.
Andr. prol. 27 ^ cf. Non. 402, 21 (c. Ter. 1.); Serv. Dan. Aen.
vm 151.
Andr. prol. 27 ^: cL Eugr. ad h. 1.; Porphyr. ad Hor. c. IV 15, 18
(c. Ter. L); Non. 289, 31 (c. Ter. 1.); Serv. Aen. U 357 (c.
Ter. L).
Andr. I 1, 1«: cf. Andr. praef. I 8.
., I 1, 2^: cf. schol. Bemb. Heaut. II 3, 8.
„ I 1, 3^: cf. Eun. H 3, 25 ^
„ I 3^: ars 6cnb xfis ccQBtfi?] cf. Don. Andi*. III 5, 2'; Serv.
(et Serv. Dan.) Aen. V 270; Diom. I 421, 8; Prob. inst. IV
47, 17; Serv. comm. Don. IV 405, 2; Pomp. V 95, 5; Cassiod.
VII 213, 9; Aud. VII 320, 7; Isid. orig. I 1, 2. — uirtutis
APPENDIX. 505
quattuor generales species] sec. Stoicos, v. Stob. Ecl. II 102
et 104 {TtQoitag Ss ThxrccQccg stvai, (pQOvriGiv aco^pQoavvriv
ccvdQsiccv di-nccLoavvTiv); Zeno ap. Plut. IltQl 2!tcoLyia)v ivccvt.
7, 2; Diog. Laert. VII 125. Cf. Hartman p. 117.
Andr. I 1, 'd^: quod Rabbow proposuit 'aequa, talis', in textum
recipiendum erat.
Andr. I 1, 11 ^: cf. Don. Ad. IV 5, 30.
„ I 1, 11'': cf. Serv. Aen. VI 113.
Andr. I 1, 13 ^: non me paenitet] cf. Don. Ad. V 1, 13; Hec. V 1, 4.
„ ^_ I 1, 13^: secundum ius] cf. Eugr. ad h. 1.; v. Schwind,
'Uber d. Recht b. Terenz', progr. Wirceb. 1901, 68.
Andr. II, 15^: cf. Non. 202, 17 (c. Ter. 1.); Arus. Mess. VII 451,
16; Prisc. III 26, 20 (c. Ter. 1.); Explan. in Don. IV 561, 10.
Andr. I 1, 17 ^ cf. Serv. Aen. I 4 extr.
„ I 1, 18 1; cf. Don. Eun. I 2, 95 ^; 98 ^; Ad. V 8, 29; Gellius
XVI 8 (Varro de 1. 1. XXIV fr. 36 Wilm.). — De forma hybrida
V. ^Studi ital.' III 352 (ad Eun. II 2, 40).
Andr. I 1, 18» et 19: cf. Don. Andr. I 1, 141».
„ I 1, 22 ^ cf. Don. Andr. I 1, 130 ^ et 141^; Cic. rhet. I 23,
33 (c. Ter. 1.).
Andr. 1 1, 22»: tripertita distributio] cf. Eugr. 'partitio triplex'.
„ I 1, 22^: cf. Don. Andr. I 1, 42».
„ I 1, 24 2: cf. Eugr. _
„ I 1, 25^: deest ei] num rectius ex cod.^ (de eet = dee et)
scribendum fuit ^deest et' ? cf. Vahlen, ^tJber die Versschliisse
in d. Kom. d. Ter.', 1900 p. 5; Schoell, Mus. Rhen. 57, 53.
Andr. I 1, 28: cf. Don. Eun. I 2, 5 c. adn.; Phor. I 3, 20; Ser-
vius Aen. I 181. v. Hahn 1872, p. 4 — 5; Smith, 'Archaisms
of Terence' p. 5 sq. — adiectio] cf. Quintil. inst. or. I 5,
40; IX 3, 47. — interea loci id est interim] cf. Eugr. Eun.
II 2, 24; Schlee p. 97, 22.
Andr. I 1, 28*: cf. 28 ^ Eugr. ad h. 1. et Heaut. IV 7, 2.
„ I 1, 28»: V. Laemmerhirt, De prisc. script. locis a Serv.
all. 365 adn.
Andr. I 1, 29*: ad uenatuml xb 'ad' delendum videtur, cf. Prisc.
II 411, 17, qui eundem Vergili versum affert.
Andr. I 1, 31^: cf. Don. Hec. I 1, 9; Serv. Dan. Aen. IV 93;
schol. Bemb. Heaut. III 1, 11.
Andr. I 1, 33^: cf. Don. Andr. V 4, 36*; 43».
„ I 1, 34^: cf. Skutsch, Arch. lex. lat. XH 214.
„ I 1, 34*: cf. Eugr. ad h. 1.; Serv. Aen. X 861 (c. Ter. 1.);
Otto ^Sprichworter' s. v. nimis.
Andr. I 1, 35»: desideratur schol. tale 'pati plane stultos'
(Rabbow).
Andr. I 1, 35»8qq.: duo scholiorum ordines: 35», 36», 37 S 37»,
381 _ 3g4_
506 APPENDIX.
Andr. I 1, 36^: cf. SaU. Catil. 45, 4.
„ I 1, 39: cf. Serv. Aen. lY 401.
„ I 1, 41^: falsum est etc.] cf. Quintil. inst. or. VIII 3, 35.
Ad Probum refert, coll. schol. ad Phorm. 11 3, 25, Rabbow 313.
Cf. etiam Serv. Dan. Aen. XII 351.
Andr. I 1, 42^: cf. Don. Andr. I 1, 81 ^
Andr. I 1, 42^: cf. Serv. Dan. Aen. II 57.
„ I 1, 42^ cf. Eugr.
„ I 1, 43^: cf. Non. 499, 7 (c. Ter. 1.); Prisc. III 187, 22 (c.
Ter. 1.). V. adn. ad Phorm. I 2, 45.
Andr. I 1, 44 ^: laude imi^ertita] c. Don. Eun. V 8, 18.
„ I 1, 45^: cf.Don.Eun.m2,20; schol.Bemb.adEun.l.(Verg.).
„ I 1, 47^: duriter] regula tritissima, cf. Non. 512, 2 (c.
Ter. 1.); Prisc. III 70, 4 (c. Ter. 1.); August. V 517, 7 (c. Ter.
1.); Don. IV 386, 5; Charis. (lul. Rom. qui Acronem profert)
I 197, 22 (Ter. Ad. I 1, 20); al.; v. Schmidt, De Nonii auct.
gramm. 104; Bartels, De Terentii memoria ap. Non. serv. 22.
Andr. I 1, 50^: cf. Eugr. ad h. 1. (c. Verg. 1.); Serv. Ecl. VIH 39.
Schol. 50^ et 52^ cohaerent.
Andr. I 1, 54^: v. Hartman p. 129.
„ I 1, 64:*: capturus] scribendum erat "^capturum' sc. filium:
an melius: ut ^una cibum capias' (= Eun. II 3, 82)? Nisi
forte complures adnotationes male conglutinatae sunt. Schoell
proposuit: ut est "^una cibum capimus',
Andr. I 1, 55^: cf. Don. Eun. I 1, 29 ^
„ I 1, 56^: cf. Serv. Aen. XII 296 (c. Ter. 1.). Aliter Serv.
Dan. ad h. 1., quocum facit Non. 317, 25.
Andr. I 1, 56^: cf. schol. Bemb. Heaut. I 1, 15.
„ I 1, 58^: sodes = si audes] cf. Don. Hec. V 1, 27; Fest.
297 et Fest. P. 296 (c. Ter.l.); Festus 343; Non. 177, 21; Cic.
orat. 45, 154; schol. Bemb. Heaut. 0 3, 128; Eun. 113, 20. —
sodes = 6&og ^^g] cf. Thes. gloss. s. v. sodes et ^Wochen-
schr. f. kl. Phil.' 1901, 768.
Andr. I 1, 61^: cenavit] lemma del. Leo, Mus. Rhen. 38, 331;
scholion ad qvid? pertinet.
Andr. I 1, 63^: v. Hahn 1872, 6, qui tamen Hecjrae versum
non recognovit.
Andr. I 1, 67»: v. Hahn 1872, 11.
„ I 1, 69*: de more] cf. Serv. Aen. I 606.
„ I 1, 75 2 : cf. Non. 280, 9 (c. Ter. 1.); 280, 18 (c. Verg. 1.);
Serv. Aen. VI 138.
Andr. I 1, 76^: cf. Varro de 1. 1. VI 69; 70; Serv. Aen. X 79
(Isid. orig. IX 7, 3).
Andr. I 1, 78»: cf. Euanth. HI 5; Scheidemantel 59.
„ I 1, 791 : cf. Don. Phorm. I 2, 68; Prisc. II 391, 15; Arus.
Mess. Vn 493, 1.
APPENDIX. 507
Andr. I 1, 79«: cf. Euanth. m 5.
„ I 1, Sl^: cf. I 1, 88; 100; Serv. Dan. Aen. XI 143; Serv.
Aen. I 727; Serv. Dan. ad h. 1. (Yarro de vita p. R. I fr. 52
Kettner); Serv. Aen. YI 224 (Varro); Isid. orig. XX 10.
Andr. I 1, 88^: ingenium] distinctionem inter ^ingenii' et 'animi'
(v. 86) fuisse putat Rabbow.
Andr. I 1, 92^ et 93^: cf. Non. 427, 1; Serv. Aen. I 683; Serv.
Dan. Aen. IX 249; Isid. diff. verb. 589; orig. XI 1, 34; Lact.
ad Stat. Theb. I 83.
Andr. I 1, 93^: subiungere duos versus] erravit Umpfenbach, v.
Schoell, Mus. Rhen. 57, 51 adn. 1.
Andr. I 1, 100 ^: cf. Serv. Aen. II 531.
„ I 1, 101: cf. Charis. (Plinius ed. Beck p. 46) 73, 17 (Varro
= De serm. lat. III fr. 58 d Wilm.); Fest. 339, 29; Isid. diff.
verb. 216; 522; orig. X 262; XI 2, 37; XV 11; v. Keller, 'Lat.
Volksetym.' 6; 128; 168. — ut in quinto] 'in V corruptum
ex ^in VI', id est Verg. Aen. Yl 3 77? an 'in V = Verg.
Aen. V 760? (cf. Serv. ad utrumque versum) Schoell. At quod
sequitur ^Vergilius proprie', hoc tali coniecturae non ad-
modum favet.
Andr. I 1, 104^: cf. Eugr.; v. Gerstenberg p. 78.
, I 1, 105*: cf. Eugr. I 1, 102—107.
, I 1, 105^: cf. Don. Eun. I 1, 8l
, I 1, 107: cf. Don. Phorm. I 4, 391
, I 1, 109: cf. Eugr.
, I 1, 115^: cf. Eugr. ad h. 1. — forti uiro etc.] exemplum
apud rhetores tritissimum, cf. Eugr.; Rhet. lat. min. 462, 2;
Ps.-Quintil. decl. saepe.
Andr. I 1, 115^: cf. Serv. Ecl. IX 51. — ille] hoc pronomine
saepenumero Vergilius (= 6 noiritrig) significatur, v. ind.
Andr. I 1, 116^ cf. Don. Eun. V 5, 241
„ I 1, 117^: cf. Eugr. Andr. I 1, 107.
„ I 1, 119*: an sedulo etc.] possis etiam ^an sedulo <[sine
dolo)> Sosiae, id est simpliciter'.
Andr. I, 1, 120^: cf. Prisc. m 228, 15.
, I 1, 1203-*: V. Smith, 'Archaisms of Terence' 12,
, I 1, 121*: cf. Prisc. m 128, 8 (c. Ter. 1.).
, I 1, 122*: cf. Eugr.; v. Hahn 1872, 10.
, I 1, 128^: cf. Eugr.
, I 1, 128^ V. Koenighoff 1. c. 9.
, I 1, 129*5 : cf. Don. Eun. m 5, 9.
, I 1, 130^: cf. Eugr.
, I 1, 134»: cf. Non. 446, 27 (c. Ter. I.).
, I 1, 138: cf. Serv. (et Serv. Dan.) Aen. I 135 (c. Ter. 1.).
, I 1, 140^: cf. Scaur. de orthogr. VII 28, 1; Vel. Long. de
orthogr. VII 72, 8! v. Brambach, Orthogr. 220 sq.
508 APPENDIX.
Andr. I 1, 141 ^-^. cf. Eugr.
„ I 1, 141^: V. ad I 1,18.
„ I 1, 142*: cf. Serv. Geo. IV 212 (c. Ter. 1.); Ps.-Ascon. in
Verr. I 40, 46.
Andr. I 1, 144 ^ cf. Prisc. III 29, 15 et 345, 6 (c. Ter. 1.).
„ I 2, 2^: cf. Eugr.
„ I 2, 2^: lioc scholion repetitur ad Andr. III 4, 1, ubi inter
exempla 'J^ulgus' additur. Similia apud plerosque gram-
maticos inveniuntur, velut Don. IV 367, 18 = Diom. I 422,
21; Charis. I 75, 4 (Plinius ed. Beck p. 2); Prisc. U 27, 10;
Scaur. de orthogr. VII 12, 11; Cassiod. de orthogr. VII 148, 5
(Varro de serm. lat. I fr. 46 Wilm.); Quintil. inst. or. XII
10, 29; Isid. orig. I 4, 8; alios. v. Smutny 116, qui tamen
in nonnuUis erravit.
Andr. I 2, 5*: cf. Don. Phorm. I 2, 61; Serv. Aen. E 531.
„ I 2, 8*: cf. Don. Andr. IV 4, 36^
„ I 2, 14-'^: cf. schol. Bemb. Heaut. 11 3, 117.
„ I 2, 151 : cf. Don. Eun. I 2, 50^ (Plaut. Asin.).
„ I 2, 17«: cf. Diom. (Plinius ed. Beck p. 35) I 374, 13 (c.
Ter. 1.).
Andr. I 2, 21»: cf. Don. Phorm. I 2, 21; Serv. Aen. V 669 (c.
Ter. 1.).
Andr. I 2, 22: soUemnis differentia, cf. Isid. diff. verb. 69 (70
et Non. 443, 21); Ps.-Fronto de diff. VH 525, 29; Beck, Diff.
script. p. 33, 42; Beda de orthogr. VU 262, 18; Albin. de
orthogr. VII 295, 13; Serv. Aen. I 208; schol. Bemb. Eun.
II 2, 5.
Andr. I 2, 23^: cf. Prisc. II 130, 2; Prob. cathol. IV 21, 18; 27, 5
(= Sacerd. V 477, 31).
Andr. I 2, 28*: cf. Serv. Aen. I 140 (c. Ter. 1.).
„ I 2, 29^: cf. Varro de 1. 1. VH 97; Festus P. 195.
„ I 2, 32^: cf. Eugr.
„ 12, 33: de Menandri fragmento v. Dziatzko, Mus. Rhen.
31, 236; Sabbadini, 'Studi ital.' II 125.
Andr. I 2, 34^ cf. Serv. Geo. I 96 et Diom. I 455, 11 (confirma-
tiva); Caper de orthogr. VH 105, 9 (confessiva). — Ad Sal-
lustii fragm. v. Maurenbrecher.
Andr. I 3, l^: cf. Eugr.
I 3, 3^: cf. Eugr.
I 3, 3': cf. Thes. gloss. s. v. provideo (Gloss. Ter.).
I 3, 4 et 5^: cf. Eugr.
I 3, 5*: cf. Prisc. H 391, 15 (c. Ter. 1.).
I 3, 5^: cf. Festus P. 184.
I 3, 6^: cf. Explan. in Don. IV 488, 29 (c. Ter. 1.); August.
reg. V 509, 29.
Andr. I 3, 13: v. Hahn 1870, 13; Smith, ^Archaisms of Ter.' 10.
APPENDIX. 509
Andr. I 3, 14': repetuntur eadem ad Andr. I 5, 3. Cf. Papias
(edit.) s. V. Decrevit et Sabbadini, 'Stndi ital.' V 309.
Andr. I 3, 19^: paruam dixit] fort. ex traditis vestigiis (prae-
dixit) *■ praestruxit ' restituendum (Schoell).
Andr. I 3, 21^: cf. Helladios ap. Phot. bibl. 279 (p. 532); schol.
luven. (Pith.) VI 351; v. Ritschl, Opusc. m 309; 327; 351;
Leo, Tlaut. Forsch.' 97 adn. 6.
Andr. I 4, l^: cf. schol. Yeron. Aen. 11 103.
„ 14, 2 ^: cf. Prisc. m 71, 12; Gr. L. Vni73, 4; 6; 311,35.
Andr. I 4, 2': cf. Eugr. ad h. 1.; Don. Eun. IV 3, 13; Porphyr.
ad Hor. ep. H 2, 163; ep. I 12, 7; Gellius X 23, 1; Non. 5, 5;
Fest. 364 et Festus P. 365; Serv. Dan. Aen. XH 463; Isid.
orig. X 11; 271; Thes. gloss. s. v. temetum. v. Schmidt,
De Nonii auct. gramm. 42 c. adn. 20.
Andr. I 4, 2^: cf. Eugr. ad h. 1. et Teuber, Ann. phil. 1891, 359.
„ I 4, 7^: cf. Don. Hec. m 3, 4; Serv. Aen. I 484 (c.Verg. 1.);
IV 672; Isid. diff. verb. 196.
Andr. I 5, l'': cf. Eugr.
„ 15, l^: v. Koenighoff 1. c. 9.
„ I 5, l^ cf. Festus P. 192; Isid. orig. VI 19, 1.
„ I 5, 3^ cf. Don. Andr. I 3, 14.
„ I 5, 3^: cf. Eugr.
„ I 5, 7': cf. Don. Andr. I 3, 13 c. adn.
„ I 5, 8': cf. Don. Andr. HI 2, 39.
„ I 5, 13 et 15* et 18«: cf. Eugr.
„ I 5, 16^ V. Smith, 'Archaisms of Ter.' 18.
„ 15, 19: cf. Don. Ad. IV 7, 11.
„ I 5, 24 3; cf. Eugr.
„ I 5, 32 2 : cf. Charis. I 254, 18; Diom. I 348, 30; Prisc. H
450, 15; Phocas V 436, 14; Sacerd. VI 433, 5; 490, 21 (= Prob.
cathol. IV 38, 17); Serv. Dan. Aen. V 80.
Andr. I 5, 32»: v. Rabbow 314.
„ I 5, 32^: cf. Serv. Aen. IV 479.
„ I 5, 35*: cf. Serv. Aen. VI 624.
„ I 5, 36^: eadem repetuntur ad Andr. I 5, 60*; cf. Don.
Eun. I 1, 20.
Andr. I 5, 37*: hoc schol. cohaeret cum scholio 39*.
„ I 5, 39*: cf. Eugr. Andr. I 5, 37.
„ I 5, 43*: cf. Serv. Dan. Aen. IX 188; Serv. Aen. V 600.
„ I 5, 44*: cf. Serv. Geo. EI 258.
„ I 5, 46«: cf. Serv. Dan. Aen. H 678.
„ I 6, 49» et 51^: cf. Eugr.
„ I 5, 50*: V. Rabbow 314.
„ I 5, 51^: 'intersumptam' lexicis addendum.
„ I 5, 54*: cf. Don. Andi\ m 3, 24; Serv. Dan. Aen. 11 141.
„ I 5, 54'': cf. schol. Veron. Aen. VH 266.
510 APPENDIX.
Andr. I 5, 56^: cf. Don. Andr. III 3, 8; Hec. III 3, 27; Serv. Aen.
IX 258; X 524.
Andr. I 5, 57^: cf. Don. Hec. HI 3, 29.
„ I 5, 59: cf. Serv. (et Serv. Dan.) Aen. IV 318.
„ I 5, 60^ et 63^: haec scholia inter se cohaerent; cf. Eugr.
„ I 5, 62^: V. Schwind, 'Uber d. Recht b. Ter.', progr. Wirceb.
1901, 70.
Andr. I 5, 64^: cf. Don. Andr. HI 1, 15^
Andr. H 1, l^: cf. Euanth. III 9.
„ n 1, 1*: t6 ^sancti' vel 'sane' libromm mss. fort. ex
margine irrepsit, ubi ad corruptum illud ^TTI06ATON'
adnotatum erat ^176^06X1', quod et ipsum in '0d^TTeTr et
T^^NeTI' abiit (Rabbow).
Andr. H 1, 3^: cf. Serv. Aen. XI 262; Serv. in Don. lY 419, 16;
Explan. in Don. IV 510, 23; Cledon. V 76, 15; Pomp. V 273,
29; Serv. Aen. VII 289; Don. Eun. m 2, 18^
Andr. H 1, 5*: cf. Eugr.
„ n 1, 7^: V. Koenighoff 1. c. 9.
„ n 1, 10^: cf. Prisc. ni 191, 17 (c. Ter. 1.).
„ H 1, 10*: cf. Serv. Aen. X 411.
„ n 1, lO^ cf. schol. Bemb. Heaut. H 3, 91.
„ H 1, 11: cf. Serv. Dan. Aen. IV 415 (c. Ter. 1.).
„ n 1, 13^: cf. Don. Andr. IH 2, 14; Ad. H 2, 41; Serv. (et
Serv. Dan.) Aen. IV 327; Gellius XH 14, 3.
Andr. H 1, 13*: cf. Non. 363, 23 (c. Ter. 1.).
„ n 1, 15^: cf. Prisc. III 287, 23 (c. Ter. 1.).
„ n 1, 15* et 19*: cf. Eugr. ad h. 1. et Eun. I 2, 1; Don. et
Eugr. Phorm. IH 2, 1.
Andr. H 1, 27^* et 28^: arte cohaerent.
„ n 1, 28^: cf. Eugr. ad h. 1. et Eun. HI 2, 48 (v. Gersten-
berg p. 78); Serv. Aen. I 70; 562.
Andr. H 1, 31: cf. Eugr. Andr. H 1, 30; Don. et Eugr. Ad. U
1, 47; Serv. Aen. VI 664 (c. Ter. 1.); IV 335.
Andr. H 2, 2: cf. Eugr. ad h. 1.; Serv. Aen. I 720 (c. Ter. 1.).
„ n 2, 11': cf. schol. Vatic. Schlee p. 67. — v. Koenighoff
1. c. 10.
Andr. H, 2, 15^: cf. Eugr.
„ n 2, 16^: cf. Vel. Long. VH 68, 14 (Varro de serm. 1. IH
fr. 58 Wilm.); Cassiod. VH 153, 8 (= 159, 18); Albin. VH
306, 13; 311, 26.
Andr. H 2, 19*: cf. Eugr.
„ n 2, 23*: cohaerent inter se scholia 23*, 25*, 26^ 29*.
„ n 2, 24*: cf. Serv. Aen. V 460; Charis. I 68, 2; Anon.
Bob. I 541, 39; 542, 1 (Ter.); Prisc. H 244, 5 (c. Ter. l.);
APPENDEX. 511
245, 5 (»= Caper, cf. Keil, De Capro p. 290); Prob. cathol.
IV 22, 24 et 24, 22 (c. Ter. 1.); Consent. V 365, 16 (Ter.); al.
Andr. E 2, 25^: cf. Eugr.
„ II 2, 25^: schol. fort. pertinet ad lemma cvm illo advbnio,
cf. Serv^ Aen. I 697.
Andr. H 2, 26^ cf. Eugr.
„ n 2, 28: cf. Don. Eun. H 2, 6; Hec. HI 2, 21; Phorm. I
3, 2; schol. Bemb. Eun. II 2, 6; Non. 483, 38 (c. Ter. 1.);
Charis. I 22, 17 (c. Ter. 1.) = An. Bob. I 539, 11; Prisc. 11
257, 10 (c. Ter. 1.); al. v. Schmidt, De Nonii auct. gramm.
146; 153; Bartels, De Ter. mem. ap. Non. serv. 22; Keil, De
Capro 291; Smith, 'Archaisms of Ter.' 23 sq.
Andr. 11 2, 31^: cf. Quintil. inst. or. I 5, 63; Char. I 68, 21;
An. Bob. I 541, 39 (c. Ter. 1.); Charis. 1 132, 17 (Beck, Plinius
p. 5); Prisc. 11 247; al.
Andr. 11 2, 36-: cf. Non. 242, 10.
„ n 2, 37: cf. Eugr. Andr. E 2, 30; H 3, 1.
„ n 3, l^: cf. schol. Vat. Schlee p. 67; Eugr.
„ n 3, 8*: aliter Don. Hec. H 1, 41.
Andr. H 3, 9^: eadem leguntur Andr. H 3, 15; cf. Don. Andr.
IV 4, 24; Diom. I 346, 16; An. Bob. I 563, 18; Prisc. H 420,
14; 450, 15; Prob. cathol. IV 38, 15; Explan. in Don. IV
551, 33; Cledon. V 59, 20; 61, 30; 62, 2; Pomp. V 240, 20;
Phocas V 436, 12; al.
Andr. H 3, 13 sq.: cohaerent inter se scholia 13^ et 16; item
13^ 13», 15^
Andr. H 3, 19*: cf. Eugr. Andr. H 3, 18; 20.
„ n 3, 21^: cf. Serv. Aen. IV 419; Serv. Dan. Ecl. Vin 26.
„ II 3, 21^ sq.: scholiorum series duae: 21^ 22^ 24* — 22\
22».
Andr. H 3, 24^ cf. Sueton. p. 314, 2 ed. Roth.
„ n 3, 26*: cf. Porphyr. Hor. c. I 12, 25; Serv. Aen. H 598
(Hor.); IV 94 (Hor.); Prisc. II 562, 8; Charis. I 84, 5 (v. Plinius
ed. Beck p. 49; Varro de 1. 1. XIH fr. 28 Wilm.).
Andr. E 3, 26^: cf. Non. 493, 10 (c. Ter. 1.).
„ n 3, 27^: cf. Serv. Aen. I 237; Isid. diff. verb. 439.
„ n 3, 28: ad h. v. scholion excidisse conicias ex Serv. Geo.
I 96 (c. Ter. 1.).
Andr. H 4, 3^: cf. Serv. Aen. XI 545 (c. Ter. 1.).
„ H 4, 4: cf. Non. 351, 17 (c. Ter. 1.).
„ n 4, 5^-*: cf. Serv. Geo. III 197; Non. 284, 17 (Verg. Geo.;
Ter. Ad.); schol. Bemb. Heaut. prol. 16.
Andr. H 4, 7: cf. Serv. Dan. Aen. H 670.
„ II 5, 1*: cf. Serv'. Aen. VH 572.
„ H 5, l^ cf. Don. Andr. I 1, 142* c. adn.; Non. 360, 10.
„ H 5, 7 : cf. Don. Ad. HI 2, 25.
512 APPENDIX.
Andr. II 5, ll^ cf. Serv. Aen. IX 192 (Yarro de serm. 1. Y fr. 86
Wilm.).
Andr. 11 5, 14: cf. Don. Ad. III 2, 32; Serv. Aen. IV 373.
„ II 5, 15 ^: cf. August. reg. V 509, 32 (c. Ter. 1.).
„ II 5, 18: cf. Agroec. VII 117, 14 (c. Ter. 1.); Serv. Geo. IV
127 (c. Ter. 1.); Aen. 1112 (c. Ter. 1.); Arus. Mess. VII 491, 2;
Serv. Dan. Aen. I 619; schol. Bern. Geo. IV 127 et Hagen ad
h. 1. p. 726. V. Laemmerhirt, De prisc. script. locis a Serv.
all. 348; Valmaggi, '^Quinto Ennio', Ann. I fr. 7 c. adnot.
Andr. II 5, 19^: cf. Serv. Aen. II 270; IV 9; I 353; Charis. 1 101,
17 (Plinius ed. Beck p. 50).
Andr. II 5, 19^: cf. schol. Montepess. in Lucan. I 544 ed. Genthe;
Porphyr. ad Hor. serm. 15, 84; v. Hey, Arch. lex. lat. XI 531.
Andr. II 6, l^: cf. Eugr.
„ n 6, 2: cf. Don. Andr. III 4, 8; Ad. IV 2, 25; v. Smith,
'^Archaisms of Ter.' 19.
Andr. II 6, 4^: cf. Serv. Aen. IV 419; Isid. diff. verb. 513; Don.
ars gr. IV 394, 29.
Andr. II 6, 5^: cf. Don. Eun. II 3, 16*.
„ n 6, 6: cf. Don. Ad. HI 1, 9; Serv. Aen. HI 671; Prisc. E
251, 17; Diom. I 385, 31; Arus. Mess. VII 501, 24.
Andr. II 6, U^: cf. Don. Eun. IV 2, 4; Ad. V 3, 10; schol. Bemb.
Heaut. III 1, 76; Serv. Aen. VI 332; Fest. 217, 16; Fest. P.
216, 7; 108, 20.
Andr. II 6, 12^: repetitur hoc scholium infra H 6, 13*.
„ n 6, 12^: cf. Andr. I 2, 17 c. adn.
„ n 6, 12«: cf. Serv. Aen. X 106; Charis. I 167, 4; 253, 15;
Diom. I 398, 9; Prisc. II 560, 26; Don. Hec. prol. II 12.
Andr. H 6, 17^: cf. Eugr.
„ II 6, 22 : cf. II 6, 6.
,^ n 6, 24*: cf. Prisc. HI 85, 25; 156, 5.
„ n 6, 26^: cf. Eugr.
„ n 6, 26^—^: repetuntur fere ad verbum scholia 26 ^~^
apertissimum vestigium compilationis !
Andr. H 6, 27-: cf. Serv. (et Serv. Dan.) Aen. XI 361 (c. Ter. 1.);
Serv. Aen. XII 572; Serv. Dan. Aen. XE 600.
Andr. III 1, 2^: cf. Serv. Dan. Aen. I 113 (Isid. diff. verb. 207);
Caper orthogr. VH 97, 9; Beda VE 273, 13; Albin. VE 301,
24; Differ. VII 532, 1.
Andr. IH 1, 2*: cf. Serv. Aen. F^ 401.
„ III 1, 6^: V. Schwind, ^Uber d. Recht b. Ter.' 48 adn. 1.
„ m 1, 10: cf. Eugr.
„ m 1, 15^: cf. Varro de 1. 1. V 69; Cic. de nat. deor. 11 27
(exscr. Ps.-Prob. ad Verg. Ecl. VI 31); Serv. Aen. I 4; I 8
APPENDIX. 513
(c. Ter. 1.); Aen. II 610 (Serv. Dan. c. Ter. 1.); Tertull. de an.
37 (Varro rer. div. XIY fr. 14 b Agahd); Festus P. 304.
Andr. III 1, 15': cf. Ps.-Acron ad Hor. c. s. 13; Festus 174;
Festus P. 175; Non. 57, 14; Ovid. raetam. IX 254.
Andr. in 1, 15'': cf Don. Ad. EI 4, 4t.
„ m 1, 15*: cf. Don. Ad. lU 4, 41; Andr. praef I 9.
„ m 1, 15^^: cf Don. Andr. I 5, 64.
„ m 1, 15«: cf Eugr. ad h. 1.; Porphjr. ad Hor. c. m 22, 2;
Placid. C. Gl. L. V 30, 22 = 81, 22; Serv. Ecl. IV 10 (c. Ter. 1).
Andr. III 1, 18^"*: cf Eugr. ad h. 1.; scholia sibi simillima
duobus illis compilatoris commentis debentur.
Andr. m 1, 21^: cf Don. Ad. m 3, 50.
„ m 2, l^: V. Hand, Turs. I 156 sq.
„ m 2, 3: cf Eugr.; Varro de I. 1. IX 107. v. Dziatzko,
Mus. Rhen. 31, 237; Sabbadini, 'Stndi ital.' H 127.
Andr. lE 2, 4^-^: cf Serv. Aen. I 318; V248; Porphyr. ad Hor.
c. m 21, 7 (Lucil.); Explan. in Don. IV 502 (c. Ter. 1.); Pomp*
V 212 32 (c Ter 1 )
Andr. m 2, 6»: cf Geli. XI 6 (Varro); Charis. I 198, 17.
„ m 2, 6^: cf Non. 404, 15 (c. Ter. 1.); Fest. 330; Thes. gloss.
s. V. scitus; Differ. Grr. L. VH 524, 22.
Andr. HI 2, 6«: cf schol. Vatic. Schlee p. 68; Don. Hec. I 1,
1—2.
Andr. IH 2, 7^: cf Non. 393, 20 (c. Ter. 1.); Serv. Aen. VIII 187;
Isid. orig. Vm 3, 6.
Andr. m 2, 7^^: cf Serv. Dan. Aen. I 261.
Andr. III 2, 9^: cf Don. Hec. I 1, 3; Serv. Aen. XI 259 ; Ecl. Vm
69; Non. 527, 23 (c. Ter. 1.); schol. Bemb. Eun. m 1, 7.
Andr. m 2, lO^: cf Don. Ad. IV 3, 17; Serv. Dan. Aen. I 595
n 538; Prisc. m 52, 1; Caper de orthogr. VH 97, 10; Audax
Vn 354, 18; Sueton. prat. p. 286 Reiff.; Isidor. diff. verb. 91
Beck, Diff. script. 48, 52.
Andr. m 2, lO^: cf Eugr. ad h. 1.; schol. Bemb. Ad. V 7, 21
Sueton. Calig. 8; Prisc. H 230, 27; Isidor. orig. XI 2, 14 ; diff.
verb. 448; diff. rer. 79; schol. luven. (Pith.) \T 594; Thes
gloss. s. V. puerpera. v. Sabbadini, ^Studi ital.' H 126 (at
cf Isidor.). — Cf etiam Charis. I 84, 5 (Plinius ed. Beck
p. 49; Varro de 1. 1. Xm fr. 28 Wilm.); Prisc. H 562, 8; 231,
13; Non. 156, 11; 158, 14.
Andr. m 2, 12^: cf Charis. I 278, 15 = Dioni. 441, 22; Serv.
Aen. I 203 ; 665 ; Serv. Dan. Aen. I 542 ; Lact. ad Stat. Theb.
H 570.
Andr. m 2, 14^: cf Don. Andr. E 1, 13 c. adn.
„ m 2, 14^-»: V. Hahn 1870, 8.
„ m 2, 16^: cf Serv. Dan. Geo. m 548; Serv. de fin-' ..^
454, 31; Beda VH 241, 3; 275, 32.
Donati comm. rec. Wessner. S?
514 APPENDIX.
Andr. III 2, 21: cf. Pomp. V 251, 10.
„ in 2, 23: cf. Serv. Aen. VI 485; 11 292.
„ III 2, 24^: fort. rectius cum cod. A (qua incoepi) scriben-
dum ^quam coepi' (v. praef. § 5, 2). Cf. schol. Victor.
Schlee p. 68; Prisc. IH 107, 11.
Andr. IH 2, 25^: cf. Cledon. V 64, 2 (Sall.); August. V 317, 9;
319, 10 (Sall.); Fragm. Bob. VII 541, 23 (Sall.); al.
Andr. III 2, 25^: uocalitas] i. e. svcpcovia, cf. Quintil. inst. or.
I 5, 4. Praeterea cf. Don. Andr. III 3, 1 ; ars gr. IV 386, 1 ;
Charis. 1116, 15; 192, 24 (Acron); 199,21; Prisc. III 68, 24; al.
Andr. HI 2, 25»: cf. Don. Ad. II 1, 53; Varro de 1. 1. VH 101;
Non. 427, 12; Serv. Aen. XI 345.
Andr. HI 2, 26^: cf. Prisc. H 207, 2 (c. Ter. 1.); Cledon. V 50, 26.
„ in 2, 28^-3: cf. ni 2, 19; Ad. I 2, 41.
„ m 2, 29: cf. Serv. Dan. Aen. XH 11.
„ in 2, 30^: cf. Don. Eun. E 3, 15*; C. Gl. L. E 364, 8;
. Fest. 234.
Andr. IH 2, 31^: cf. Eugr.
„ in 2, 39^: cf. Don. Andr. I 5, 8.
„ in 2, 40^: cf. Don. Ad. IV 5, 64; Serv. Aen. V 655; Ps.-
Acron ad Hor. serm. I 9, 14; schol. Bemb. Heaut. H 3, 124.
Andr. in 2, 412-4; cf. Serv. Dan. Aen. I 369; Non. 406, 1;
Festus 360. v. Smith, 'Archaisms of Ter.' 30.
Andr. IH 2, 49^: cf. Charis. 1 194, 29 (c. Ter. 1.; Caper); Caper de
orthogr.Vn97,16;BedaVn262,21; Thes. gloss. s.v. alias dico.
Andr. HI 2, 52 ^: cf. Consent. V 365, 15.
„ IH 3, l^: cf. Eugr. ad h. 1.; Explan. in Don. IV 556, 23
(c. Ter. 1.); Non. 324, 4 (c. Ter. 1.); Serv. Aen. HI 261 (Serv.
Dan. c. Ter. 1.); Aen. II 3 (c. Ter. 1.); XI 218; Lact. ad Stat.
Theb. II 608; schol. Bemb. Ad. V 8, 2 (c. Ter. 1.).
Andr. IH 3, 2»: cf. Non. 237, 31 (c. Ter. 1.).
„ m 3, 4^: V. praef. § 1.
„ m 3, 7^: cf. Serv. Aen. XI 537 (c. Ter. 1.).
„ m 3, 8: cf. Serv. Aen. II 431.
„ III 3, lO^: V. Smith, ^Archaisms of Ter.' 11.
„ III 3, 11 : cf. Don. Andr. V 2, 27 c. adn.
„ m 3, 14^: Xri^^ate] cf. ad I 1, 18 ^
„ m 3, 14^: cf. Eugr. ; Thes.gloss. s. v. si iure est, v.^Wochen-
schrift f. kl. Phil.' 1901, 768.
Andr. m 3, 24: cf. Serv. Dan. Aen. II 141.
„ m 3, 26 : cf. Don. Eun. I 1, 3.
„ m 3, 33: cf. Eugr. ad h. 1.; Non. 364, 5.
„ m 3, 36 : cf. Eugr.
„ m 3, 40^: cf. Prisc. m 85, 33.
„ m 3, 40*: cf. Charis. I 278, 18; Diom. I 441, 27; Prob. de
(^,. syll. IV 263, 18; Serv. in Don. IV 447, 36.
APPENDIX. 515
Andr. III 3, 47: cf. Serv. Dan. Geo. I 24.
„ in 3, 48: cf. Don. Andr. V 2, 14 c. adn.
„ in 4, l^: cf. Don. Andr. I 2, 2 c. adn.
„ m 4, 3«: cf. Don. Eun. prol. 9^
„ m 4, 7*: cf. Gell. VI 7, 5.
„ m 4, 13*: cf. Eugr. ad h. 1.; v. Hahn 1870, 13.
„ m 4, 17^^: cf. Serv. Aen. V 600; IX 188.
„ m 4, 18*: cf. Don. Ad. H 4, 18; Phorm. H 1, 10; Non.
31, 23; Charis. 125, 19. v. Boelte, Annal. philol. 137, 423; Keil,
De Capro 274; Bartels, De Ter. mem. ap. Non. serv. 27;
Nettleship, Lect. a. Ess. 305.
Andr. m 4, 19: duplicis commenti vestigia schol. 1 et 3, 5 et 6.
, m 4, 19*: cf. Serv. Aen. 11 707.
, m 4, 20^: V. Koenighoff 1. c. 10.
, m 4, 22»: cf. Eugr. ad Andr. m 4, 20; 22; I 5, 54.
, m 4, 23': cf. Don. Eun. 11 2, 58; Phorm. I 1, 5.
, m 5, 1*: cf. Eugr.
, m 5, l^: V. Hahn 1870, 8.
, m 5, l^: cf. Prisc. m 184, 6 (Vergil.).
, m 5, 2^: cf. Serv. Dan. Geo. IV 25; Festns P. 110.
, m 5, 2': cf. Eugr. ad h. 1.; schol. Victor. Schlee p. 68;
Charis. I 111, 7 (c. Ter. 1.); 159, 9; Prisc. H 227, 13 et m 7,
5 (c. Ter. 1.); Victorin. VI 9, 12; schol. Bemb. Heaut. H 3, 30.
Andr. m 5, 3*: cf. Eugr. ad h. 1.; Don. Phorm. V 1, 19; Serv.
Aen. XI 339; Fest. P. 89; Isid. orig. X 110.
Andr. DI 5, 4^: cf. Eugr. ad h. 1.; Serv. Aen. XH 352 (c. Ter. 1.);
IX 230 (c. Ter. 1.) : Non. 3G6, 1.
Andr. m 5, 5': v. Dziatzko, Mus. Rhen. 31, 238; Nencini, De
Ter. eiusque font. 41 ; Sabbadini, 'Studi ital.' U 127.
Andr. 10 5, 10 ^: cf. V 2, 5*.
„ m 5, ll^: cf. Serv. Aen. V 593; Non. 58, 4.
„ m 5, 12*: cf. Eugr.adh.l.; Isid.orig.Xl08; v. Smutnyl33.
„ m 5, 15*: cf. Eugr. ad h. 1.; Serv. Aen. I 519 (c. Ter. 1.);
Xn 931. — 'operae' delevit Scheidemantel p. 69.
Andr. m 5, 16*: cf. Serv. Aen. I 224; Isid. orig. X 76.
Andr. IV 1, 1*: cf. Eugr.
„ IV I, 5^: cf. Serv. Dan. Aen. XH 694 (c. Ter. 1.).
„ IV 1, 11»: cf. Prisc. m 174, 5.
„ IV 1, 15*: cf. Prisc. m 194, 16 (c. Ter. 1.); Ams. Mess. VU
453, 13 (c. Ter. 1.).
Andr. IV 17»: cf. schol. Victor. Schlee p. 68; v. Sabbadini, 'Studi
ital.' n 24.
Andr. IV 1, 18*: cf. Eugr. ad h. 1.
„ rV 1, 22: V. Koenighoff 1. c. 9.
„ IV 1, 24: cf. Don. Andr. V 4, 9; Festns P. 27; 116; 117;
38*
516 APPENDIX.
Non. 16, 13; Lib. gloss. (Thes. gloss.) s. vv. lactare (c. Ter. 1.)
et lacit.
Andr. IV 1, 27^: cf. Don. Phorm. I 2, 24 c. adn.
„ IV 1, 272-3. cf. Eugr. ad h. 1.
„ IV 1, 29^: hoc schol. arte cohaeret cum schol. 30.
„ IV 1, 29^: cf. Diom. I 400, 15; Prisc. 11 392, 24 (c. Ter. 1.);
Non. 470, 9; v. Keil, De Capro 295; Beck, Plinius 38.
Andr. IV 1, S^^: cf. Don. Eun. II 2, 38; UI 5, 34; Phorm. II 1, 60.
„ IV 1, 32^: cf. Don. Andr. IV 2, 7.
„ IV 1, 39« ''i cf. Don. Eun. I 1, 35; schol. Bemb. Heaut.
in 1, 39; Isid. orig. V 26, 16; Serv. Aen. 11 681; IV 663; VII
30; IX 416 (Asper); IX 533; Festus P. 113 s. v. intercutitus.
V. Laemmerhirt, De prisc. script. loc. a Serv. alL 355.
Andr. IV 1, 42: cf. Serv. Aen. VII 363; IX 142; X 411.
„ IV 1, 51: cf. Charis. I 71, 16 (Vergil.; v. Beck , Plinius
p. 78); DifFer. Gr. L. VII 529, 14.
Andr. IV 1, 55^ cf. Charis. I 219, 5 (Hel. Acron); 192, 30; Serv.
Aen. n 374; aL
Andr. W 2, 1»: cf. Don. Ad. IH 3, 40; Prisc. HI 135, 11.
„ IV 2, 5^: cf. Non. 126, 32 (Verg.); Lact. ad. Stat. Theb.
V 30 (Verg.); Prisc. H 428, 9 (c. Ter. L).
Andr. IV 2, 7^: cf. Don. Andr. IV 1, 32 ^.
„ IV 2, 11 ^: cf. Don. Andr. I 1, 34; Hec. H 2, 26; Serv. Dan.
Aen. VI 603; Serv. Aen. XII 816; GelL VI 7, 5; Prisc. HI
30, 21.
Andr. IV 2, 12^ cf. Don. Ad. V 4, 3; Serv. EcL VHI 58.
„ IV 2, 13»: cf. Eugr. ad h. L; Serv. Aen. XI 97 (Varro in
logist.); Aen. HI 493 (c. Ter. L); V 80 (c. Ter. L). v. Laemmer-
hirt L c. 371.
Andr. IV 2, 13*: cf. Fragm. Bob. VH 544, 33 (c. Ter. 1.).
„ IV 2, 152 : cf. Don. Eun. H 1, 21 c. adn.
„ IV 2, 16«: cf. Serv. Aen. I 646; 11163; 01210; VI 300;
Xn 407; EcL Vn 53; Non. 391, 23 (Lucil.); Gellius VIH 5
(LuciL).
Andr. IV 2, 24: cL Serv. Aen. X 477; Non. 73, 10 (c. Ter. 1.).
„ IV 2, 25*: cf. Serv. (et Serv. Dan.) Aen. IX 693 (c. Ter. 1.) ;
Serv. Aen. VI 337.
Andr. IV 2, 272-»: cL Charis. I 110, 8 (c. Ter. L; Varro de L L
XI fr. 12 Wilm.; Plinius ed. Beck p. 65); Prisc. E 158, 12
(c. Ter. 1.); Ps.-Ascon. in Verr. I 26, 6.
Andr. IV 3, 1» et «: cf. Don. Andr. V 5, 3 c. adn.
„ IV 3, l'*: quae fortuna — potest] cf. Sall. Jug. 1, 3 ^for-
tuna quippe quae probitatem industriam aliasque artes
neque dare neque eripere cuiquam potest'.
Andr. IV 3, l^: cf. Don. Andr. IV 4, 5^.
„ rV^ 3, 1»: cf. Serv. Dan. Aen. X 71.
APPENDIX. 517
Andr. IV 3, 3*: cf. Don. Andr. I 5, 60^
„ IV 3, 4*: cf. Serv. Aen. 1615.
„ IV 3, 5»: cf. Eugr. ad h. 1.; schol. Victor. Schlee p. 68.
V. Sabbadini 'Studi ital.' 11 24.
Andr. IV 3, S': cf. Don. Eiin. m 1, 32 ^; Serv. Dan. Aen. E 244.
„ IV 3, 11 ^: cf. Euanth. I 3; Don. Eun. I 2, 5. v. Sabba-
dini, ^Studi ital.' m 361 sq.
Andr. IV 3, 11*: cf. Eugr. Eun. I 2, 5; Exc. de com. Vm 3.
V. Sabbadini 1. c.
Andr. IV 3, 11»: cf. Euanth. I 2—3.
„ IV 3, 11< et ': cf. schol. rec. ad Hor. c. IV 11, 6 (haec
in antiquissimis Pseudacronis codicibus Aiy non exstant;
erravit igitur Smutny p. 123); Serv. Aen. XII 120 (c. Ter. L;
Menander); schol. Bern. et Pbilargyr. ad Ecl. VIII 65 (Ter.).
V. Laemmerhirt, De prisc. script. locis a Serv. allatis
p. 381 sq. — Menandri fragmentum frustra adhuc restituere
conati sunt viri docti; qua de re v. Dziatzko, Mus. Rhen.
31, 239; Nencini, De Ter. eiusque fontibus 41.
Andr. IV 3, 12: cf. Serv. Dan. Aen. IV 606; Prisc. II 590, 26.
„ IV 3, 13 ^: cf. schol. Victor. Schlee p. 68.
„ IV 3, 13»: cf. Diom. I 316, 28; Prisc. III 288, 14; Arus.
Mess. Vn 496, 1; Non. 482, 1. v. Bartels, De Ter. mem. ap.^
Non. serv. 23.
Andr. IV 3, 14: cf. Non. 334, 18; Serv. Aen. VI 202.
„ IV 3, 24: cf. Don. Eun. H 3, 11; Plin. n. h. IX 79; XXXII
2; Serv. Dan. Aen. Vm 699; Comm. Bern. Lucan. VI 675;
Isid. orig. XII 6, 34; Aristot. h. a. 2, 14; Oppian. hal. 1,212;
Suidas s. v. ixsvriis; al.
Andr. IV 4, 2^: cf. Don. Andr. I 1, 75.
„ rV 4, 5*: cf. Don. Andr. IV 3, 1.
„ IV 4, 6^ cf. schol. Victor. Schlee p. 68; Prisc. m 187, 18.
„ IV 4, ll^ cf. Don. Eun. n 2, 69*; v. Smith, ^Archaisms
of Ter.' 21.
Andr. IV 4, 16^: cf. Don. Eun. I 2, 9« c. adn.
„ IV 4, 19^: cf. Don. Phorm. V 8, 22; Eugr. Andr. IV 4, 18 ;
Serv. Aen. II 64; Diom. I 320, 6; Gr. L. IV 568, 17; 571, 17 ;
Arus. Mess. VII 479, 20 (c. Ter. 1.).
Andr. IV 4, 20: cf. Eugr. ad h. 1.
„ IV 4, 21*: cf. schol. Victor. Schlee p. 68.
„ IV 4, 24: cf. Prob. cathoL IV 38, 15; Cledon. V 59, 20;
61, 30; Pomp. V 240, 20.
Andr. IV 4, 32^: 'testimonia liberarum' Dziatzko, Mus. Rhen.
31, 242; V. etiam Em. Costa, 'II diritto privato nelle com.
di Ter.' p. 107.
Andr. IV 4, 34 ^- cf. Don. Eun. II 2, 13 ^
„ IV 4, 37': cf. Don. Andr. I 3, 13 c. adn.
518 APPENDIX.
Andr. IV 4, 39': cf. Quintil. inst. or. IV 2, 91; Apul. apol. 69;
Hieron. adv. Ruf. 3, 13; Optat. Mil. 2, 18. v. Otto, 'Sprich-
■worter' s. v. mendax 1.
Andr. IV 4, 42: cf. schol. Victor. Schlee p. 68.
„ IV 4, 44^-3; cf. Arus. Mess. VE 504, 3 (c. Ter. 1.); VII
486, 31.
Andr. IV 4, 45: cf. schol. Victor. 'Studi ital.' II 24.
„ IV 4, 51: cf. Quintil. inst. or. IX 3, 60; Rhet. 1. m. 24, 8;
74, 30; 526, 11; Serv. Aen. I 135; Macrob. sat. IV 6, 20.
Andr. IV 4, 55^: iXdtrcoaig] cf. Rhet. 1. m. 109, 23 c. Halmii adn.
„ IV 5, 1»: cf. Serv. Aen. I 257; Prisc. H 40, 13; 41, 6; 13;
71,1.
Andr. IV 5, 2^: cf. Serv. Dan. Aen. I 76; Serv. Aen. I 425; III
109 ; Isidor. orig. IX 3, 41 ; Non. 358, 13 ; 67, 28.
Andr. IV 5, 4: cf. Cic. acc. in Verr. I 45, 115; de inv. 2, 148
Gai. 3, 17.
Andr. IV 5, 5: cf. Eugr. ad h. 1. et Eun. H 3, 2; Isidor. diff,
verb. 432; August. de doctr. Christ. IH 3, 6.
Andr. IV 5, 6: cf. Don. Hec. IH 5, 9; Festus 297; Non. 557, 10
Isidor. orig. IX 6, 4; Thes. gloss. s. v. consobrinus.
Andr. IV 5, 8^: cf. schol. Bemb. ad h. 1.
„ IV 5, 13: cf. Don. Andr. V 1, 13; Diom. I 452, 8 (c. Ter. 1.)
Gr. L. IV 262, 28 (c. Ter. 1.); Sacerd. VI 451, 30 (c. Ter. 1.)
Andr. IV 5, 14^: cf. Eugr. IV 5, 1; 12.
„ IV 5, 15^ et 16: cf. schol. Bemb. ad h. 1.
„ IV 5, 19^: cf. Don. Ad. IV 5, 39.
„ IV 5, 21: cf. Eugr. Andr. IV 5, 1; 15; schol. Victor. 'Studi
ital.' n 24 et Schlee p. 68.
Andr. IV 5, 22^: cf. schol. Bemb.
Andr. V 1, l^: cf. Eugr.
„ V 1, 1": cf. Don. Andr. prol. 27 c. adn.
„ V 1, 4^: cf. Don. Phorm. H 2, 18.
„ V 1, 5 et 6: cf. schol. Victor. Schlee p. 68.
„ V 1, 9^: cf. Eugr.
„ V 1, 9^ cf. Don. Phorm. E 1, 62.
„ V 1, 13: cf. Don. Andr. IV 5, 13 c. adn. v. Smutnj 116.
„ V 1, 15 et 16^: cf. Eugr.
„ V 1, 18^: cf. Don. Eun. V 5, 31 ^.
„ V 1, 20 et 22 : cf. schol. Victor.
„ V 1, 21: cf. Don. Andr. HI 2, 28 V
„ V 2, 1*: cf. Don. Andr. 11 3, 24.
„ V 2, 3*: V. Hahn 1870, 4.
„ V 2, 5': cf. Don. Andr. HI 5, 10.
„ V 2, 7^: cf. Serv. Aen. I 714.
„ V 2, 12^: cf. Don. Eun. I 2, 18.
APPENDIX. 519
Andr. V 2, 14^-*: cf. Don. Andr. ni 3-, 48; Ad. H 3, 7; Priac.
n 593, 25; 596, 8; Don. IV 380, 30; Pomp. V 206, 36; al. v.
Smith, ^Archaisms of Ter.' 16 sq.
Andr. V 2, 14^: cf. Ps.-Acron ad Hor. serm. I 7, 7; Cic. Tusc.
m 7, 14; Non. 262, 5; 24.
Andr. V 2, 14<5-': cf. Don. Ad. lU 2, 16; Serv. Aen. I 423; Isid.
orig. X 247; Xn 2, 38; diff. verb. 296; Thes. gloss. s. v. catus.
Andr. V 2, 16: cf. Serv. Aen. VI 374 (Cic); Lact. ad Stat. Theb.
I 88; Serv. Aen. X 612 (c. Ter. 1.); Geo. EI 37 (c. Ter. 1.);
Non. 409, 21 (c. Ter. 1.). v. Bartels, De Ter. mem. etc. p. 25.
Andr. V 2, 27: cf. Serv. Aen. VI 544 (c. Ter. 1.).
„ V 2, 29: V. Hahn 1870, 5.
„ V 3, l^: cf. Eugr. ad h. 1.
„ V 3, 1» et ^ V. Hahn 1872, 7.
„ V 3, 4*: cf. Don. Andr. in 2, 41 c. adn.
„ V 3, 5: cf. Don. Andr. V 2, 14 c. adn.; Serv. Dan. Geo.
IV 444 (c. Ter. 1.); Serv. Aen. I 132; Isid. diff. verb. 217.
Andr. V 3, 8^ cf. Serv. Aen. I 502.
„ V 3, ll^: cf. Eugr.
„ V 3, 15-: V. Hahn 1872, 7.
„ V 3, 19»: cf. Serv. Aen. IX 203.
„ V 3, 20»: cf. Don. Eun. I 1, 3.
„ V 4, 4^: cf. Eugr. ad h. 1.; Non. 322, 10 (c. Ter. 1.).
.„ V4, 8: cf. Serv. Ecl. VHI 73.
„ V 4, 9 : cf. Don. Andr. IV 1, 24 c. adn. ; schol. Victor.
Schlee p. 68, 'Studi ital.' H 24.
Andr. V 4, 16' et 18^: cf. schol. Victor. Schlee p. 68, ^Studi ital.'
n 24.
Andr. V 4, 18»: v. Rabbow 313.
„ V 4, 23 : V. Kauer, Stud. Vindob. XXH 88.
„ V 4, 27^: cf. Don. Eun. H 2, 59^
„ V 4, 29: cf. Serv. Ecl. EI 1; Prisc. HI 133, 24; 179, 7 (c.
Ter. 1.); schol. Bemb. Heaut. prol. 8.
Andr. V 4, 30^: cf. Serv. Aen. I 149; H 303; XH 618 (c. Ter. 1.).
„ V 4, 34*: cf. Don. Andr. H 4, 5.
„ V 4, 34': cf. Serv. Aen. VI 753 (Varro). v. Agahd, Var-
ronis ant. rer. div. libri, 112 et 154.
Andr. V 4, 35^: v. Kauer, Stud. Vindob. XXH 88.
„ V 4, 36^: cf. schol. Victor. Schlee p. 68, 'Studi ital.' U 24.
„ V 4, 36-: cf. Don. Andr. I 1, 33 ^ Isid. diff. verb. 334;
Agroec. VH 123, 1.
Andr. V 4, 36«: cf. Don. Eun. V 8, 21.
„ V 4, 37-: cf. Eugr. ad h. 1.; Don. Ad. E 2, 21; Serv. Aen.
VI 238; Isid. orig. XVI 3, 5; 25, 12; Festus 333.
Andr. V 4, 37*: cf. schol. Victor. 1. c; Cledon. V 45, 28; Pomp.
V 173, 11; 188, 11. V. Kauer, Stud. Vindob. XXH 88.
520 APPENDIX.
Andr. V 4, 38: cf. Eugr. ad h. 1.; Festus 330, 7. v. Otto, 'Sprich-
worter' s. v, scirpus 1 ; Smutny 125.
Andr. V 5, 3—4: cf. Don. Andr. lY 3, 1; Serv. Dan. Ecl. VII 31
(c. Ter. 1.); Aen. I 73 (c. Ter. Andr. IV 3, 1); Serv. Aen. m
85; 167; VI 871; Non. 361, 27 (c. Ter. 1.); Cic. de off. HI 28,
4; Sueton. ed. Roth p. 318, 21.
Andr. V 5, 3": cf. Cic. de nat. deor. I 51; Diog. Laert. X 139.
„ V 5, 7: cf. schol. Victor. Schlee p. 68.
„ V 5, 8: V. Hahn 1870, 13.
„ V 6, 13: cf. Euanth. III 9; Don. Andr. II 1, 1. v. Ritschl,
Parerg. 599; Scheidemantel p. 58 adn.
Andr. V 6, 14^: v. Ritschl, Parerg. 599 ; Leo, Tlautin.Forsch.' 35.
„ V 6, 16: cf. Serv. Aen. VI 890.
Eunuchus.
Eun. praef. II: cf. Ad. praef, I 1; De com. VI 4. — v. Scheide-
mantel 44 sq.
Eun, praef. 12: cf. Euanth. IV 4.
„ 15: cf. Ad. praef. 15; Euanth. IV 5; De com. VH
2; 4. — V. Scheidemantel 33; Rabbow 323,
Eun, praef. I 5*: cf. Andr. praef. 11 3; III 6; Ad. et Hec. praef.
I 4*; Euanth. IH 1. — v. Scheidemantel 31; Rabbow 322,
Eun. praef. 16: cf. De com. VI 3; v. Rabbow 325—26. — ob
iocularia etc.] cf. Ad. praef. 16; v. Scheidemantel 28; 39;
Rabbow 325.
Eun. praef. I 6*: cf. Vita Sueton. c. 3; Vita Ambros. extr.
„ „ 17: V. Scheidemantel 42 adn. 1; Rabbow 321 sq.
„ „ 19: cf. Ad. et Hec. praef. I 3 ; v. Scheidemantel 34.
„ „ I 10: cf, De com. VHI 1; v, Scheidemantel 35 sq.;
Rabbow 326.
Eun. praef. I 11: v. Rabbow 326.
„ „ IH: v, Smutny 101; Rabbow 323; 333 sqq.
Eun. prol. 1: cf. Eugr. — v. Gerstenberg 42.
„3: cf, Don. Andr. IV 1, 3; Pomp. V 302, 14; Prisc. ni
184, 15.
Eun. prol. 4^: cf. Serv. Aen. V409 (Varro de 1. 1. XI fr. 24 Wilm.);
Aen. VI 304 (Varro).
Eun. prol. 6^: cf. Don. Phorm. I 2, 6^.
„ „ 72; cf. Schlee p. 95, 9.
„ „9*: cf. Eugr.
„ 9^ cf. Don. Andr. 1114,3; Ad. IV 2, 31; schol. Bemb.
Heaut. I 1, 1; Prisc. HI 328, 16.
APPENDIX. 521
Eun. prol. 10': cf. Serv. Aen. I 359; Caper de orthogr. VII 93, 6.
„ „ O^: V. Leo, Mus. Rhen. 38, 322, qui in argumenti
narratione senariorum vestigia agnovit; Ribbeck, Fragm.
com.^ p. 97. — De Luscii fragmento v. Ribbeck 1. c; Dziatzko,
AnnaL philoL 1880, 812; Sabbadini, 'Boll. di filoL clase.' I 20.
Eun. proL 11': cf. Don. Eun. I2, 35; schoL Bemb. Eun. prol. 11;
Serv. Dan. Aen. I 6; Aen. VUI 71; Serv. EcL I 20; Aen. V
489; VI 766; Porph. ad Hor. c. I 12, 17; Ps.-Acron ad Hor.
serm. I 2, 78; I 6, 12; Prisc. IH 193, 13: semper Verg. Aen.
I 6 laudatur. Praeterea cf. Schlee p. 95, 11; Don. Hec. III
3, 2 ; al.
Eun. proL 11*: cf. Eugr. et schol. Bemb. ad h. L
„ „ 14^ et ^: coniungenda.
„ 15': cf. Schlee p. 95, 12.
„ 17' et *: cf. Don. Phorm. V 8, 54; Arus. Mess. VH
461, 3 (Ter. Eun. et Phorm.).
Eun. prol. 19 : v. Sabbadini, 'Studi ital.' HI 317.
„ 20: cf. Diomed. I 350, 9 (Ter.).
„ „ 24: cf. Don. Andr. I 3, 6; Eun. IV 5, l^ schol. Bemb.;
Schlee 95, 20.
Eun. proL 27^: cf. Eugr.
„ 32: cf. Don. Eun. 11 3, 11; Serv. Aen. V 122 (Ter.);
Don. Ars IV 375, 24; Diomed. I 328, 32; Cledon. V 39, 19;
Pomp. V 162, 8; Prisc. III 186, 1. v. Scheidemantel 45.
Eun. prol. 37': scholiorum series 37', 37*, 38', 38*.
„ 40*: cf. Serv. Dan. Aen. I 158.
„ 41: cf. praef. § 1, 2.
„ „ 44: cf. Don. Andr. prol. 8.
„ „ 45: ta ccttLyiio^a] cf. Eun. III 6, 10 (Eun. prol. 45
laudatur).
Eun. I 1, 1* et ^ cf. QuintiL IX 2, 11 (Ter.); Rhet. 1. m. 43, 32
(Ter.); Charis. I 283, 21.
Eun. I 1, l^: cf. Serv. Aen. IX 778; Thes. gloss. s, v. igitur.
, I 1, 1*: cf. Serv. Aen. IV 534.
, I 1, l^ V. Kauer, Stud. Vindob. 22, 89.
, I 1, 2: cf. Don. Phorm. I 1, 7; Non. 256, 9 (Ter.).
, I 1, 3: cf. Serv. Aen. X 848 (Ter.).
, I 1, 4': V. Sabbadini, 'Studi ital.' III 348.
, I 1, 5': cf. Helenius Acron ap. lul. Romanum = Charis.
I 210, 13 (Ter.); schol. Bemb. (Sall.); Schlee p. 96, 11.
Eun. I 1, 6: cf. Festus 116, 32; Thes. glose. s. v. naviter (aliter
lul. Romanus = Charis. I 207, 1).
Eun. I 1, 8*: cf. Don. Andr. I 1, 105.
„ I 1, 9' et •'': cf. Don. Andr. UI 1, 7; Phorm. I 4, 30; schoL
Bemb.; Serv. Dan. Aen. II 424; Serv. Aen. VI 216.
522 APPENDIX.
Eun. I 1, 11: cf. schol. Bemb.
„ II, 12: cf. Eugr. Andr. I 1, 34; Serv. Aen. X 861.
„ II, 14: cf. Arus. Mess. VII 488, 18.
„ I 1, 15: cf. Varro in libro humanarum (XXII fr. 1 Mirsch)
ap. Gellium 125, 1; 15; Isidor. orig. XVIII 1, 11; Thes. gloss.
s. V. indutiae; schol. Bemb.
Eun. I 1, 16^ cf. Don. Andr. II 5, 11; Non. 375, 21.
„ I 1, 19: cf. Don. Andr. I 1, 28.
„ I 1, 20: cf. Don. Andr. I 5, 36 (et 50); Eun. V 8, 20; Eugr.;
schol. Bemb.; Schlee p. 96, 22 sq.; Serv. Aen. I 135; Prisc.
ni 111, 4; 328, 13 sq.; Varro de lat. serm. V (fr. 81 Wilm.)
ap. lul. Romanum (Charis. I 241, 27).
Eun. I 1, 22: cf. Serv. Aen. 11 196 (Ter.).
„ I 1, 28*: cf. schol. Bemb. (Verg.); Serv. Dan. Ecl. VI 21.
„ I 1, 291 : cf. Don. Andr. I 1, 55 (Sall.).
„ I 1, 31: V. Kauer, Stud. Vindob. 22, 90.
„ I 1, 34: cf. Don. Hec. prol. I 2 (Probus); schol. Bemb.;
Serv. et Serv. Dan. Geo. I 151; Thes. gloss. (Lib. gl.) s. v.
grando (Ter.).
Eun. I 1, 35: cf. Don. Andr. IV 1, 39; schol. Bemb. Heaut. III
1, 39; Isid. orig. V 26, 18.
Eun. I 2, 2: cf. schol. Bemb.; Schlee p. 97, 7; Thes. gloss. s. v.
aliorsum.
Eun. I 2, 4: cf. Don. Ad. IV 4, 25; Serv. et Serv. Dan. Geo. 193;
Serv. Aen. I 92; EI 308; schol. Bemb.; Isidor. orig. XHE 10,
8. — V. Sabbadini, 'Studi ital.' HI 348.
Eun. I 2, 5^: cf. Eugr. (quidam); schol. Bemb.; Diomed. I 449,
15. — V. Gerstenberg 48.
Eun. I 2, 52"": cf. Don. Andr. I 1, 28; Phorm. I 3, 20; Quintil.
IX 3, 18; Arus. Mess. VII 499, 27.
Eun. I 2, 8: cf. Eugr. ad v. 7.
„ I 2, 9^: cf. Serv. Aen. IV 93. — v. Scheidemantel 51.
„ I 2, 9^: uero ironiae conuenit] ap. Don. saepius; cf. etiam
Don. Ars IV 401, 30; Diom. I 462, 7; Serv. Aen. IV 93; schol.
Bemb. (Verg.); Schlee p. 97, 12. — v. Smith, ^Archaisms of
Terence' etc. Diss. Baltim. 1890, 14.
Eun. I 2, 12: cf. Serv. Dan. Geo. I 189; Aen. IX 180; XI 592.
„ 12, 15: V. Sabbadini, 'Studi ital.' III 348—49.
„ I 2, 17: cf. Don. Andr. I 5, 19; Ad. IV 7, 11; Hec. IV 3, 3;
schol. Bemb. (Verg.).
Eun. I 2, 22^: cf. Don. Hec. HI 1, 17; Schlee p. 97, 18.
„ I 2, 24: cf. schol. Bemb.; Isid. difF. verb. 220—21.
„ I 2, 25': cf. schol. Bemb.; schol. Bern. in Pers. III 20 Kurz.
„ I 2, 27—28: cf. Don. Andr. I 1, 119; IH 1, 11; Phoiin. II
3, 68.
Eun. I 2, 32: cf. schol. Bemb.; Schlee p. 97, 21.
APPENDIX. 523
Eun. I 2, 35^: cf. prol. 11 c. adn.; Porph. ad Hor. c. 11 12, 7 et
serm. I 6, 12 (Ter.).
Eun. I 2, 35*: cf. schol. Bemb.; Don. Eun. II 2, 59 et schol.
Bemb. ad h. 1.
Eun. I 2, 36^ cf. Don. Hec. IV 3, 1; Serv. Dan. Aen. H 65;
Non. 240, 1 (Verg.).
Eun. I 2, 39^ cf. schol. Bemb.
„ I 2, 46^: cf. Eugr. Eun. I 2, 47.
„ I 2, 47*: iTtLiiov^ eandem figuram habes Don. Eun. V 4, 2;
Hec. m 3, 6.
Eun. I 2, 50 ^- cf. Don. Andr. I 2, 15 (Plaut.); Schlee p. 97, 22.
„ I 2, 50^: cf. Don. Eun. H 3, 57.
„ I 2, 51*: res = pecunia] cf. Don. Ad. H 1, 32; H 2, 12 ;
V 3, 34.
Eun. I 2, 54^: cf. e. g. Sueton. de gramm. 4.
„ I 2, 54^- cf. Don. Hec. IV 3, 4; Phorm. V 6, 1.
„ I 2, 58*: cf. Don. Andr. IV 1, 55 c. adn.
„ I 2, 59 ^: cf. Don. Andr. H 1, 21; H 2, 16; Hec. V 1, 22;
Phorm. n 3, 33.
Eun. I 2, 67^ et *: cf. Don. Eun. IV 6, 8; Hec. V 3, 21; schol.
Bemb. Heaut. IH 1, 83.
Eun. I 2, 68*: cf. Don. Andr. IV 3, 2.
„ I 2, 83*: cf. schol. Bemb.
„ I, 2, 84: cf. Don. Ad. IV 3, 16; schol. Bemb.; Osbom. (Mai
cl. auct. VIII) 107.
Eun. I 2, 85 3 : v. Sabbadini, 'Studi ital.' EI 350.
„ I 2, 87^: V. Hartman 154 (defendit lectionem codicis C
'exhibeat').
Eun. I 2, 87=^: cf. Don. Andr. prol. 22; HI 4, 17; al. — schol.
Bemb. ; Serv. Aen. V 600.
Eun. I 2, 88^ et «: cf. Don. Phorm. I 2, 20; schol. Bemb.
I 2, 88* et «: cf. Don. Eun. prol. 3.
I 2, 88«: cf. 85». — v. Hahn H 9 adn.
I 2, 91*: cf. Rhet. 1. m. 25, 19; 75, 27.
I 2, 91*: cf. Don. Eun. II 3, 97; Ad. I 2, 53; HI 2, 52.
I 2, 92*: cf. Don. Eun. H 3, 86; Ad. IV 4, 20.
I 2, 95* et *: cf. Don. Andr. I 1, 15 c. adn.
I 2, 97*: cf. schol. Bemb.
I 2, 98*: cf. 95 c. adn.
I 2, 109*: cf. schol. Bemb.; Schlee p. 97, 33.
I 2, 110: cf. schol. Bemb.
I 2, 111*: cf. Schlee p. 97, 34.
I 2, 111*: cf. schol. Bemb.
I 2, 112*: cf. Don. Ad. IV 5, 34; Hec. IH 2, 15.
I 2, 115*: cf. Don. Ad. I 2, 29; Phorm. I 3, 3.
12, 118: cf. Euanth. III 4; v. Scheidemantel 52.
524 APPENDIX.
Eun. I 2, 122^: cf. Don. Eun. V 5, 10; V 8, 40.
„ I 2, 124: cf. Don. Eun. 11 3, 21 ; Ad. Il, 15; Serv. Dan. Geo.
I 24; Serv. Geo. I 287 (Ter.); Aen. I 567 (Ter.); IV 96 (Ter.);
VII 427 (Ter.); 629 (Ter.).
Eun. n 1, l^: multiloquium et uaniloquium] cf. 11 1, 10 uani-
loquium; 11 2, 34 longiloquium ; II 2, 23 interloquium ; Hec.
V 1, 15 tardiloquium ; Phorm. II 3, 93 multiloquium. — v.
Leo, Mus. Rhen. 38, 339 adn. 1.
Eun. n 1, l^ V. Kauer, Stud. Vindob. 22, 90.
„ II 1, 5: V. praef. § 5, 2.
„ II 1, 6: cf. Schlee p. 77. — v. Sabbadini, 'Studi ital.' III
359
Eun. II 1, lO^: cf. Eugr. (Hec).
„ II 1, IS^: cf. Serv. Aen. IV 9; Charis. 1 101, 17; Thes. gloss.
s. V. insomnia. — v. Laemmerhirt, De prisc. script. locis a
Servio allatis 332.
Eun. II 1, 14^ et ^: cf. Thes. gloss. s. v. ingratis.
„ II 1, 16: V. Kauer, Stud. Vindob. 22, 82.
„ II 1, 20 ^: cf. schol. Bemb.
„ II 1, 21^: cf. Don. Andr. IV 2, 15 c. adn.; Eun. V 4, 13
(II 1, 21).
Eun. n 1, 22: cf. Eugr. Eun. prol. 30.
„ II 1, 24^ V. Smith, 'Archaisms of Terence' 20.
„ n 1, 243 : cf. schol. Bemb.
„ II 1, 25^ cf. Eugr. et schol. Bemb.; Schlee p. 98, 24; Don.
Ad. II 3, 11 ; V 8, 16 ; Non. 13, 11 sq. ; Festus P. 71 ; Isid. orig.
X 74; Thes. gloss. s. v. decrepitus.
Eun. II 2, l^: cf. Eugr.; Don. Phorm. II 2, 1.
„ n 2, 1»: cf. Don. Andr. IV 3, 1 ; IV 4, 5.
„ n 2, l^: cf. Eugr.; schol. Bemb.; Prisc. HI 352, 8. — v.
Kauer, Stud. Vindob. 22, 90 sqq.
Eun. n 2, 3^: cf. Schlee p. 99, 2.
„ n 2, 3^: dissentiunt Eugr. et schol. Bemb.
„ II 2, 41 : cf. Eugr.; schol. Bemb.; Non. 324, 15. — v. Sab-
badini, 'Studi ital.' IH 351; Rabbow 306.
Eun. II 2, 4^*: cf. Eugr.; schol. Bemb.; Schlee p. 99, 2; Don.
Eun. V 4, 14; Non. 134, 23; Thes. gloss. s. v. abligurrio.
Eun. n 2, 5: cf. Eugr.; schol. Bemb.; Schlee p. 99, 5.
„ II 2, 5«: cf. schol. Bemb. Heaut. II 3, 53.
„ n 2, 6^: cf. Don. Eun. V 1, 17; Hec. IV 4, 21.
„ II 2, 6«: cf. Eugr. ad h. 1. et Eun. IV 4, 6; Don. Eun. EI
5, 34.
Eun. n 2, 6*: cf. schol. Bemb. (Sall.); Don. Andr. H 2, 28 (Sall.);
Hec. in 2, 21 (Sall.).
Eun. n 2, 7*: cf. Ps.-Acron ad Hor. c. I 35, 26 (Ter.).
I
APPENDIX. 525
Eun. II 2, 91 et ': cf. Don. Hec. I 1, 11; v. Sabbadini, 'Studi
ital.' III 351.
Eun. n 2, ll^ et *: cf. Eugr.
„ II 2, 12 '^: cf. Don. Eun. IV 4, 63—54 (Hor. ep. I 12, 19;
Verg. XI 695); Porph. ad Hor. ep. I 11, 28 (Cic; Verg. XI
695); I 12, 19.
Eun. II 2, 13^: cf. Don. Andr. I 3, 16; IV 4, 34; Ad. U 1, 50;
Hec. I 2, 73; Schlee p. 99, 10.
Eun. n 2, 24: cf. Don. Ars IV 371, 22; Acron ap. lul. Roman.
= Charis. I 201, 3 (Keil et Umpfenbach ad I 2, 46 spectare
putant, sed melius huc referenda).
Eun. n 2, 252 et »: cf. Eugr.; schol. Bemb.; Schlee p. 99, 14;
Varro de 1. 1. V 146—47; Festus P. 48; Non. 85, 9; Thes.
gloss. s. V. cupedinarii.
Eun. n 2, 25^ et 26^ cf. Varro de 1. 1. V 147; Festus P. 125;
Isidor. orig. XV 2, 44; Schlee p. 99, 13; Ps.-Acron ad Hor.
serm. II 3, 229; Thes. gloss. s. v. macellum.
Eun. II 2, 25^: ab uno auctore profecta videntur esse scholia
25', 26^ 263, 26^ 26^
Eun. II 2, 26^: cf. Eugr.; schol. Bemb.; Schlee p. 99, 16; Serv.
Aen. V 822; Non. 49, 10; Ps.-Acron ad Hor. serm. II 5, 44;
Thes. gloss. s. w. cetarius et bolona.
Eun. n 2, 27^: mantiscinor] v. Sabbadini, 'Studi ital.' m 357;
Plasberg, Mus. Rhen. 54, 638; Lindsay ad Plauti Capt. 896.
Eun. II 2, 28 ^- cf. Eugr.; v. Gerstenberg 50.
II 2, 29* et 30^: haec cohaerent.
n 2, 29 '^: cf. Thes. gloss. s. v. famelicus.
n 2, 30^: cf. Eugr.
n 2, 30*: cf. Don. Hec. I 2, 54.
n 2, 30=^: cf. Don. Phorm. I 2, 73; H 1, 22; 62.
II 2, 31': cf. Don. Phorm. I 2, 36; schol. Bemb.; Thes. gloss.
Eun. II 2, 33^: cf. Eugr.; schol. Bemb.; Schlee p. 99, 23.
„ n 2, 37*: V. Szelinski, 'Nachtr. u. Erg. zu Otto, Sprichw.'
p. 22.
Eun. H 2, 38 ^- cf. Don. Eun.IV7, 15; Eugr. (v. Gerstenberg 42) ;
Schlee p. 109, 12; Ps.-Acron ad Hor. serm. I 1, 102; I 2, 12;
ep. I 2, 28; Festus P. 165 (Aelius Stilo); Non. 18, 24; Thes.
gloss. 8. V. nebulo. — v. Otto, 'Sprichw.* s. v. nebula 4.
Eun. II 2, 38*: cf. Eugr.; Prisc. H 593, 6. — v. Ribbeck, Prol.
in Verg. 184; Hagen, Ann. phil. 14, 472; Smith, ^Archaisma
of Terence' 25.
Eun. II 2, 40^: cf. Schlee p. 100, 2; Don. Ad. m 2, 54; Prisc.
m 328, 17.
Eun. n 2, 40': cf. Schlee p. 100, 2. — ftpconiae] v. Sabbadini,
'Studi ital.' m 352. — quem . . . continerej ^quem . . .
526 APPENDIX.
obtinere' vel ^cui .... contingere' Hartman 156: yix ne-
cessaria.
Eun. II 2, 40*: cf. Don. Ad. HI 3, 19; V 7, 3.
„ II 2, 40^: cf. Prisc. III 148, 3 sq. (Ter.).
„ II 2, 41 : cf. Eugr.
„ II 2, 42^: cf. Don. Eun. IV 5, 9; V 2, 45; Andr. I 2, 31;
Ad. II 1, 13; Phorm. I 2, 92.
Eun. II 2, 43^: cf. Eugr. ad v. 42.
„ II 2, 43*: cf. schol. Bemb.
„ n 2, 43«: cf. Sei-v. Aen. Il, 14; 75; E 22; 1X26; Porphyr.
ad Hor. serm. II 3, 142; Ps.-Acron ad serm. I 1, 79; App.
Probi IV 196, 26—27.
Eun. II 2, 46^ et 2; cf. Don. Andr. IV 1, 53.
„ II 2, 48: cf. schol. Bemb.; Schlee p. 100, 5—6.
„ II 2, 49^: cf. Don. Eun. II 3, 40; Hec. IV 1, 14; V 2, 5;
Ad. IV 2, 6; IV 6, 1; Festus P. 70; 71; 72; 75; Non. 105, 17;
Isid. orig. X 76; Serv. Aen. I 106 (Ter. Heaut.); Thes. gloss.
s. V. deiero. — v. Laemmerhirt 1. c. 358.
Eun. II 2, 51^: coniungendum cum 52 \
„ II 2, 52^: cf. Eugr.
„ n 2, 53^: cf. Don. Eun. prol. 45; Ad. IH 4, 30.
„ II 2, 54^: cf. Don. Andr. prol. 17; H 1, 24; IV 4, 33; Ad. IH
3, 87; IV 2, 1; V 3, 49.
Eun. II 2, 55 ^- cf. Don. Andr. IH 4, 12.
„ II 2, 56^: cf. Eugr. ad v. 55.
„ II 2, 57^: cf. Schlee p. 100, 8.
„ n 2, 57«: cf. Serv. Aen. I 669.
„ n 2, 58: cf. Don. Andr. EI 4, 23; Phorm. I 1, 5; Sei-v. Aen.
XI 33. — V. Sabbadini, 'Studi ital.' III 252—3.
Eun. II 2, 59 2; cf. Don. Andr. IV 4, 11.
„ II 2, 59*: cf. schol. Bemb.; Aristot., 'A&riv. noX. 42.
„ n 2, 59^ cf. Don. Eun. I 2, 35; HI 3, 13.
„ II 2, 59«: V. Kauer, Stud. Vindob. 22, 91.
„ n 2, 60*: cf. Eugr.; Schlee p. 100, 10; Serv. Aen. IX 373;
Serv. Dan. Aen. IX 327.
Eun. II 3, 1»: cf. App. Probi IV 203, 33.
„ H 3, 3^—': plus intulit] a^^riGLv significat, cf. Eun. V
4, 40.
Eun. II 3, 5^: cf. Serv. Aen. VI 560 (V768); 104; Vin298; Serv.
Dan. Aen. VIII 194; Gell. XHI 30, 2; Non. 52, 20; Isid. orig.
XI 1, 33.
Eun. II 3, 10 ^: cf. Don. Ad. II 3, 9; schol. Bemb. Eun. II 3, 8;
Schlee p. 99; Thes. gloss. s. v. prae me.
Eun. n 3, 10': cf. Don. Eun. V 2, 60; Ad. IH 4, 4.
„ II 3, ll^: cf. Don. Ad. IV 6, 1.
„ II 3, 11*: cf. Don. Andr. IV 3, 24 c. adn.
APPENDIX. 527
Eun. II 3, 12': cf. TLes. glos8. s. v. flocci fecerim. — v. Szelinski,
^Nachtr. u. Erg. zu Otto, Sprichw.' p. 22.
Eun. n 3, 13 ^ cf. Serv. Dan. Aen. XII 337; Ps.-Ascon. in Verr.
I 29, 17; Isid. orig. X 6; Thes. gloss. s. v. alacer.
Eun. n 3, 13^: cf. Velius Longus ap. Anon. Bob. I 556, 22;
Prisc. n 230, 20; Expl. in Don. IV 491, 28; Caper de orthogr.
Vn 107, 7; Serv. et Ti. Don. Aen. V 380; Serv. Aen. VI 685.
Eun. n 3, 14^: cf. Eugr.; Don. Ad. III 3, 7; Serv. Aen. 11 375.
„ II 3, 15^: cf. Ti. Don. Aen. IV 336.
„ II 3, 15^: cf. Don. Andr. III 2, 30; Ad. V 3, 59; Thes. gloss.
8. V. prorsus.
Eun. II 3, 15^: cf. Don. Andr. 1112,30; Hec. Il,35: Ad. 11,46;
schol. Bemb. Heaut. I 1, 88; Isid. orig. I 38, 1 (Varro de
serm. 1. V fr. 79 Wilm.); Thes. gloss. s. v. prosa.
Eun. II 3, 16^ cf. Quintil. VIH 3, 86.
„ n 3, 16': scholiorum series 16», 18*, 19 ^
„ n 3, 16*: cf. Don. Andr. H 6, 5; Ad. IV 2, 25.
„ II 3, 16^ V. Smith, 'Archaisms of Terence' 18.
„ n 3, 17^: cf. Don. Andr. H 3, 27; IH 2, 47; HI 5, 7; Hec.
III 3, 42; Serv. et Ti. Don. Aen. I 237; Sueton. diff. p. 317
Roth; Isid. diff. verb. 439; Beck, Diff. script. p. 76.
Eun. n 3, 19*: cf. Eugr.
„ H 3, 19^ cf. Serv. Aen. I 703; Gell. IV 1, 2; Cledon. V40, 8
(Beck, Plinius p. 73).
Eun. n 3, 20* et *: haec scholia inter se cohaerent.
„ II 3, 21 3 : cf. Don. Eun. I 2, 124; Ad. I 1, 15; Serv. Aen. I
567 (Ter.); Serv. Dan. Geo. I 24.
Eun. H 3, 21*: cf. Don. Andr. I 1, 58 c. adn.
„ n 3, 21^: cf. Hor. ep. 12, 19; Petron. 131.
„ II 3, 22^ et *: cf. Serv. Geo. II 89; Aen. VII 1.
„ n 3, 23^: Graeci] Lacedaemonii scilicet.
„ n 3, 23»: cf. Ovid. Am. I 5, 21.
„ n 3, 23°: cf. Eugr.; Non. 489, 21; Prob. cath. IV 23, 26.
„ H 3, 24^: cf. Festus 102.
„ n 3, 24*: cf. Serv. Aen. I 318.
„ H 3, 25»: cf. Don. Andr. I 1, 3.
„ n 3, 27»: cf. Varro de 1. 1. V 109.
„ H 3, 28»: V. Schwind, 'XJhei d. Recht b. Terenz', Progr.
Wirceb. 1901, 77.
Eun. n 3, 32»: cf. Don. Eun. IH 3, 9*.
„ H 3, 34»: cf. Serv. Aen. HI 6; I 178; 323.
„ H 3, 37^: cf. Don. Eun. IV 4, 7; Ad. HI 4, 20; IV 2, 34. —
Don. Eun. IH 3, 2; Serv. Aen. IH 686; Priac. H 61, 20. — v.
Ribbeck, proleg. in Verg. p. 184.
Eun. n 3, 40^: cf. Thes. gloss. s. v. liqueo; Ps.-Ascon. in divin.
11, 24.
528 APPENDIX.
Eun. n 3, 40^: cf. Eun. E 2, 49^ c. adn.
„ II 3, 42^: V. Scheidemantel 70.
„ n 3, 42^: V. Scheidemantel 71; Rabbow 307.
„ II 3, 45^: cf. Eugr.
„ n 3, 45^ et ^ et ': cf. schol. Bemb.; Verrius Flaccus ap.
Charis. I 103: Serv. Ecl. 11 34; Agroec. de orthogr. YII 116, 5
(= Beda 277, 26); Isid. orig. XI 1, 50; diff. verb. 336; diff.
rer. 58; Thes. gloss. s. vv. labium et labrum.
Eun. n 3, 45^: cf. Don. Eun. V 8, 29; Servius Aen. V 784; YII
332; X 731 (= Ti. Don.); XH 1 (= Ti. Don.); Festus P. 114.
Eun. n 3, 50^ et '^: cf. Don. Eun. H 3, 72; Ad. II 2, 39; Hec. H
2, 30.
Eun. n 3, 51^: cf. Thes. gloss. s. v. recte.
„ n 3, 52^: cf. Don. Phorm. IV 3, 9; Thes. gloss. s. v. com-
modum.
Eun. n 3, 57: cf. schol. Bemb.; Serv. Dan. Aen. II 233; Serv.
Aen. VI 218 (Ter.); Comm. Bern. in Lucan. E 23 (Ter.).
Eun. II 3, 59^: v. Hahn H 8.
„ n 3, 61^: cf. Don. Eun. H 3, 76^; Phorm. H 3, 43.
„ n 3, 66^: cf. Serv. Aen. VI 497 (Ter.); Agroec. VH 119, 2
(Ter.).
Eun. n 3, 66*: cf. Eugr.; Isid. orig. XI 2, 18; 28 (Ter.). — v.
Kauer, Stud. Vindob. 22, 92.
Eun. H 3, 67«: V. Heraeus, Arch. lexic. lat. XH 267.
, H 3, 76^ et »: cf. Don. Eun. IV 2, 12.
, H 3, 76^: cf. Don. Eun. H 3, 61 V
, n 3, 78^: cf. Eugr.
, n 3, 83^: cf. Don. Eun. IV 4, 11; Ad. IV 4, 26.
, n 3, 86^- cf. Don. Eun. H 2, 35.
, H 3, 86»: cf. Don. Eun. V 1, 20; V 2, 5; Ad. IH 2, 52; IV
5, 66.
Eun. n 3, 88«: cf. Festus 230, 14 (Plaut. Epid. IV 2, 22). — v.
Otto, 'Sprichw.' s. v. plaustrum.
Eun. n 3, 90^: cf. Eugr.
„ n 3, 90^: cf. Don. Phorm. H 2, 4; v. Otto, 'Sprichw.' s. v.
interere.
Eun. n 3, 91 ^: cf. Serv. Dan. Aen. E 124; Thes. gloss. s. v. fla-
gitium. — V. Heraeus, Arch. lex. lat. XH 263 adn.
Eun. n 3, 91^: cf. Thes. gloss. s. v. fraglantem.
H 3, 91^: coniungenda scholia 91 ^ 91^ 92, 96 ^
n 3, 93: cf. Thes. gloss. s. v. despicata.
H 3, 97 ^: cf. Don. Ad. IH 2, 52.
H 3, 98: cf. Isid. diff. verb. 304.
H 3, 99»: cf. Don. Andr. H 3, 10; al.
APPENDIX. 529
Eun. m 1, l^: cf. Eugr.
, m 1, l^: cf. Don. ad v. 20.
, m 1, 2: cf. Eugr.
, m 1, 3«: cf. Don. Andr. I 1, 2».
, m 1, 5': cf. Don. Enn. m 2, 2; IV 7, 36; Ad. H 2, 2.
, m 1, y-: cf. Eugr.
, m 1, 6«: V. Hahn I 7.
m 1, 9: cf. Serv. Aen. I 121; Serv. Dan. Aen. XII 651.
, m 1, 10»: cf. Serv. Aen. I 35 (Ter.); Charis. 1 106, 12; Diom.
I 327, 12—13; Prob. de nom. IV 209, 9 sq. (Beck, Plinius
p. 76); Prisc. E 147, 2 (Ter.); Explan. in Don. IV 572, 12 (Ter.);
Consent. V 348, 24 (Ter.); Porph. (Ps.-Acron) ad Hor. serm.
I 10, 3; Non. 223, 9 (Ter.); Schlee p. 102, 6.
Eun. m 1, 11»: cf. Schol. Bemb.; Schlee p. 102, 6; Serv. Aen. I
676; VI 66.
Eun. m 1, 11*: cf. Non. 318, 11 (Ter., ubi 'habes' supplendum).
„ m 1, 12»: ^drccLov] cf. Thes. gloss. s. v. nebulo (Ter. Eun.
IV 7, 15).
Eun. m 1, 12*: V. Rabbow 309.
„ m 1, 16': cf. schol. Bemb. ; Thes. gloss. s. vv. exspuo et
pus.
Eun. m 1, 17^: cf. Serv. Aen. IV 421.
„ m 1, 18: cf. Don. Eun. HI 5, 17»; Schlee p. 126, 30; Thes.
gloss. s. V. elegans.
Eun. m 1, 20: cf. Don. ad v. 1.
„ m 1, 22»: cf. Don. Andr. m 2, 40: Ad. IV 5, 64.
„ m 1, 23»: cf. Serv. Geo. I 57 (Ter.); Plinius n. h. Vm
27; 32.
Eun. m 1, 25*: cf. Serv. Aen. I 140.
.. m 1, 32»: cf. Don. Phorm. I 2, 18.
.. m 1, 32«: cf. Don. Andr. IV 3, 8-
„ m 1, 34*: cf. Varro de 1. 1. \TI 84; Porphyr. et Ps.-Acron
ad Hor. c. H 11, 21; Festus 330, 4; Festus P. 331, 1; Isidor.
orig. XX 7, 1.
Eun. m 1, 34»: palpitare GyiuigsLv] cf. Thes. gloss. s. v. palpito.
„ m 1, 36: cf. Eugr.; schol. Bemb.; Schlee p. 102, 17; Plin.
n. h. Vm 218. — V. Otto, 'Sprichw.' s. v. lepus 3.
Eun. m J, 37*: cf. Isid. orig. X 96.
„ m 1, 38»: adagia] cf. Festus P. 12, 12.
.. m 1, 42: cf. Eugr.; schol. Bemb.
.. m 1, 47: cf. Prisc. HI 82, 21.
., m 1, 50»: cf. Don. Andr. H 2, 19; Eun. m 5, 52; Serv. Aen.
I 714.
Eun. m 1, 55: cf. Ps.-Acron ad Hor. ep. 2, 28 (Ter. Eun. m
1, 10).
Kun. m 1, 58: cf. Serv. Aen. IV 1 (Ter.).
Donati coium. rec. Wessner. 34
530 APPENDIX.
Eun. III 1, 62^: cf. Don. Andr. HI 1, 16; IV 2, 29.
„ m 1, 62^: cf. Eugr.
„ m 2, l^: cf. Euanth. m 8 et 4.
.. m 2, 1*: cf. schol. Bemb. (Verg.); Don.Hec.mi,39 (Verg.);
Phorm. V 1, 8.
Eun. m 2, 2: cf. Don. Eun. IH 1, 5^ c. adn.
„ m 2, 31; cf. schol. Bemb.; Serv. et Serv. Dan. Aen. I 256;
Isid. diff. verb. 398; Thes. gloss. s. v. basium; Beck, Diff.
script. 41; V. Annal. philol. suppl. 19 (1893), 45.
Eun. m 2, 4«: cf. Don. Eun. V 5, 161
„ m 2, 4^ cf. Schlee p. 103, 5.
„ m 2, 5^: cf. Eugr.
.. m 2, 13^: cf. Serv. Aen. IV 56; Ser. Dan. Aen. X 31.
„ m 2, 13«: cf. Eugr.
„ m 2, 15^: cf. schol. Bemb.
„ m 2, 15*: cf. Charis. I 108, 13; Prisc. m 286, 11.
„ m 2, 18*: cf. schol. Bemb.
„ m 2, 18»: cf. Eugr. ad v. 27. — schol. 18« cum 27* arte
Eun. m 2, 18^: cf. Eugr.; Serv. Aen. I 647 (Ter.); Serv. Dan. Geo.
IV 293 (Ter.); Aen. IV 480 (Ter.).
Eun. III 2, 18«: cf. Eugr.
„ m 2, 18^: cf. Don. Andr. II 1, 3; Serv. Aen. VII 289.
„ m 2, 19^: vix = difficile] cf. Thes. gloss. s. v. vix; = non]
cf. Don. Ad. m 2, 12 ; Phorm. II 3, 26.
Eun. m 2, 20*: cf. schol. Bemb. (Verg.); Don. Andr. I l,45(Verg.)
c. adn.
Eun. m 2, 21*: cf. Don. et schol. Bemb. Eun. II 1, 24; Serv.
Dan. Aen. I 289; Serv. Aen. X 133 (Ter.).
Eun. m 2, 22^: cf. Don. Andr. 11 2, 7.
„ m 2, 23^: cf. Don. Andr. I 1, 7.
„ III 2, 24: cf. Eugr.
„ m 2, 25»: cf. schol. Bemb.; Fest. 293 et 298; Fest. P. 292
et 299 ; Isid. orig. X 243 (Ter.).
Eun. m 2, 25": cf. Fest. 1. c. et 290; 348 (349); Prisc. II 32, 19;
455, 5; m 16, 25.
Eun. m 2, 26»: cf. Serv. Ecl. m 8.
„ m 2, 27*: cf. Eugr.
„ m 2, 31^ et *: idem utriusque adnotationis auctor.
„ m 2, 38*: cf. Lucil. ap. Non. 138, 18; v. Otto, 'Sprichw.'
s. V. flamma 5.
Eun. m 2, 43*: cf. Eugr. ad v. 44.
„ m 2, 53: cf. Schlee p. 103, 25.
„ m 3, 1*-*: V. Nencini, De Ter. eiusque font. 86 sq.; 88
adn. 1.
Eun. m 3, 1* extr.: cf. Don.Eun.IV7,14; Thes.gloss.s.v.nimirum.
APPENDIX. 531
Eun. III 3, 1* et 2^: v. Kauer, Stud. Vindob. 22, «2.
., III 3, 2^: cf. Don. Eun. II 3, 37 c. adn.
„ m 3, 7^: cf. Eugr.
„ in 3, 9^: cf Serv. Aen. VE 664 (Varro ant. rer. hum. XXII
fr. 4 Mirsch); Isidor. orig. XVIII 9, 4; Thes. gloss. s. v. dolo-
— quod autem addidit etc.] cf. Festus P. 69, 10; Ulpian.
Dig. IV 3, 1.
Eun. m 3, 12: cf. schol. Bemb.
„ m 3, 16: cf. schol. Bemb.; Serv. Aen. I 697; Don. Eun. m
5, 3^ c. adn.
Eun. m 3, 19: cf. Thes. gloss. s. v. intendo.
., m 3, 21: cf. Prisc. II 101, 11 (Ter.).
„ m 3, 29*: cf. Schlee p. 104, 12.
., m 3, 31^: cf. Don. Eun. IV 6, 25^ Hec. II 2, 31*.
„ III 3, 31 8 : cf. Don. Ars IV 338, 16 (de verbo); Cledon. V
59, 25; Pomp. V 231, 36.
Eun. III 4, 1*: ut apud Menandrum] v. Fabia, 'Les prologues
de Terence' 97 adn. 1; Nencini 1. c. 93 sq.
Eun. III 4, 2*: cf. Diomed. I 362, 6 (Ter.).
., m 4, 4^sqq. : tres ordines scholiorum continui: 4*, 4', 5 —
Ql q2 g3 U4 Q
Eun. m 4, 8»'et *: cf. Schlee p. 104, 28.
„ m 5, 1»: cf. Don. Andr. III 2, 26; Ad. 11 3, 6; Charis. I 96,
15 (Ter.). — v. Smith, 'Archaisms of Ter.' 7 sq.
Eun. m 5, 2^: cf. Serv. Aen. II 129; X 63; Non. 382, 25. — rum-
pere vocem] Vergilianum, Aen. 11 129.
Eun. m 5, 3*: cf Eugr.; Schlee p. 105, 3.
., m 5, 3-: cf. Serv. Aen. I 697.
., m 5, 6^: cf. schol. Bemb.; Don. Ad. I 2, 33.
„ m 5, 7« et ^ cf. Serv. Geo. I 387; Non. 32, 26 (Ter., Verg.);
Fest. P. 96, 7; cf. etiam Don. Eun. III 5, 11 ^
Phin. III 5, 9*: cf. schol. Bemb.
,. m 5, 9»: cf. Don. Andr. I 1, 129.
.. m 5, 10*: figurate] cf. Don. Eun. prol. 45 'tc5 aTztxi-
611(5 '.
Eun. ril 5, 12*: cf. Eugr.; Don. Eun. V 8, 18.
III 5, 15: V. Rabbow 313.
m 5, 17^ cf. Don. Eun. III 1, 18.
m 5, 18^: cf. Don. Eun. m 1, 18 c. adn.; Gell. XI 2, 3.
III 5, 22': cf. Schlee p. 105, 7.
m5, 29»: cf. Eugr.
m 5, 30': cf. Don. Eun. IV 7, 36; V 8, 33.
m 5, 34*: cf. Don. Eun. II 2, 6 c. adn.
m 5, 35": cf. Schlee p. 105, 11; Thes. gloss. s. vv. con-
clavis et in conclavi (Ter.).
Eun. m 5, 38*: cf. Don. Ad. V4,5; Phorm. prol. 18; Sei-v. Aeu.
34*
532 APPENDIX.
XII 680; Arus. Mess. VH 474, 20; v. Smith, ^Archaisms of
Terence' 13.
Eun. in 5, 39^: cf. Thes. gloss. s. v. impendio; v. Goetz, 'Der
Liber glossarum' 67.
Eun. in 5, 41^ et ^: cf. Eugr.; Ps.-Acron ad Hor. serm. I 2, 83
(Ter.).
Eun. m 5, 42=^: cf. Serv. Geo. IV 150 (Don.).
„ in 5, 44*: V. Schwind, 'tJber d. Recht b. Terenz», Progr.
Wirceb. 1901, 73 adn.
Eun. in 5, 45^: cf. Eugr.; Don. Phorm. I 2, 52.
„ in 5, 46^: cf. Serv. Aen. XI 1.
„ in 5, 48^: cf. Serv. Aen. H 67.
„ ni 5, 50^: cf. Eugr.; Isid. diff. verb. 550.
„ ni 5, 51: cf. Don. Ad. lE 2, 21; IV 2, 11; Prisc. II 393, 22
(Ter.); Arus. Mess. VH 503, 26 (Ter.).
Eun. m 5, 52: cf. Don. Eun. III 1, 50 ^ c. adn.
„ 1115,53--'': cf. Eugr.; schol. Bemb.; Schlee p. 105, 27;
Serv. Aen. XH 120 (Ter.); Festus P. 116, 1; Isidor. orig. XV
14, 2. — V. Gerstenberg 48; Laemmerhirt 1. c. 357.
Eun. ni 5, 56^: cf. Serv. Aen. IV 166 (Ter.).
„ in 5, 56»: cf. Schlee p. 105, 29.
„ m 5, 56*: "^uoluptatem' (sic cod. T) scribendum erat; v.
Hartman 161; Dziatzko, 'Deutsche Litt.-Zeit.' 1896, 843.
Eun. m 5, 58: cf. Eugr.; Schlee p. 105, 30.
„ m 5, 59^: V. Szelinski, *"Nachtr. u. Erg. zu Otto, Sprichw.'
p. 22.
Eun. m 5, 60^: cf. Schlee 1. c.
„ m 5, 60^ et ^: cf. Don. Eun. IV 7, 46- "» c. adn.
„ m 5, 60^^: cf. schol. Bemb.; Schlee p. 105, 31.
Eun. IV 1, 4^: cf. Don. Eun. m 2, 2 c. adn.
„ IV 1, 8^- cf. Serv. Aen. VI 160; Isid. orig. VI 8, 3.
„ IV 1, lO^ cf. Eugr.
„ IV 1, lO^: Vj[uia non est apud militem' Hartman 101 cum
Westerhovio.
Eun. IV 1, 12: v. Kauer, Stud. Vindob. 22, 93.
„ IV 1, 12^: cf. Don. Eun. IV 7, 27^; Hec. m 5, 50; Serv.
Aen. n 657.
Eun. IV 1, 12»: cf. Serv. Dan. Aen. XH 533.
„ IV 2, 1*: cf. Serv. Aen. VH 30 (Ter.).
„ IV 2, 4: cf. Serv. Aen. VI 332.
„ IV 2, 7^-2. cf. Serv. Aen. IX 377 (Ter.); Prisc. IH 514, 25
(Ter.); Thes. gloss. s. v. diverticulum.
Eun. IV 2, 9*: sunt autem qui etc.] cf. schol. 9^
„ IV 2, 12*: cf. Eugr.; Schlee p. 106, 10; Phorphyr. ad Hor.
c. I 13, 16 (Ter.). — V. Otto, 'Sprichw.' s. v. linea 3.
APPENDIX. 533
Eun. IV 2, 14«: cf. Don. Ad. m 2, 7 (Plaut.); Hec. UI 1, 40
(Plaut.); Phorm. 11 1, 54 (Plaut.).
Eun. IV 2, 14»: cf. Don. Hec. IH 3, 5; Phorm. I 4, 27; Serv. Ecl.
VI 20; Isid. diff. verb. 554.
Eun. IV 3, l^ et *: cf. Serv. Aen. V 352; Isid. orig. X 254; ditf.
verb. 507 (Ter.); Sueton. diff. 318, 29 Roth; Beck, Diff. script.
82; Thes. gloss. s. vv. sceleratus, scelerosus, scelestus.
Eun. IV 3, l'^: cum 3^ coniungendum.
„ IV 3, 2»: cf. Don. Eun. IH 5, 38- c. adn.
„ IV 3, 3^: ad explicandam uenerem] cf. Don. Eun. V8, 49'*
^qui non facile explicet uenerem'.
Eun. IV 3, 6^ cf. Serv. et Serv. Dan. I 688; Non. 32, 32 (Ter.).
„ IV 3, 7^: cf. Eugr.; Schlee p. 106, 19; Non. 76, 15; Thes.
gloss. s. V. absente nobis. — v. Smith, ^Archaisms of Ter.'
14; Birt, Mus. Rhen. 51, 248.
Eun. IV 3, 8: cf. Thes. gloss. s. v. festino.
„ IV 3, 11: cf. Don. Ad. V 3, 21; Phoi-m. V 8, 33 (Verg.);
Don. Ars IV 394, 2 (Verg.); Diom. I 440, 16 sq. (Verg.); 454,
8 (Verg.); Prisc. IH 187, 12 sq. (Verg.); Serv. Aen. 1 120; I 573 ;
Serv. Dan. (Ter.) et Ti. Don. Aen. I 673. — v. Smith 1. c. 15;
Kauer, Stud. Vindob. 22, 93.
Eun. IV 3, 13^: cf. schol. Bemb.; Gell. X 23, 1; Don. Andr. I 4,
2 c. adn.
Eun. IV 3, 14*: cf. Schlee p. 106, 25; Fest. 157, 11; Isid. diff.
verb. 457; Diff. Gr. L. VH 520, 23: Beck, Diff. script. 74;
Thes. gloss. s. v. monstrum.
Eun. IV 3, 18 ^: cf. Schlee 1. c.
IV 3, 21^: cf. Eugr.
IV 3, 25^: cf. Don. Phorm. V 1, 17.
IV 4, 2»: cf. Schlee p. 106, 32 (Plaut.).
IV 4, 2^: cf. Eugr.
IV 4, 6^: cf. Eugr.
IV 4, 6*: cf. Eugr.; Don. Eun. H 2, 6 c. adn.; Eun. HI 5, 34.
IV 4, 7-: cf. Don. Eun. H 3, 37.
IV 4, 8*: scholiasta Doriam (Eun.) et Dorionem (Phorm.)
confimdit.
Eun. IV 4, 10—11: cf. schol. Bemb.; Don. Eun. HS, 83«; Ad. IV
4, 25; Hec. n 1, 19; 43; GeU. XX 6; Prisc. IH 8, 21 (Ter.):
Cledon. V 50, 26 (Ter.). — v. Smith, 'Archaisms of Terence'
12; 27.
Eun. IV 4, 12: cf. Schlee p. 107, 7.
„ IV 4, 18«: ne tace etc.] cf. Don. Andr. I 1, 58; Eun. IV
7, 293.
Eun. IV 4, 20' : v. Dziatzko, Annal. philol. suppl. X 690.
„ IV 4, 21« et =»: cf. schol. Bemb.; Schlee p. 107, 9; Varro
de 1. 1. V 62; de re rust. I 23, 5; Fest. 375, 21; Fest. P. 377, 8;
534 APPENDIX.
Non. 189, 15 (Varro); Serv. Aen. III 31; Porph. et Ps.-Acron
ad Hor. ep. 12, 7 (Ter.); Isid. orig. Vm 7, 3 (cf. Varro de 1. 1.
Vn36); August. de dial. 6; Thes. gloss. s. vv. viere et vietus.
Eun. IV 4, 21^: cf. Don. Andr. prol. 6.
„ IV 4, 21^: uetus] cf. Thes. gloss. s. v. vetulus. — ueter-
nosus] cf. Schlee p. 107, 10; Serv. Geo. I 124 (hic Vergili
versus laudatur ab Eugr. et in schol. Bemb.); Festus P.
369,9; Thes. gloss. s. vv. vetemosus et vetemum.
Eun. IV 4, 22^: v. Koenighoff, progr. Aquisgr. 1845, 16 sqq. ; Rab-
bow 318. — ait autem stellionem etc.] cf. Thes. gloes. s. v.
stellio; Fest. 313, 13; Isid. orig. XII 4, 38. — yalfi mustella]
cf. Thes. gloss. s. v. mustela. — yalscatTig] v. Nencini, "^De
Ter. eiusque font.' 98 adn. 1.
Eun. IV 4, 22^: edisionum] quem auctorem hic sequatur scho-
liasta, non liquet; traditam formam varie temptaverant viri
docti: ^Helenium' Parrhasius, '"Acronem' Smutny, ^Aelium
Stilonem' Koenighoff, 'Suetonium' (ap. Ugutionem ^Sindo-
nius' audit, cf. Schanz, Herm. 30, 417) Wehle; possis etiam
de Isidoro cogitare (^esidorus' e. g. in glossis legitur), at
nihil tale apud Hispalensem exstat. Ad codicis V lectio-
nem proxime accedit quod Schoell proposuit ^ AiSiaiov''
(aedesion). Deteriorum librorum et editionis principis me-
moriae Cedesionem' vel ^adesionem') nuUa fides inest. —
lentiginosi] cf. schol. Bemb.
Eun. rV 4, 24^: cf. schol. Bemb.
„ IV 4, 27*: haec Plautina sunt . . sed . . oarent Plautinis
nugis] vix potest esse dubium, quin haec ad Menaechm. IV 2,
50 sqq. spectent, ubi matrona quinquies voce ^nugas' utitur.
Cf. etiam Euanth. EI 5.
Eun. IV 4, 27*: cf. Don. Andr. I 1, 2*; 2»; I 2, 13=^.
„ IV 4, 30: cf. schol. Bemb. c. Umpfenbachii adn.; Serv.
Aen. V 493; Serv. Dan. Aen. XI 141; Prisc. ni 80, 30 (Ter.).
Eun. IV 4, 31: cf. Serv. comm. in Don. IV 442, 2; Pomp. V 269,
34; Charis. I 232, 33 (ex Palaem.); Prisc. II 594, 15 (Beck,
Plin. 33); H 596, 10 (Don.).
Eun. IV 4, 35: cf. Eugr. — cf. Don. Eun. V 1, 2*; Ad. IH 4, 12;
Serv. Aen. XI 392.
Eun. IV 4, 37*: cf. Eugr. ad v. 36.
„ IV 4, 43-: cf. 47* et 49. — ad 48* (alio pacto etc.) simi-
lem adnotationem atque Eugi-aphius exhibet ('haec secum')
desiderari monet Smutny 136.
Eun. IV 4, 44*: cf. Don. Ad. I 1, 46; Serv. Aen. IV 534; Serv.
Dan. Geo. IH 138.
Eun. IV 4, 45*: cf. Don. Ad. prol. 4; Serv. Aen. IV 20.
„ IV 4, 47 * et 48 * : cf. Schlee p. 107, 19—20. — v. supra ad 43*.
APPENDIX. 535
Eun. IV 4, 53^ et ^- praeter Don. Eun. II 2, 3 et Hec. I 1, 1 cf.
Don. Ad. ni 3, 28^ et -, ubi et 'jtagiXyiov tertium' et 'rnfjGig
figura'. — V. Hahn II 5 — 6.
Eun. IV 4, 533 : cf. Don. Eun. 11 2, 15^ IV 4, 54'; Porph. ad
Hor. ep. I 11, 28; 12, 19; Comm. Bem. in Lucan. I 98.
p]un. IV 4, 54: cohaerent inter se scholia 1 et 2 et 5; schol. 3
fortasse olim coniunctum erat ciim scholio 53'. — v. Otto,
'Sprichw.' s. v. scire 1.
Eun. IV 4, 56: cf. Don. Ai-s IV 379, 29; Diom. I 370, 35.
„ rV 5, l^: V. Scheidemantel 72.
„ IV 5, 1': cf. Don. Andi-. I 3, 6; Eun. prol. 24.
„ IV 5, l^- cf. Serv. Geo. II 94 (Ter. v. 3).
,, IV 5, 4^: Academicos] Arcesilaum potissimum respicere
videtur scholiasta; cf. ^Historia philos. Graec' ed. Ritter et
Preller ^ § 539 sqq.
Eun. IV 5, 6^: cf. Eugr.; Schlee p. 107, 30; Don. Andr. II 5, 15
c. adn.
Eun. IV 5, 6': v. Otto, 'Sprichw.' s. v. Venus.
„ IV 5, 6^: cf. Don. Ars IV 400, 7 (Ter.); Serv. Dan. Aen. I
177 (metonymia; contra Serv. Aen. I 724: synecdoche); al.
Eun. IV 5, 8^: cf. Schlee p. 107, 32; schol. Veron. Aen. H 103.
., IV 5, 9^- cf. Don. Eun. II 2, 42 c. adn.
., IV 5, 10*: cf. Don. Andr. UI 2, 22.
., IV 5, 10': personarum leges parum custoditas notat cri-
ticus (cf. Euanth. III 4); similiter Andr. IV 5, 13 (cf. Euanth.
III 5).
Eun. IV 5, 12*: cf. Eugr. ; Schlee p. 107, 33.
IV 6, 1': cf. Don. Phorm. II 3, 73.
IV 6, 2*: cf. Don. Eun. IV 3, 6*.
IV 6, 8': cf. schol. Bemb.
IV 6, 8*: cf. Don. Eun. I 2, 67 c. adn.
IV 6, 9 : cf. Schlee p. 108, 4.
IV 6, 16': riscus] cf. Eugr. ; Thes. gloss, s. v. ruscus, ubi
legitur ^ruscum (riscum: Goetz) dermatinos filax'.
Eun. IV 6, 18»: cf. Serv. Aen. IV 72; Isid. orig. X 103; Thes.
gloss. s. v. formidulosus.
Eun. IV 6, 24 ^- cf. Schlee p. 108, 24.
„ IV 6, 25»: cf. Eugr.; Explan. in Don. IV 543, 1 (Ter.) =
Beda VH 291 21.
Eun. IV 6, 25*: cf. Don. Eun. IH 3, 31* c. adn.
„ IV 7, l^: cf. Don. Eun. V 7, 1».
., IV 7, 2»: cf. Serv. Aen. VII 614; VHI 1; Isid. orig. IX 3, 54.
., IV 7, 6': cf. Serv. Aen. XI 870; Isid. orig. IX 3, 50; XVm
3, 5.
Eun. IV 7, 10» et *: cf. Serv. Aen. E 199; UI 183; Sacerd. VI 458
29; Isid. orig. I 36, 14; v. Smith, 'Archaisms of Ter.' 11.
536 APPENDIX.
Eun. IV 7, lO^ cf. Eugr.; Schlee p. 109, 10; Serv. Aen. II 711;
VI 402; Non. 387, 29.
Eun. IV 7, ll^: cf. Eugr. ; Thes. gloss. s. v. principium.
„ IV 7, 12*: cf. Thes. gloss. s. vv. in loco et oportune.
„ IV 7, 13^: cf. Eugr. ad v. 11.
„ IV 7, 13-: cf. Plut. Pyrrh. 8; Cicero ad fam. 9, 25; Li^dus
35, 14.
Eun. IV 7, 14: cf. Don. Eun. EI 3, 2.
„ rV 7, 15^: cf. Schlee p. 109, 12; Don. Eun. II 2, 38 c. adn.
„ IV 7, 15^: cf. Don. Eun. V 8, 341
„ IV 7, 18^- cf. Don. Ad. IV 2, 11; Thes. gloss. s. v. irruo.
„ IV 7, 19^: cf. Don. Ad. IH 3, 45 (Plaut.).
„ IV 7, 20^ cf. Don Andr. III 3, 1 c. adn.
„ IV 7, 22^: cf. Eugr.
„ IV 7, 22*: cf. Don. Eun. III 3, 16 c. adn.
„ IV 7, 26-: cf. Don. Hec. IH 5, 52.
,, IV 7, 27*: et est anoaicoTtriOig etc.] cf. Eugr.
„ IV 7, 29 ^- cf. Don. Andr. I 1, 58; Eun. IV 4, 18; Ad. IH
5, 1.
Eun. IV 7, 32 : cf. Eugr. ad v. 30.
„ IV 7, 35*: scholia 32*, 35^ 36^ inter se cohaerent.
„ IV 7, 35»: cf. Cledon. V 18, 9; 26; Pomp. V 225, 11 (ap.
utrumque laudatur Ter. Hec. IH 5, 45, ubi nihil adnotavit
Donatus).
Eun. IV 7, 35^et ^: cf. Eugr.
„ IV 7, 36»: cf. schol. Bemb.; Schlee p. 109, 20.
„ IV 7, 36^: cf. Don. Eun. EI 5, 30 c. adu.
„ IV 7, 36^ cf. Don. Eun. III 1, 5^ c. adn.
„ IV 7, 39»: cf. Schlee p. 109, 22.
„ IV 7, 39*: cf. Serv. Geo. IV 345 (Don.); Aen. VI 4; 568;
X 91; XI 515; Non. 310, 11.
Eun. IV 7, 39^: cf. Non. 310, 8; 453, 24.
„ IV 7, 41*: cf. Schlee p. 109, 23.
„ IV 7, 43»: cf. Don. Eun. IV 2, 4.
„ IV 7, 44^: cf. Serv. Aen. XII 844.
„ IV 7, 45*: cf. Charis. I 188, 13 (ex Palaem.); Prisc. II 269,
10 (Ter.); 310, 2 (Ter.); Prob. cath. IV 25, 8 (Ter.).
Eun. IV 7, 46*: cf. Schlee p. 109, 26; Don. Eun. III 5, 60; Ad.
V 9, 2; Varro de 1. 1. V 104; Prisc. II 121, 10.
Eun. IV 7, 46»: cf. Don. Ad. V 8, 27; Phorm. II 2, 18; Serv.
Aen. I 178; Ecl. VI 54; Isid. orig. XII 1, 37; XVII 6, 23; difF.
verb. 247; Thes. gloss. s. vv. frumentum, fructus, ructa.
Eun. V 1, 2*: cf. Don. Eun. IV 4, 35 c. adn.
„ V 1, 4*: cf. schol. Bemb. Heaut. I 1, 33; Beck, Diff.
script. 46.
APPENDIX.
537
Eun.
V 1
V 1
V 1
V
V
V
V
V
V
V
V
V
V
V
V
V
V
V
V
V
131:
16«:
20«:
23:
6«:
11:
13:
20«;
20»:
20^:
22«
39:
41:
45 1
45^
501-«:
55: cf.
cf. Schlee p. 109, 31.
V. Otto, ^Sprichw.' s. v. lupus 5.
cf. Don. Eun. V 2, 5; Ad. III 2, 52; IV 5, 66.
V. Studemund, Ann. philol. 1868, 568 adn. 15.
cf. schol. Bemb. ; Don. Ad. IV 2, 39 c. adn.
cf. Eugr.
cf. Don. Phorm. I 4, 47«.
cf. Don. Eun. IV 3, 6; IV 6, 2.
cf. Serv. Aen. III 233.
cf. schol. Bemb. Heaut. II 3, 49.
et 26« et 34«: cf. Eugr.
36 ^: cf. schol. Veron. Aen. 11 632 (Sall. hist.).
37«: V. Hahn I 7.
cf. Don. Eun. V 2, 28^; v. Rabbow 313.
cf. Serv. Aen. I 567.
cf. Sei-v. et Serv. Dan. Aen. XII 316.
cf. Prisc. n 228, 29 (Ter.).
cf. Eugr.; Don. Phorm. H 1, 25; v. Hahn H 7.
Don. Hec. IH 1, 26; al.
60 ^: cf. schol. Bemb.; Serv. Geo. HI 98; Aen. XI 736.
— dabit etc.] cf. Eugr.; Don. Eun. H 3, 10 (Verg.); Ad. HI
4, 4 (Verg.); Serv. Dan. Aen. XI 482; XH 453.
Eun. V 2, 60«: fortasse interpolatum ex Don. Ad. V 3, 57.
„ V 2, 66: cf. Thes. gloss. s. v. optime.
2, 68^: cf. Don. Andr. IH 2, 41; Ad. IV 5, 51.
2, 69*: cf. Eugr.
cf. Eugr.
cf. Schlee p. 110, 21.
cf. Don. Eun. IV 7, 25.
cf. Serv. Aen. IV 641.
; cf. Schlee p. 110, 23.
cf. Eugr.; Schlee p. 110, 24.
3, 1:
3, 2«:
3, 3^:
3,4^:
3, 9':
3, 10«-
123.
3, 11«: cf. Eugr.; Don. Eun. I '2, 115;
4, 2: cf. Don. Eun. I 2, 47« c. adn.
4, 4': cf. Non. 269, 22; Thes. gloss. s.
4, 4' et ^: coniungenda.
4, 8«: cf. Eugr.; Schlee p. 111, 3.
4, 12^: cf. Schlee p. 111, 5.
4, 13: cf. Don. Eun. II 1, 21« c. adn.; Serv. Aen. IV 31
■ (Ter.).
Eun. V 4, 14«: cf. Eugi*.; schol. Bemb.
Eun. II 2, 4* c. adn.
Eun. V 4, 21«: cf. Eugi'.
„ V 4, 21*: cf. Serv. Aen. II 55 (Sall.): Serv. Dan. Aen. II 502
(Ter.); m 216; Serv. Aen. IV 195.
Eun. V 4, 241 : cf. Eugr.; Schlee p. 111, 12; Don. Eun. V
V. conficio.
Schlee p. 111, 6; Don.
6, 21.
538 APPENDIX.
Eun. V 4, 242; cf. Serv. Aen. II 285; Serv. Dan. Aen. IV 617.
„ V 4, 30*: cf. Don. Eun. IV 7, 35 ^
., V 4, 40 ^: cf. Don. Eun. II 3, 3^-».
„ V 4, 45^: cf. Don. Eun. V 7, l^; Ad. II 2, 29; Phorm. I
4, 47.
Eun. V 5, 5^: cf. Eugr. (Cic); Prisc. E 378, 25 = 274, 9 (Ter.,
Cic); Arus. Mess. VII 499, 15 (Ter., Cic).
Eun. V 5, 5^: cf. Thes. gloss. s. v. praestolor.
„ V 6, 6 ; cf. Don. Andr. II 5, 6.
, V 5, 9 : cf. Eugr.
, V 5, lO^ et -: cf. Don. Eun. I 2, 122 c adn.
, V 5, 12^: cf. Eugr.
, V 5, 15^: cf. Don. Andr. H 5, 6.
, V 5,*16i: cf. Schlee p. 111, 26.
, V 5, 16^ cf. Don. Eun. III 2, 4^
, V 5, 17^ et »: cf. Ps.-Acron ad Hor. ep. I 14, 14 (Ter.);
Ps.-Ascon. in Verr. I 38, 34.
Eun. V 5, 17^: cf. Schlee 1. c.
„ V 5, 20^: cf. Serv. Dan. Aen. I 135.
„ V 5, 22": cf. Eugr.
„ V 5, 24^: cf. Don. Eun. I 1, 3; V 5, 29.
„ V 5, 24^- cf. Eugr.
„ V 5, 24^: cf. Eugr.; Don. Andr. I 1, 116.
, V 5, 31^- V. Nencini, De Ter. eiusque font. 98 adn. 3.
„ V 5, 31 2 : cf. Don. Andr. V 1, 18^
„ V 6, 3 : cf. Don. Andr. III 5, 2 ; schol. Bemb. Heaut. II 3,
30; Prisc H 7, 17 (Ter. Eun., Heaut., Andr.); 197, 17 (Ter.
Eun. et Heaut.).
Eun. V 6, 12 2 : cf. Don. Phorm. I 3, 20; schol. Bemb. Heaut. I
1, 20; Serv. Ecl. H 34 (Ter. Heaut.); Aen. I 548 (Ter. Heaut.).
Eun. V 6, 13^- cf. Ps.-Ascon. in divin. 15, 34.
V 6, 14: cf. Eugi-.
V 6, 19: cf. Arus. Mess. VII 487, 23 (Ter.).
V 6, 21^: cf. Eugr.; Schlee p. 112, 7; Don. Andr. IV 1, 27^
V 6, 221 : cf. Schlee p. 112, 7.
V 6, 23^: cf. Eugr.; Schlee p. 112, 10; v. Otto, 'Sprichw.'
s. V. sorex 1.
Eun. V 7, l^: cf. Don. Eun. IV 7, 1.
„ V 7, l^- cf. Don. Eun. V 4, 45 ^
„ V 7, 31 et «: cf. Eugr.
„ V 7, 4»: cf. Eugr.; Schlee p. 112, 25.
„ V 8, 2*: cf. Prisc II 340, 5 sq. (Ter.).
„ V 8, 5': V. Hahn II 6.
„ V 8, 8^: cf. Porph. et Ps.-Acron ad Hor. c I 5, 5 (6).
„ V 8, 9^: cf. Schlee p. 112, 29.
„ V 8, 13^ et 141 : ab eodem auctore profecta sunt.
APPENDIX. 539
Eun. V 8, 15^ et -: v. Usener, 'Ein altes Lehrgeb. der Philol.'
(Nunt. acad. Mon. 1892) 609, adn. 2 extr. — attribuntur etc.J
cf. Rhet. 1. m. 214, 5.
Eun. V 8, 18^: cf. Schlee p. 112, 30; Don. Eun. III 5, 12 c. adn.
Eun. V 8, 20: cf. Don. Eun. I 1, 20 c. adn. — v. Hahn 11 10.
, V 8, 21: cf. Don. Andr. V 4, 36.
, V 8, 23^: cf. Eugr.
, V 8, 23«: cf Eugr.; Serv. Ecl. VIII 43 (Ter.).
, V 8, 25*: t cum enigeri] fort. 'communicetur'.
, V 8, 27*-^: cf. Eugr.; Serv. Dan. Aen. II 269; Comm. Bern.
in Lucan. V 111; Isid. orig. VI 19, 26—27; diff. verb. 170;
360; Diff. Gr. L. VU 524, 16; Beck, Diff. script. 53.
Eun. V 8, 27»: optio] cf. Non. 67, 28 (Varro); Festus 198, 11;
Festus P. 184, 12; Isid. orig. IX 3, 41. — uir fortis etc.] cf.
Eugr. ; Ps.-Quintil. declam. passim.
Eun. V 8, 28: v. Otto, 'Sprichw.' s. w. sursum, dignus, ultro,
praesens, velle 1. — sursum deorsum] Eun. II 2, 27; digna
indigna] Verg. Aen. XII 811; cf. Serv.
Euu. V 8, 29*: cf. Eugr.; Schlee p. 113, 3; Don. Eun. II 3, 45*
c. adn.
Eun. V 8, 30*: cf. Eugr.
V 8, 30^ cf. Don. Phorm. II 2, 4; Serv. Aen. II 234.
V 8, 32«: cf. Prisc. II 379, 2 sq.; 384, 2; 400, 10.
V 8, 34«: cf Don. Eun. IV 7, 15.
V 8, 36*: cf. Don. Andr. IV 5, 22; Hec. V 4, 20.
V 8, 40*: cf. Don. Eun. I 2, 122 c. adn.
V 8, 41«: cf. Serv. Aen. XI 411.
, V 8, 42sqq.: v. Rabbow 312.
V 8, 42«: cf. Eugr. Eun. II 2, 37; Porph. et Ps.-Acron ad
Hor. a. p. 444; Non. 32, 23; Thes. gloss. s. v. rivalis.
Eun. V 8, 42*: verba ^ut — uideatur' propter d^oioriXsvrov (^ui-
dent') primo excidisse, deinde in margine suppleta, postremo
falso loco videntur esse inserta. Corruptela 'ut hoc ipfo
nomine' pro ^ut<^i^ hoc ipfo <^pro^nomine' nuUo negotio
explicatur.
Eun. V 8, 43*: cf. Don. Andr. IV 1, 6; Phorm. I 2, 9; Eun. H 3,
18; Ad. m 1, 2; Hec. III 5, 8.
Eun. V 8, 43«: v. Kauer, Stud. Vindob. 22, 94.
„ V 8, 46: cf. Serv. Dan. Aen. II 235.
„ V 8, 47*: cf. Don. Andr. I 2, 34; Serv. Aen. H 247 (Ter.
Heaut.).
Eun. V 8, 47«: cf. Don. Eun. V 4, 13 c. adn.
„ V 8, 49«: cf. Non. 33, 12.
„ V 8, 49«^: cf. Serv. Aen. I 47.
„ V 8, 49« et *<>: cf. Varro de 1. 1. VI 55; VII 36; Serv. Aen.
VII 47; Serv. Dan. Aen. VIII 314; Isid. orig. IX 87; X 104;
540 APPENDIX.
diff. verb. 500; Thes. gloss. s. vv. fatuus et Faunus. — v.
Agahd, Varron. ant. rer. div. p. 193 adn.
Eun. V 8, 49': cf. Serv. Ecl. X 19.
„ V 8, 52^: cf. Eugr. (Verg.); schol. Bemb. (Verg.); Schlee
p. 113, 7; Serv. et Ti. Don. Aen. m 353 (Ter.); Vin 177;
Non. 240, 7 (Ter.); Ps.-Acron ad Hor. serm. 11 8, 67 (Verg.).
Eun. V 8, 55^: cf. Eugr.; Don. Hec. H 1, 17.
„ V8, 60^: cf. Schlee p. 113, 11; Don. Ad. H 1, 22. —
scholia 60^ et 64^ videntur cohaerere.
Eun. V 8, 62^: rb *'non', quod in CV deest, recte delevit Hart-
man 163.
Eun. V 8, 63^: cf. Eugr.; Schlee p. 113, 12.
„ V 8, 64^: cf. Eugr.; v. Gerstenberg 48.
Corrigenda et addenda.
6, 2 pro: esidens lege: residens.
10, 1 app. p7'0: quae T lege: que T
49, 9 pro: A lege: A.
49, 11 pro: ne, lege: , ne
52, 10 pro: leuis lege: talis (Sic Bahhoic).
54, 8 pro: Sed /e^e: sed
54, 11 pro: non 'noUem ?e^e: 'non noUem
58, 1 lege: prohibebant' (v. 27). ergo
60, 24 Jege: sed quotidie dicitur (Sic Rdbhow)
64, 4 a2>p- adde: mulierum Rabboiv: multum codd.
65, 9 pro: , ut lege: . et
65, 20 pro: 6 Ze^re: 4
66, 18 pro: Et %e: J5;^
68, 2 a^^p. pro: ] sit lege: Rahhow: sit
68, 16 lege: t cexavit t; in app. add.: schol. pertinet ad
QVID?
77, 3 app. post: Ttahbow adde: ; ut in "VI (Aen. VI 177)
SchoeJl (V. append.)
81, 11 app. corr.: axyet ccnXas Habhoiv: .... codd.; ocjtXoig
SchoeJJ. — Cf. etiam append.
85, 8 deJe :
89, 6 Jege: 'scilicet'
93, 12 app. post: sim. adde: (Mabbow)
93, 13 app. Jege: baud V
98, 4 app. adde: praestruxit SchoelJ
100, 4 deJe ,
123, 3 Jege: petas':*, quoniam
126, 16 app. Jege: — 127, 3
127, 13 sqq. pro: 3 4 5 6 Jege: 2 3 4 5
132, 4 app. pro: i A Jege: A
135, 6 Jege: t iam id gavdeo t; in app. add.: schol. ad
Jemma cvm illo advenio pertinet, cf. Serv. Aen.
1697.
542 CORRIGENDA ET ADDENDA.
pag. 138, 10 app. lege: uoluptuose V
166, 1 sqq. pro: 3 4 5 lege: 4 5 6
170, 5 lege: 22 i
170 app. corr.: 16 se senex
174, 11 sqq. pro: 41 3 4 lege: 41 4 5
185, 15 pi'0: 4 lege: 5
188, 13 app. pro: W. lege: Scheidemantel
193, 1 dele: operae (Scheidemantel p. 69)
232, 2 a^2^. corr.: uideas V
234, 10 2>/0: 20 ?€pe: 20 i
242, 3 pro: 4 lege: 4i
264 ^ro: sc/ioZ. Vatic. lege: schol Victor
346, 13 pi'0: 5 /e^e: 6
393, 13 corr. : t tacitvs citivs avdies t (Cf. appar.)
400, 11 cwr.: uoluptatem (V. append.)
496, 17 dele: non (V. append.)
Unfcre 21Tuttcrfprad7C;
t b r W evi> cn nnb i Ij r tD e f e u.
Von prof Dr. l^, Wtx]V.
%, rcrb. i^Iuflage. [VIII u. 269 5.] 8. 3n £nn)b. geb. 2 XWt 60 pr.
Dicfe Scfjttft, bcr Dom 2ingcmcinen Dcutfdjen 5 pracfjDcrcin bic Jjoctfle hisVi-x
5tterfannte 2lusjeici?nung^ pcrltct^en tDorbcn ift, bat ftcb ootn tiaqe il]rcs €rfcfietnens an
eincr fiets tpaciifenben Q^aiil von t>cret)rcrn 3U crfreuen gebabt. 5ie rubt auf tciiuvi;
fdjaftltcijer (Srunblagc, ifi jebodj gemeinperftanblicij unb fibcraus anregenb
gefdjricben unb erfcf?eint fo geeignet, 6ic dulcrlidjc 2Iuffaffung »om lUefen
unferer ITlutterfpracije 3U bcJiSmpfen nni> bic njcitcn Krclfe bct <Se-
bilbeten ju tcifcln unb 3U unterri*ten.
X)^utjd?e (6dttcr= uttb ^clbcttfagcrt.
r>oii Dr. tabolf Xan0E,
Dircftor bes ©vmnaftums unb bet Hcalfdjulc 3U. .^odji^ a. ITIain.
Xladi ben beften QucIIen filr ^aus unb Scbule banjcftclit.
init smolf ©riginallitbocjrapl^ien von Hobert €ngels.
gn>eite, t?erbef|erte21uflage. [Xllu.405 5.] gr.S. 3n£einu7.geb.6niF.
tlud] bie fdionc ^lusilattung tcirb ba^ii beitragen, bcm Budie 5«utibe
: aetoinncn: bie £ttbograpbien, mit benen €ngels es gefdjmucft bat, oerbienen es •, fie ftnb
:•; 'ihrer cinbrucfsuolien (Sro^e tn t;of]cm iria^-e geeignet, auf btc 3ugcnb 3U trirfcn.
. . . ^ ♦ Cangcs 3udj foUte cin ^ausbucij fut bic ^amilte nierbcn, um ftc mit ber 5agen=
tpclt unferer itltDorbcren, tl^ren Sitten unb 2lnfd?auungcn ucrtraut 3U macfjcn ; cs njirb
•.\ewi% deilnafimc unb S^^^^^ an bcr Sad]e crirecfen unb baburd^ bie 3"3«"^ ^itf bie
" .itfcfjc (Sefdjtcbte Dorbereiten.
gcitfdjr. f. lateinl. tiolj. Sdjulen, XIV. ^aljrg. ^eft \\/\2,
Pcutfd?c i^clbcnfagcn^
Poin beutfd]eti VolU uitb fciner 3ugciib njtebcrerscU^lt
von Earl T5mxx. Ei?4t-
(^meite, t?oIIftdnbig umgearbeitetc ^luflage, beforgt ron Dr. jQninc iQup .
\. Sanb. \. Ceil : ^tibrun. 2. CEcil : "Jlifiefwttfien.
ITiit 7 ©riginallithocjrapliien ron Hobert ^Ucjels.
[VIII u. 506 5.] 8. 3n £cinm. geb. 5 Xnt
Dic alten Sagen unferes Dolfcs in ncuer ^om'» «^f^ altem (Sctfl ju crjatjlcn,
trar bie ilbftdjt bcs Ucrfaffcrs bc5t». Scarbetter» bes crften Sudjcs , unb er Ijat cs i3or=
trcfflicij pcrftanbcn bie alte Sagennjelt unfeter ^elbcnuor^eit 3H lebenbiger, anfdjaulidrr
DarfteUung 3U bringen unb ju ^eigen, i)a% ber gauber, t)tn ftc 3U itjrer peit uusgeitbt.
nodj nidjt an Kraft ocrloren Ijat. Itlit Hedjt betont cr, ba§ in feincr ^elbenfagc bas
betttfdje Dolf bcs mittclaltcrs fein f^offcn unb fiieben am flarften ausgcpragt ifat, l>a'^
in itjr ftdj bct (Seifl beutfdjct Ucr^eit nodj Ijeute am edjtcilcn offcnbart
gcitfdjr. f. Intcinl. boh. S*i'.Icn. XIV. 3abrg. Pen \\J[2.
Derlag von B. (5. lEeubner in £eip3ig.
Hus Xlatur unb (BeiftcstDcIt.
Sammlung roiffenfdiaftlid) -- gemeinoerftdnblid)er Darftel=
lungen aus allen 6ebieten bes IDiffens
" in Banb(i)cn »on 130 — 160 Scitcn. 3e5cs
Banbd)en ift in fid) aBgcfd)Io[fcn unb cinscln
fauflid).
Prcis {)es
Banbdjcns
nur 1 XTXar!
©ejdjmad'
Dollgebunb.
nur 1.25 m.
ais iPcrtDoIIcs. nut^Ud)es (5cfct)en! cmpfet)Icn fid) befonbcrs:
5 BanbAen, nadj IDal)!, gebunben, tn gcjdjmaaDoIIem,
5auerl)aftem (DefdicuIIaitd)cn, 6as jid} 3Uin flufftcllcn
ujie auff)angcn ctgnct, 3um prcxje Bon 6 mf. 59 pf.
Befonbers fcien cmpfo!)Icn:
<Bco9rapI)ifd)c BibIiotI)e!.
©rubct, ■Dcutfdics TDirtfdiaftsIcbcn.
(5iintl)cr, 6efd)iditc 5es Scitaltcrs 5cr
(Entbcrfungen. >*
fjaffcrt, Bic polarforfdiung.
janfon, mccrcsforfd). un5 mccrcsIcBcn.
Ktrd)I)off, mcnfd) un6 ^be
Sd)ctncr, Dcr Bau 6es rDcItalls.
rOcifc, Dic 6cutfd)cn Dolfsftamme un5
£an5fd)aftcn.
g:cd)nif(f)e BibIiot!)e!.
Caunl|ar5t, flm faufcn5en IDcbftuI)!
5cr 3cit. , ,. . ^ ..
mcrd cl, 3ngcntcurtcd)nif 5cr ncujctt.
Sd)cffcr, mifroffopc.
Sd)ci5, Dic mctallc.
Patcr, tDarmcfraftmafd)tncn.
n)c55ing, Das (Eifcnpttcnrocfen.
HaturEDtffcnf(!)aftIid)c BibIiot!)c!.
flucr bad), Dic (5run5begriffc 5cr mo»
5crncn naturlel)rc.
B 1 0 d) m a n n , £uf t, IDaf f cr, £td)t u. roarmc.
(E ci f t c i n , Kampf jroif d)cn mcnf d) un5 Q-tcr.
(Btcfcnl)agen, Unfcre mditigftcn
Kulturpflanjcn. ^ ^. ^ ^
(Bracfe, Das £id)t un5 5tc 5arbcn.
fiaacfc, Bau un5 £cbcn 5es TCiercs.
ijcffc, flbftammungsleljrc un5 Dortoims*
TOUS.
Peutfd)c BibIiotI)e!.
Btuinicr, Das 5cutfd)e DoIfsIic5.
(Btubcr, Dcutfd)cs rDirtfd)oftsIebcn.
Retl, Dcutfd)c Sta5tc un5 Burgcr im
mittclaltcr. ^„ ^^ ^^
Koufefdi, Dic 5cutfdic mftration.
£ocntng, Die 5cutf djc Rcid^soerfoflung.
matt^act, Dcutfdic Baufunft.
(Dtto, Deutfd)cs Srouenlcben.
©tto, Das 5cutfd)c Ija"5»crf-
U>c{fe, Die 5cutfd)cn Dolfsftfimmc un5
£an5fd)aftcn
mebi^inifd)e Bibliotljc!.
Bicrnodi, mo5emc I)cilu)iffcnfd)aft,
Bucbncr, (5cfun5I)citsIcI)rc.
5rcn^el, (Ernal)rung u. Dolfsnal)rungs=
mittcl.
S a d) s , Dcr mcnfd)I{d)c Korper.
Sd)umburg, Qlubcrf ulofe.
3an5cr, £cibcsiibungcn.
3an5cr, ncrt)enft)ftcm.
r)oI!srDirtfd)aftIid)e BibIiotI)e!.
(Brubcr, Dcutfd)cs IDirtfdjaftsIcbcn.
£ocntng, Rcid)st)erfaffung.
£o^, DcrfcI)rscntrDidcIung tn Dcutfd)lan5.
mater, Sosiolc Bcrocgungcn u. TEl)corten.
(Dtto, Dos 5cutfdic F)an5T0crf.
Un ol 5 , flufgobcn un5 Stclc 5es mcnfd)en=
Icbcns.
pabagogifd|^pI)iIofopI)if(!)c
BibIiotI)e!.
Krcibtg, Die ffinf Sinnc 5cs mcnfd)cn.
Kiilpc, Dtc pf)iIofopI)ie 5cr (BcgcntDart.
Rebmfc, Die Scclc 5cs mcnfd)cn.
U n 0 15 , flufgaben un5 3iclc 5cs mcnfd)en=
Icbens.
tD einel, (Blei^niffc 3efu.
3an5er, £eibcsttbungcn.
3iegler, flllgemcinc pa5ogogif.
KuIturI)iftortfd)e BibItot!)c!.
B6I)mcr = Romun5t, Die ^cfuiten.
Borinsfi, Dos tEf)catcr.
Koufefd), Die 5cutf djc 3IIuftrotion.
mattboci, Dic ^cutfd^c Boufunft.
(Dtto, Dos 5cutfd)e l)an5n)crf ^
S d) ro cm cr , Reftourotion un5 Reoolution.
So5en, poloftino.
rDcife, Sd)rift* un5 Bud)tDefcn.
IDcifc, Dic 5cutfd)en Dolfsft&mme un5
£an5fd)aften.
Huf H)unf(i) ausfut)rlid)e illuftricrte profpe!tc umfonft unb poftfrci.
Berlagsbudiljanblung 3* ©• ^tnbntt m ^etpjtg.
j
MnlHniWjBr ll^aittrfiJiwimi?
8?
CX)
o
(D
O
to
0) a> 0)
Pl W C
' -P o*
o
t-3 KJ JM
•-3 Eh •
University of ToroDto
Library
DO NOT
REMOVE
THE
CARD
FROM
THIS
^OCKET
Acme Library Card Pocket
Under Pat, "Ref. Index FU«»»
Made by LIBRARY BUREAU
ben
men.
fel.
^Uf^HUItftll flU$TniJlllAji. mH^mvt*v wwutn'»* wntmgtmmi nnt^ yinUtti.
a-^ncHe/i^
Live Music
Archive
Librivox
Free Audio
Metropolitan Museum
Cleveland
Museum of Art
Internet
Arcade
Console Living Room
Open Library
American
Libraries
TV News
Understanding
9/11